Kurmancî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Kurmancî
Kurmancî, Kurdî
Welatên lê tê axaftin  Tirkiye
 Îran
 Îraq
 Sûrî
 Ermenistan
 Gurcistan
 Rûsya
Herêm Kurdistan
Diyasporaya kurdan
Axiverên zimanê zikmakî 18-20 mîliyon
Malbata zimanî Zimanên hind û ewropî
Kodên zimanê
ISO 639-3 kmr
Linguistik kart Kurdistan.jpg

Nexşeya zaravayên kurdî

Kurmancî an kurmanciya jorîn yek ji zaravayên zimanê kurdî ye.

Zaravayê kurmancî zaravayê kurdî yê ku herî zêde tê bikaranîn e. Zaravayê kurmancî li beşeke mezin ji bakurê Kurdistanê, li başûr rojavayê Kurdistanê, li bakurê Herêma Kurdistanê (başûrê Kurdistanê), li bakurê rojhilatê Kurdistanê, li Ermenistanê, li Xorasanê, li nav Kurdên Qafqasyayê, li Anatoliya Navîn û li Diyazporayê (Ewropa) pê tê axaftin.

Belawbûyîna kurmancî[biguherîne]

Di roja me de Kurmancî di gellek welat û axan de ji alî gelê Kurd tê axaftin. Belavbûyîna zaravayê, ji gola Urmiye dest pê dike, heta bajarên Şino sînorên Îran û Îraqê Helgurd, Rewandiz, Zeyî, Behdînan, Qers, Erzirom, Mûş, Bedlîs, sînorê Sêrtê Kozluk, Farqîn, Pasûr, Licê, Bismil, Amed, Erxenî, Çiyayê Qerej, Sêwreg, Semsûr, Meletî, Mereş, herêma Hetayê Kirikhan û herêma Helebê Afrîn, ji herêma Dêrsimê li Pertekê, Mazgirt, bakurê Xarpêtê, Karliovaya ku herêma Çepexçûrê (Çewlîg) ye û li gellek herêmên Sêwazê ev zarava tê bikaranîn.

Etîmolojî[biguherîne]

Teoriya 1'em[biguherîne]

Kurmancî[1][2] = kur + man + cî. Wekî tê zanîn di dema Romayê da, gelê kurd [çavkanî pêwîst e] xeribî bûyî. Lê herkes neçûye xeribiyê, ji ber ku daxwaza gelê kurd bû "ev axên me ne, em neherrin" [çavkanî pêwîst e].

  1. Peyva kur kurd e, lê em baş dizanin ku diroka peyva kur gelek kevn e ji ber ku 3000 salan berê zayînê ev peyv hebû. Bi zimanê sûmeran em dibêjin kur ji bona "welat, çiya, erd" [3]. Bi zimanê baskî ji bo "welat" em dibêjin herri [4], û ji bo "erd" em dibêjin lur [5][6] (bi ermenî çiya = lêr[7]). Bi zimanê ermenî ji bo "erd" em dibêjin երկիր (êrkir)[8]. Herwiha ji bo "kevir, kersaxê tîk/şefil" em jî dibêjin bi proto-kartvelî [9] ḳarḳar. Ji bo "perçayê axê/çamûr", bi proto-kartveli, bi gurcî û bi lazî em li peyva ḳord [10] dibînin.
  2. Peyva man [11] bi kurdî ye û maneya wî wek bi avestayî [12] e "ji cihekî neçûn, li cihekî sekinîn, li cihekî rawestîn". Herweha bi latînî ji bo man em dibêjin manere [13][14]. Bi ermenî em dibêjin mnal [15] û bi îngilîzî remain. Yanî diroka peyva man pirr kevn e. Herwiha bi zimanên proto-kartvelî em dibêjin men [16] ji bo "baregeh/jîngeh/rûniştgeh/xane".
  3. Peyva [17] "cih, erd" e.

Lewra peyva kurmancî tê wateya "kurd kî li cihê xwe man". Yanî kurmancên ku neçûne xeribiyê. Lê dimilî (daylam [18]) çûne xeribiyê û li gora rapora "MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups" [19] dimilî ducar hatin erdên xwe li bakurê Kurdistanê. Herweha li gora vê raporê DNA'ya kurmanc û zazayan heman/wek in.

Teoriya 2'em[biguherîne]

Peyva kurmancî ji peyva kurmanc tê û weha tê vekirin: kur/d/ + man/c/ + /c/î = kur/kurd/ = manda/med/medan/C/ + /C/cî, gorî MacKenzie tê wateya "medekî xurt"[20]. Lê med bi zimanên xwe matai dibêjin[21].

Teoriya 3'em[biguherîne]

Peyvên "ghurmanchî" û "ghîrmanchî" jî peyva Kêrmānshāh hatin. Herweha peyva bi farsî Kêrmānshāh hatiyê jî zimanê kurdî "ghêhraman-şhāhr".[çavkanî pêwîst e]

Devokên kurmancî[biguherîne]

Kurmanc xwedî gelek devokên herêmî ne. Devokên kurmancî navbêra hev de li çar komên cûda bela dibin.

Dengnasiya Kurmancî[biguherîne]

Tîpên vokal[biguherîne]

Dengên vokal ên Kurdî
Pêş Navend Paş
Nêzik 'i'
î
'ʉ'
u
'u'
û
Nîvek 'e'
ê
'ɪ̈'
i
'o'
o
Vebûyî 'æ'
e
'a'
a
 

Tîpên konsonant[biguherîne]

Dengên konsonant ên Kurdî
Lêvî Diranî Pidûyî Arikî Zimanokî Hefikî Gewriyî
Pozî m n ŋ
Teqînok Bêdeng p t t͡ʃ k q
Dengdar b d d͡ʒ g
Bêhndar t͡ʃʰ
Arînok Bêdeng f s ʃ x ħ h
Dengdar v z ʒ ɣ ʕ
Nêzok w l j
Wîçînok r
Civînok ɾ

Bide ber[biguherîne]

Çavkanî[biguherîne]

  1. http://www.ezdixandi.com/forum/48-1146-1 ( Li ser maplea Yezidiyan. Li gora dîroknas "MICHAIL FAROE " peyva kur-d-man-cî = ciya-man-cih e)
  2. http://www.blueglobetranslations.com/about-kurdish-kurmanji-language.html ( li gora malpera blue globe translations, kurmancî= kurd+man+cî)
  3. http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e3180.html (li ser ferhenga sûmerî-îngilîzî peyva kur bi 5000 salî ye)
  4. http://www1.euskadi.net/morris/resultado.asp (ji bo welat bi baskî em dibêjin "herri" = kur)
  5. http://translate.google.com/?hl=fr#eu%7Cen%7Clur
  6. http://projetbabel.org/basque/dictionnaire.php?q=terre&c=fra
  7. http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech=montagne&rech1=&bmit=Search+%3A+Use+only+small+letters+!
  8. http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech = terre
  9. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/nostr/nostret&text_number=+635&root=config
  10. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=\data\kart\kartet&first=581
  11. http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=man
  12. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/nostr/nostret&text_number=+561&root=config
  13. http://translate.google.com/?hl=fr#en%7Cla%7Cstay
  14. http://www.latin-dictionary.net/q/latin/manere.html
  15. http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech=rester&rech1=&bmit=Search+%3A+Use+only+small+letters+!
  16. http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=\data\kart\kartet&first=701
  17. http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=yer
  18. http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites
  19. http://www.zazaki.org/files/Kurds.pdf
  20. MacKenzie, D.N.: The Role of Kurdish Language in Ethnicity. In Ethnic Groups in the Republic of Turkey. Edited by Andrews, Peter Alford. Wiesbaden, Germany: Dr. Ludwig Reichert Verlag. 1989.
  21. http://bnk.institutkurde.org/catalogue/viewer.php?id=1RGZ3XDKEM (Die Sprache der Meder, These)
  22. Dr. Geoffrey Haig : Alignment in Kurdish: a diachronic perspective, Kiel 2004.
  23. Izady, M.R.: The Kurds, Washington 1992
  24. Mann, O.: Kurdische Mundarten der Kälun-Abdû, IN: Kurdisch-Persische Forschungen II.1: Die Tajik-Mundarten der Provinz Fars.