Ibn Xeldûn

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Peykerê Ibn Xeldûn, Tûnis

Ibn Xeldûn (bi bi erebîابن خلدون Ibn Khaldūn, nav bi tûnî, bi erebîولي الدين عبد الرحمن ابن محمد بن محمد بن أبي بكر محمد بن الحسن Abū Zayd ‘Abdu r-Raḥman bin Muḥammad bin Khaldūn Al-Hadrami) (z. 27ê gulana 1332, Tunis - m. 19ê adara 1406, Qehîre), dîrokzan, civaknas û siyasetmedarekî misilman bû. Li gorî salnameya Hîcrî jî ew di 1ê remezana 732an de ji dayîk bûye û di 25ê remezana 808an de jî miriye.

Jînenîgarî[biguherîne]

Ji bo ku Ibn Xeldûn bixwe li ser xwe biyografîyek nivisandî bû, li ser wî pir tişt bi eşkerayî têye zanîn. Ew otobîyografîya xwe (bi erebîالتعريف بابن خلدون ورحلته غربا وشرقا Et-te'rif bi-Îbnî Xaldûn we-rihlatûhû şerqan we-xerban) Pênasîna Ibn Xeldûn û gera xweya rojhelat û rojava bû û Muhammad bin Tewît di 1951an de li Qahîreyê weşandî ye.

Malbata Ibn Xeldûn berê li Endulusê bû, paş dewleta Endulusê li Ewropayê helweşiya re malbata xwe ji Sevilla de koça Tûnûsê kir. Li ber Endulusê jî malbata wî digihê Hadramutê. Wî di biyografiya xwe de nivisiya ku malbata xwe digihê sehabekî Mihemed pêxemberê bi navê Wail bin Hacer.

Ibn Xeldûn di biçûkiya xwe de bi hevotineka rind mezin bûye. Bi jiber kirinê Quranê û fêr kirina Tecvîdê dest bi perwerdahiya xwe kiriye. Him li bavî xwe Muhammed Wâbilî û him jî li Şemseddîn Ebû Ebdûllah Mihemed bin Câbir, Ebû Ebdullah Mihemed bin Ebdullah û Ebû Kâsim Mihemed Kûsayr dersên Hadîs û Fiqihê hel girtiye. Ji matematîkzanekî wê demê, el-Abil fêrê matematîk, felsefe û Vacê hel girtiye. Bixwe jî berhemên fîlozofên ber wiyên mezin Ibn Sîna, Ibn Ruşd, Razî û et-Tûsî xwendiye. Çaxa ku ew 17 salî de bûye, dê û bavê wî her du tev bi peroka vebayê mirine. Ji ber ku li ber wî malbata wî bi polîtîkayê dixebitiyan, ew jî bi polîtîkayê ve eleqedar bû. Dorî 20 saliya xwe de ew bû sekreterê siltan Ebu Îshaq Îbrahîm II el-Mûstansîr. Ji bo qezî û îlme xweyê xweş di 1349an de Siltanî Fasê Ebû İnân daweta ba xwe kir û erkdara nivîsandîna kanûnan (ketîb el-eleme), wek serokwezirî xwe kardar kir. Lê ji ber ku hesûdên wî di heqê wî de fîtne û fesad belav kirin Siltanî Fasê di 1357an de ew 22 mehan avite girtîxaneyê. Heta Ebû Înan mir ew di girtîxanayê de ma. Pê Ebû Înan mir re serokwezîr, Emr ibn Ebdullah, ew li girtîxanayê azad kir û Ebû Salimê ku niştecîhê bavê xwe Ebû Înanî bû, Ibn Xeldûn şûnda anî wezîfeye berê, qazitiyê.

Paş Ebû Selim re serokwezir Emr ibn Ebdullah ê ku hevalê Ibn Xeldûn bû derbaza textê bû. Lê, pê re Ibn Xeldûn jî siyasetmedarî berda û 1362an de çû Granadaya Endulusê. Di 1364an de Ibn Xeldûn arîkariya aştiyeke navbera Pedro I yê mîrê Kastilya û Nasridîn Mihemed kir. Pedro ser vê ve Ibn Xeldûn bi malbata wî ve tev deweta cem xwe kir jî Ibn Xeldûn va qabûl nekir.

Li Granadayê Ibn Xeldûn û serokwezîrê Nasridîn Mihemed, Ibn el-Xatib ve pêşbazî kir. Ibn Xeldûn dixwest ku Nasridîn Mihemed dewletê gorî ramanê xwe kargerî bike. Lê Ibn el-Xatib digo ko, dewletê ji bo aştiyê di hereşe de ye. Talî, el-Xatib Ibn Xeldûn mişexta Afrîkaya Bakur kirin de. Muhammad V paşê jî el-Xatib ji bo ramanên fîlozofî avête girtîxane.

Di otobiyagrofîya xwe de Ibn Xeldûn li ser têkoşîna xweyê bi el-Xatib re dinivîsîna.

Dûv ew vegeriya Afrîkayê, Ibn Xeldûn bû serokwezîrê Siltan Ebū Ebdullah. Dûv Ebū Ebdullah 1366an de hat kuştin wî hêla Ebû'l-Ebas girt û Ebû'l-Ebas bû siltan. Lê, pişt re Ebdu'l-Ezîz berxweda û siltanê Tlemcen bin xwist şinda jî derbaza textê bû û Ibn Xeldûn avête girtîxaneyê. Pişt wê re Ibn Xeldûn dest bi nivîsandinê Mukaddime, pirtûkeke li ser dîroka dinê, kir.

Di 1378an de ew vegeriya Tûnûsê û pirtûka xwe Mukaddime temamkir û berpêş a Siltanê Tûnûsêyî we demê Ebû'l-Ebas kir. Ji bo hera Hecê ew li Tûnûsê derket û çû Îskenderîye, Misir e.

Gorî Mexrib (Rojava, ango Tûnûs û Fas) Misir Ibn Xeldûn re ji bo ceng û berxwedan tune bûn gelek xweş bû. Misir a wê çaxe di serweriya Memlûkan de bû. Lê Ibn Xeldûn li wir jî nikanî bitûnî li siyaset dest bikişîna. 1384 de Siltan Barqûq ew kira profesorê Medresên Qamhiye (li mizgefta El-Azherê de) û Qadi. Ji bo nûtî xwestina, wî di wê erkê de gelek berxedan dî û salakê pişt re dest li wê erkê kişan.

Di 1384en de keştiyekê li Qahîre de malbatê Ibn Xeldûn tîne Îskenderiye bin av bû. Û jin û zarokên xwe, derve du lawên xwe, hemû gî mirin. Çû Hecê hat şinda di 1388an de xwe da prefoseriyê xwe. Ji bo Dijberên xwe xwestinî ew arama Siltan Barqûq de bi wan re ber hev da. Paşê navbera xwe Siltan Barqûq re carî din rind bû heta mirinê xwe heşt caran bû qadiyê zavê Malikî.

Dewra lawê Barqûq, Nâsireddîn Ferec de ew çû cengekê dija Tîmur. Tîmur hetanî Şamê hatî bû. Wê demê Ibn Xeldûn 70 salan de bû jî beşdara wê rêwîtiyê bû. Ji bo gotgotekê li ser derbekê dijî Siltan Ferec, Siltan Ferec vegeriya Qahîre. Lê Ibn Xeldûn li Şamê ma.

Ibn Xeldûn û Tîmurlenk ve li Şamê hev dîn. Di adara 1401an de Ibn Xeldûn vegeriye Qahîreyê. Ew di 17ê adara 1406an de wî jiyana xwe dest da.

Pirtûkên Ibn Xeldûn[biguherîne]

Pirtûka Ibn Xeldûn a herî pêş de ( لباب المحصل في أصول الدين= lûbab el-mûhassal fî ûsûl ed-din, ango Puxte Din) li ser ramanen Er-Razî bû. 1351en de dema li Tunus ê bû nivisandî bû.

Pirtûkeka li ser sofîtiyê bi navî ( شفاء السائل şifa' es-se'il, ango Lêgerandîna Pîroz) bigumanî 1373an li Fasê ji Muhammad V re nivisandî bû.

Kitāb el-Îbar“ (Kitab el-îbar we dîwan el-mubtada we l-şabar fî eyyam el-erab we l-acem we l-barbar we men asarahum mîn dewî es-sultan el-akbar, كتاب العبر وديوان المبتدأ والخبر في أيام العرب والعجم والبربر ومن عاصرهم من ذوي السلطان الأكبر, Pirtûka ji bo destpêkê, bûyerê rojên Ereb, Farsî û Berberîyen û bihêzbûna hevçaxê wan) li ser dîroka Berberîyen bû. Ew li heft pirtûken biçûk pêk hatî bû. Pirtûkokê pêş de Muqaddîme bû. Pirtûkokê duhem de heta pêncem li ser Dîroka heta demê Ibn Xeldûn bû. Di pirtûkokên şeşêmîn û hefteman de jî dîroka Berberîyen Mexriban hebû.

El-Muqaddîme[biguherîne]

El-Muqaddîme, ango Destpêk, Pirtûkoka Kitāb el-îbarê herî pêş de ye. Di wê de Ibn Xeldûn nirxandinê Dîroka Cîhanê dike. Li ser Muqaddîme Ibn Xeldûn bitûnî jîyanê xwe şixûlî. Di Pirtûkxana Netewiyê Tûnûsê de destnivîsa wêyê xwemalî (orjînal) heye.

Xebatên Ibn Xeldûn dû wî re bi gelek kesî hat bikaranîn. Riva kirinê xweyê li ser malan (رَأْسُ المال| re'îsul mal, Kapital) paş re Karl Marx bikaranî. Ji bo wê Ibn Xeldûn gorî hin kesan "bavê" Dîrokzaniyê, Sosyolojî û Polîtîqa ye.

Girêdanên derve[biguherîne]