Şoreşa pîşesaziyê
Şoreşa pîşesaziyê werçerxaneke mezin bû di rewşa teknolojîk, civakî-aborî û kulturî ya Ewropayê da. Ev werçerxan li dawiya sedsala 18ê û destpêka sedsala 19ê dest pê bû û heta evro jî wekî pîşesazîkirin berdewam e. Ev şoreş li Brîtanyaya Mezin dest pê bû û ber bi hemû welatên cîhanê belav bû.
Sedemên Şoreşê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Çandiniya nû: Nûvekirinên di çandiniyê de (wekî sîstema çarqadê) zêtir xwarin çêkir û rê da ku gelê gund bikeve nav bajaran.
- Çavkaniyên xwezayî: Brîtanya xwediyê zêde komîr û hesin bû ku ji bo makîneyên nû pêwist bûn.
- Bazirganî û kolonyalîzm: Împaratoriya Brîtanî bazarên mezin û madeyên xav ji koloniyên xwe distîne.
- Zanist û dahênan: Geşedana zanistî ya sedsala 17 û 18an bingeh danîbû.
Qonaxên Şoreşê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Qonaxa Yekem (1760–1840)
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Di qonaxa yekem de, dahênanên teknolojîk ên bingehîn hatin çêkirin:
- 1712: Thomas Newcomen makîneya buharê ya yekem a bazirganî ava kir.
- 1764: James Hargreaves makîneya Spinning Jenny dahênand ku rêskirina teksîlê zû kir.
- 1769: James Watt makîneya buharê baştir kir û ew bû bingeh ji bo gelek pîşesaziyên din.
- 1785: Edmund Cartwright makîneya tevnê ya otomatîk (power loom) dahênand.
- 1825: Rêya hesinî ya yekem a cîhanê li Brîtanyayê hat vekirin.
Qonaxa Duyem (1840–1914)
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Di qonaxa duyem de, teknolojiyên nû derketin:
- 1856: Henry Bessemer awayê Bessemer ji bo çêkirina polê bi buhayê kêm dahênand.
- Elektrîk: Dahênandina elektrîkê ji hêvê Thomas Edison û Nikola Tesla ve erkên nû yên pîşesaziyê vekir.
- Otû û firokevanî: Karl Benz yekem otomobîl çêkir (1886) û birayên Wright yekem firokeşîn bi motor kirin (1903).
Bandorên Civakî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Şoreşa pîşesaziyê bandorên mezin li civakê kir:
- Bajarîbûn: Mirov ji gundan koçberî bajaran kirin da ku di kargehan de kar bikin.
- Rewda karkeran: Şartên xebatê pir dijwar bûn, demê karê dirêj bû, û zarok jî di kargehan de dixebitin.
- Tevgerên karkeran: Karkaran dest bi organîzekirinê kirin û yekîtiyên karkeran (sendîka) hat damezirandin.
- Geşbûna çîna navîn: Çîna navîn a nû ya bazirgan û pîşesazan derket holê.
Bandorên li ser jîngehê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Şoreşa pîşesaziyê encamên negerî jî li ser jîngehê bernî:
- Qirêbûna hewayê ji ber şewitandina komîrê
- Hilêna avên çeman û gêlan
- Daşarina darîstanê
- Destpêka guherîna av û hewayê ya cîhanê
Encam
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Şoreşa pîşesaziyê yek ji werçerxanên herî mezin ên dîroka mirovahiyê bû. Wê awayê xebat, rêwîtiyê û jiyana rojane ji bingehê ve guherîn. Sîstema aborî ya cîhanê ji çandiniyê guhert bû pîşesaziyê, û ev werçerxan bingehê cîhana nûyên me ye.