Zimanê lîtvanî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
  Zimanê Lîtvanî
Lietuvių Kalba
 
Welat Lîtvanya, Polonya, Belarûs, Estonya
Hêrem an navçe
Hejmara zimanaxêvan Nêzîkî 4 milyon kes
Rêza vî ziman di nav zimanên cîhanê de
Alfabe
Dabeşandina malbata ziman
Hînd û Ewropî
Zimanên baltik
Zimanê baltikên rojhilat
(Dabeşandina zimanî li gorî SIL)
Rewşa fermî û kodên ziman
Zimanê fermî ye li Lîtvanya; YE
Bi rêxistin Commission of the Lithuanian Language[1]
ISO 639-1 lt
ISO 639-2 lit
ISO/DIS
639-3
lit
SIL Occitan
Bibînin  : ziman, listeya zimanan, koda rengan

Lîtvanî (lietuvių kalba) zimanê fermî yê Lîtvanya û Yekîtiya Ewropayê ye. Li Lîtvanyayê nêzîkî 3 milyon kesên ku zimanê wan yê zikmakî lîtvanî ye dijîn û nêzîkî 170.000 kes jî li derveyî welat dijîn. Lîtvanî zimanekî baltikî ye ku zor nêzîkî letonî ye, lê dîsa jî nikarin ji hev fam bikin. Bi alfabeya latînî tê nivîsandin.

Dîrok[biguherîne]

Zimanê lîtvanî hê şeweyê xwe yê ku ji zimanmalbata Hînd û Ewropî tê diparêze. Bo vê yekê lîtvanî bo lêkolînerên ku li ser zimanên Hînd û Ewropî lêkolînan dikin gelekî girîng e. Nivîsarên herî kevnare yên bi lîtvanî Wirda Yezdan û Silava Feriştehê(eng. hail mary) ne ku di navbera salên 1503-1525'an de hatine nivîsandin. Lîtvaniya wêjeyî ji hin aliyan ve ji lîtvanî diveqete. Mînak; qertafên ku diênine dawiya peyvan dirêjtirin. Ev şêwe heta sala 1650'î didome. Di sala 1864'an de zimanê lîtvanî ji aliyê Mikhail Muravyov ku fermandarê Lîtvanyayê yê hikûmeta Rûsyayê bû ve hat qedexekirin. Lê dîsa jî çapbûna pirtûkên lîtvanî li DYA'yê û Prûsyaya Rojhilatî berdewam kir. Di salên 1800'î de sê zaravayên serekên yên lîtvanî hebûn; li derdora Deryaya Baltik Zaravayê Jêrîn ê Lîtvanî, di zimanê helbestê de Zaravayê Rojhilatî yê Lîtvanî û li tixûbê Prûsyaya Rojhilatî Zaravayê Rojavayî yê Lîtvanî dihatin axaftin. Zimanê niha yê wêjeyî ji aliyê Jonas Jablonskis (1860-1930) ve bi 32 tîpan hatiye standartkirin ku ev ji zaravayê rojavayî yê lîtvanî pêk tê. Lîtvanî yek ji du zimanên baltikî ye ku li ser dinê tê axaftin. Yê din jî letonî ye. Prûsiya kevn, zimanekî baltikî yê ku di demên nêz de dihate axaftin; lê di sedsala 19'an de hatiya jibîrkirin.

Belavbûna Herêmî[biguherîne]

Lîtvanî di serî de li Lîtvanyayê, dû re li welatên mîna DYA, Estonya, Arjentîn, Kanada, Ûrûgûay, Îslenda, Danîmarka, Brezîlya, Fransa, Rûsya, Norwêc, Îrlenda, Awistralya, Îngilistan nêzîkî 4,000,000 kes vî zimanî dipeyivin.

Nivîsa herî kevnare ya zarê lîtvanî (nêzîkî 1503), ji ya orjînal/xwerû (sedsala sêzdemîn) ji nûve hatiye nîvîsandin

Rewşa Fermî[biguherîne]

Lîtvanî zarê dewleta Lîtvanyayê û zimanekî fermî yê Yekîtiya Ewropayê ye.

Zarava[biguherîne]

Zarê lîtvanî xwedî du zaravayan e ku ew; Aukštaičių (ango Okstatî:Li jor Lîtvanyayê tê axaftin) û Žemaičių/Žemaitiu (ango Samogetî, li jêr Lîtvanyayê tê axaftin) ye.[1] Cudahiyên mezin di navbera lîtvaniya standart û zaravayê Samogetî de hene. Zaravayê samogetî yê nûjen di bin bandora zimanê Kurenî de (îng:Curonian language), ji sedsala sêzdemîn-şanzdemîn de gihîştiye rewşa niha. Her du zarava xwedî sê devokan e. Samogetî tê dabeşîn mîna rojava, bakur, başûr; okstatî jî mîna rojava (Suvalkiečiai), başûr (Dzūkai) û rojhilat hatiye dabeşîn. Lîtvaniya standart ji okstatiya rojavayî û zaravayekî lîtvanyaya biçûk pêk tê. Bandora zaravayên din di derbara peyvan de xwe dide nîşandan.

Alfabe[biguherîne]

A Ą B C Č D E Ę Ė F G H I Į Y J K L M N O P R S Š T U Ų Ū V Z Ž

a ą b c č d e ę ė f g h i į y j k l m n o p r s š t u ų ū v z ž

Rêziman[biguherîne]

Zimanê lîtvanî di nava zimanên Hînd û Ewropî de xwedî dewlemendiyên xwerû ye. Mîna kurmancî hebûna nêr û mê di nava xwe de diparêze. Bi piranî peyvên nêr di dawiyê de bi tîpa -s û yên mê jî bi -(i)a an jî -ė xelas dibin. Lê belê lîtvanî jî mîna kurdî ne xwedî ristek standart e. Ji ber ku gelek ciyawazî tên bikaranîn. Peyvên nêtarî di lîtvanî de tune ne, belam hin bêje xwedî herdu zayendan jî ne. Ev peyv bi piranî bêjeyên di derbara mirovan de û yên ku bi tîpa -a xelas dibin in. Mînak ;elgeta kesê parskirinê dike,naktibalda - kesê naraze. Di dema bikaranînê de peyv bi gelek şêweyên cuda tên hemberî mirov. Di lîtvanî de bêjeyên yekjimar an jî pirjimar hene. Lê hin peyv cot in jî di vê dabeşê de. Hin peyvên yekjimar; pienas- şîr ,laimė -şadî ; yên pirjimar ;miltai - ard , kelnės - şal. Peyvên di zimanê lîtvanî de ji wayên li jêr pêk tên:

1.Navdêr (Daiktavardis)

2.Rengdêr (Būdvardis)

3.Lêker (Veiksmažodis)

4.Hejmarkî (Skaitvardis)

5.Cînav (Įvardis)

6.Hoker (Prieveiksmis)

7.Bireser (Dalelytė)

8.Daçek (Prielinksnis)

9.Yekbûn (Jungtukas)

10.Baneşan (Jaustukas)

11.Peyvên dengvedan (Ištiktukas)

Pirtûka pêşîn ku bi Lîtvanî ye ji aliyê Martynas Mažvydas ve di sala 1547'a de hatîye nivîsandin

Çend Lêkerên Belavkerbûyî[biguherîne]

Ajotin/Siwarbûn :Joti

  • Štai jis grakščiai joja ant asilo. :Li kerê pi baş siwar dibe.
  • Mes dar nejojome ant arklio! :Em hê li hesp siwarnebûn!
  • Įsivaizduok! Mano tėvas jos kupranugariu! : Bi fikre! Bavê min wê li hêştirekê siwarbe!

Bûyîn : Būti

  • Jis yra mokytojas. : Ew mamosteyeke.
  • Mes jau buvome filme. :Em ji xwe li wî fîlmî bûn.
  • Kaip čia bus? :Ma wê çawa li vir be?

Cûtin/mijîn : Čiulpti

  • Vaikas čiulpia saldainį. :Zarok şekirekî di cûwe.
  • Vampyras čiulpė kraują. : Duh vampîr xwîn di mijt.
  • Ar vampyrai mums čiulps kraują? :Ma vampîran wê xwîna me mijin?

Kirin : Daryti

  • Ką darai? :Çi dike?
  • Vakar jie darė skrybėles. :Duh şewqe çêdikirin.
  • Ar jūs darysite man valgyti? :Ma te ji min re tiştnên xwarinê çêke?

Ketin :Griūti

  • Kai jis girtas, jis visąlaik griūna ant grindų. :Dema serxweşe hertim dikeve.
  • Deja, pastatas sugriuvo. :Mixabin xanî hilweşî.
  • Negi griūsi? :Ma wê ji dil keve?

Beşdarbûn/tevlîbûn :Dalyvauti

  • Vyrai dalyvauja rinkimuose. :Zilam tevlî hilbijartinê dibin.
  • Ar jūs dalyvavote vakarėlyje? : Ma tu beşdarî partiyê bûyî?
  • Ar jūs dalyvausite mūsų pietuose? : Ma te tevlî şîva me be?

Tirsîn : Bijoti

  • Kodėl jo bijai? Ma tu çima ji wî ditirse?
  • Vaikystėje aš bijojau kaimyno. :Hinga ez zarok bûm ji cîran xwe ditirsam.
  • Tikiuosi, manęs niekas nebijos. :Ez hêvîdikim tukes ji min natirse.

Xapandin : Apgauti

  • Jis visuomet tave apgauna. :Ew (nêr) te hertim di hapîne.
  • Kodėl apgavai tą berniuką? :Ma te çima ew (nêr) xapand?
  • Rytoj ji manęs neapgaus. :Ewê (mê) nikaribe min sibe bi xapîne.

Strîn/Strandin :Dainuoti

Tevlîbûn : Dalyvauti

Ketin : Griūti

Ceribandin :Pabandyti

Domandin :Tęsti

xwarin :Valgyti

Vexwarin/Noşîn :Gerti

razan/raketin :Miegoti, Užmigti

darîkirin/temaşe kirin:Sekti, Stebėti, Žiūrėti, Budėti, Tykoti, Laukti

Şûştin :Nusiprausti

Meşîn :Eiti pasivaikščioti(derketine meşê)

Pêjandin/Kelandin :Virti, Kepti

Dîtin :Matyti, Žiūrėti, Stebėti

Guhdarkirin :Klausyti

Peyvên Sereke Bo Axaftine[biguherîne]

Sveikas! Sveika! : Slav!

Labas! : Merheba!

Labas rytas! Labą rytą! : Roj baş! Beyanî baş!

Labas vakaras! Labą vakarą! : Êvar baş!

Laba diena! Labą dieną! : Roj baş!

Sveiki atvykę! : Bi xêr hatin!

Kaip kelionė? Kaip sekėsi kelionėje? : Rêwîtiya we çawa derbasbû?

Kaip sekasi? : Çawayî? /Çonî? /Çawanî?

Ačiū, gerai. : Spas,başim.

Prašau, Prašom, Nėra už ką. : Spas xweş

Puikiai. :Zor başe/gelek rinde/pir başe.

Viso gero! Viso labo! : Bimîne di xweşiyê de! Bi xatirê te!

Iki ryt(ojaus)! : Heta sibe!

Labos nakties! Labanakt! : Şev baş!

Perduokite saviškiams linkėjimų. : Slavên min yên baştirîn li malbata xwe ke.

Atleisk, Atsiprašau, Dovanok : Bibore!

Prašau, Prašom, Prašyčiau :Ji kerema xwere!

Gencîneya Peyvan[biguherîne]

Pîşe/Kar/Şixul[biguherîne]

Studentas Xwendekar/Qutabî
medžiotojas Nêçîrvan
Sekretorė Sekreter
Padavėjas Garson
Inžinierius, Mechanikas, Mašinistas Endazyar
Aktorius Niyarvan/Weyno/Aktor/lîstikvan
Artistė, Aktorė Niyarvan/Weynê/Aktrîs/lîstikvan
Daktarė Bijîşk/Tixtor
Žurnalistė Rojnamevan
Daininikė Stranbêj
Mokytojas Mamoste
Dailininkė Wênesaz
Sportininkas Werzîşkar
Lakūnas Pîlot
Auklė, Slaugytoja Hevşîre
Advokatas, Teisininkas Parêzer
Valdininkas, Klerkas Karmend
Mokslininkas Zanyar
Policininkas polîs (Mêr)
Policininkė polîs (jin)
Namų šeimininkė, Neseseras Kebanî/Kevanî

Hin Peyv[biguherîne]

Kitik/Pisîk : Katė

Mal/Xanî : Namas

Biha/nirx : Kaina

Dara berûyê : Ąžuolas

Qaz : Žąsis

Zilam/Mêr : Vyras

Jin/Pîrek : Moteris

Kur/Law : Berniukas

Keç/Dot : Mergaitė

Lê/Belam : Bet

Şekir : Cukrus

Li vir : Čia

Kevneşopî : Tradicija

Bikarhêner : Naudotojas

Derî : Durys

Du derî : Dvejos Durys

Niha/êsta : Dabar

Ji ber ku/Çimkî : Nes

Qeşa/Cemed : Ledas

Gol : Ežeras

Winda : Pasimetęs

Roj : Saulę , Saulė

Wênekêşî : Fotografija

Xew : Miegas

Bext : Likimas

Piropind : Voras

Penîr : Sūris

Al : Vėliava

Kesk/Hêşîn : Žalias

Germ : Karštas

Sar/Cemidî : Šaltas

Ev : Šitas

Kêzik : Vabzdys

Cejna Zayînê : Kalėdos (bi piranî "sersal") , Noelas

Dara cejna zayînê : Kalėdų eglutė

Gora Cejna zayînê : Kalėdų savaitė

Diyariya Cejna zayînê : Kalėdų dovanos

Jimare/Hejmar : (Skaičius, Kiekis)[biguherîne]

Sifir : Nulis

Yek : Vienas

Du : Du

 : Trys

Çar : Keturi

Pênc : Penki

Şeş : Šeši

Heft : Septyni

Heşt : Aštuoni

Neh : Devyni

Deh : Dešimt

Yanzdeh : Vienuolika

Dozdeh : Dvylika

Sêzdeh : Trylika

Çardeh : Keturiolika

Panzdeh : Penkiolika

Şazdeh : Šešiolika

Hivdeh : Septyniolika

Hijdeh : Aštuoniolika

Nozdeh : Devyniolika

Bîst : Dvidešimt

Bîst û yek : Dvidešimt vienas (dvidešimt vieneri)

Sî/Sih : Trisdešimt

Çil : Keturiasdešimt

Pêncî : Penkiasdešimt

Şêst : Šešiasdešimt

Heftê : Septyniasdešimt

Heştê : Aštuoniasdešimt

Nod : Devyniasdešimt

Sed : šimtas

Du sed : Du šimtai

Hezar : Tūkstantis

Du hezar û şeş : Du Tūkstančiai Šeši.

Deh hezar : Dešimt tūkstančių

sed hezar : Šimtas tūkstančių

milyonek : Milijonas

Roj(an) :(Diena)[biguherîne]

Pirmadienis Duşem
Antradienis Sêşem
Trečiadienis Çarşem
Ketvirtadienis Pêncşem
Penktadienis în
Šeštadienis Sebt/Şemî
Sekmadienis Yekşem/Lehd

Cînavên Kesan : (Priklausomas įvardis)[biguherîne]

Ez : Aš

Tu : Tu

Ew (Nêr) : Jis

Ew (Mê) : Ji

Em : Mes

Hûn/Win : Jūs.

Ewan/wan (Nêr) : Jie

Ewan/wan (Mê) : Jos

Rewşa Hewayê : (Oras, Oro stovis)[biguherîne]

Audra : Bahoz

Dangus : Ezman

Debesis : Ewr

Debesuota : Bi ewr

Drėgmė : Hêw

Drėgnas : Hêwî

Dulksna : peşikîn/Bapeşk

Griaustinis : Dengê Ewran

Karštas : Germ

Karštis : Tîn

Ledas : Qeşa/Cemed

Lietus : Baran

Oras : Hewa

Rūkas : Mij

Saulė : Roj

Sniegas : Berf

Temperatūra : Germahî

Vėjas : Ba

Žaibas : Çirûsk

Dem/Wext: (Laikas)[biguherîne]

Valanda : Saetek / Katjimêrek/ yek demjimêr

Minutė : Deqîqeyek/ yek xulke

Sekundė : Çirkek/ yek çirk

Diena : Roj

Šiandien : îro

Vakar : Duh

Ryt(oj) : Sibe

Užvakar : Pêr

Poryt : Dotir Roj

Šį vakarą : îşev

Savaitė : Heftî

Šią savaitę : Ev Heftî/Vê heftîyê

Mėnuo : Meh/mang/Heyv

Meh/Heyv : (Mėnuo)[biguherîne]

Rêbendan : Sausis

Reşemî/Sibat : Vasaris

Adar : Kovas

Avrêl :Balandis

Gulan : Gegužė

Pûşper/Hezîran : Birželis

Tîrmeh : Liepa

Tebax/Gelawêj : Rugpjūtis

Rezber/îlon : Rugsėjis

Kewçêr/Cotmeh : Spalis

Sermawez/Mijdar : Lapkritis

Berfanbar : Gruodis

Demsal : (Metų laikai)[biguherîne]

Bihar :Pavasaris

Havîn : Vasara

Payîz : Ruduo

Zivistan : Žiema

Çavkanî[biguherîne]