Derbeya 27ê gulana 1960an li Tirkiyeyê

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search

Derbeya 27'ê Gulan,[1] yekemîn derbeya leşkerî ya di di 27'ê Gulana 1960'an de li dîroka Komara Tirkiyeyê pêk hat. [2] Her wiha wek Êrîşa Leşkeriya 27'ê Gulanê [3] an jî Şoreşa 27'ê Gulanê [4] tê binavkirin. Derbe ne tenê di nava zincîreya fermandariyê de pêk hat, di bin fermandariya Orgeneral Cemal Madanoğlu de bi planên 37 efserên pilebilind hat kirin. Mewziyên krîtîk ji aliyê leşker û çekên di destê van efseran de, pêşî bi bêbandorkirina asta fermandariya artêşê hatin girtin. Serokomar Celal Bayar, Serokwezîr Adnan Menderes û hin endamên hikûmetê hatin girtin. 235 general û derdora 3500 efser (piranî albay, yarbay, serdar) teqawît bûn, 147 mamosteyên zanîngehê ji kar hatin avêtin[5] û hin zanîngeh hatin girtin. Herwiha 520 hekîm û dadger ji kar hatin dûrxistin.[6] [7]

Paşbingeh[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Daxuyaniya Kongreya CHPê û Armancên Yekem[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

XIV a CHP'ê di sala 1959'an de, di kongreyê biryar hat dayîn ku ji bo hin guhertinên bi lezgînî hewcedariya welat bi wan heye ku hewl bên dayîn. Tê îdiakirin ku deklerasyona bi navê "Daxuyaniya Hedefên Destpêkê" hatiye amadekirin û bingeha Destûra Bingehîn a 1961 pêk aniye. Sernavên di nivîsa rojnameyê de wiha ne:

1. Tedawiya Wekhev, 2. II. Parlamento, 3. Dadgeha Makezagonê, 4. Pêvajoya Nûnertiya Rêjeyî, 5. Avakirina Dadgeha Bilind a Dadweran, 6. Rêziknameya Qanûna Karmendan, 7. Avakirina rejîmeke çapemenî ya ji bindestiya bêpar, 8. Xweseriya zanîngehê, 9. Garantîkirina prensîbên Ewlekariya Civakî û Dadweriya Civakî, 10. Avakirina Konseya Aborî ya Bilind. [8]

Derbe[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

"Sevgili vatandaşlar! Dün gece yarısından itibaren, bütün Türkiye'de, deniz-hava-kara Türk Silahlı Kuvvetleri, el ele vererek, memleketin idaresini ele almıştır. Bu hareket, Silahlı Kuvvetlerimiz'in müşterek işbirliği sayesinde, kansız başarılmıştır! Sevgili vatandaşlarımızın sükûn içinde bulunmalarını ve resmi sıfatı ne olursa olsun hiç kimsenin sokağa çıkmamalarını rica ederiz."

— Darbe sabahı radyodan okunan ilk bildiri.
Adnan Menderes yekem û tekane serokwezîrê Tirkiyê ye ku hatiye îdamkirin.

Konseya Ewlekariya Neteweyî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Lijneya Giştî ya Meclisa Parastina Neteweyî ku berê bi biryarname û zagonên curbecur ji bo diyarkirina polîtikayên ewlehiya neteweyî ya welêt hatibûn avakirin, di sala 1961'an da di bin navê Lijneya Ewlehiya Neteweyî da hatin avakirin.[9]

Nirxandinên[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Celal Bayar (Serokkomar):

Û dîsa gumana min tune ku eger 27'ê Gulanê serkeftî nebûya û nehata çêkirin, ne cûntayên di nava artêşê de ava bibûna, ne midaxeleyên 12ê adarê, 12ê îlonê dê bihatana kirin, ne jî dê demokrasî ji holê rabûna. [10]

Hin encamên serdemê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  • Dadgeha Destûra Bingehîn : Di 22'ê Nîsana 1962'an de Qanûna Dadgeha Destûra Bingehîn hat qebûlkirin û di 20'ê Kanûnê de dest bi karê xwe kir. Meclîsa Damezrîner; biryara avakirina Dadgeha Destûra Bingehîn da ku çavdêriya destûrîbûna qanûnan bike. [11]
  • Desteya Bilind a Dadweran
  • Rêxistina Plansaziya Dewletê
  • Saziya Radyo û Televîzyona Tirkiyeyê
  • Senatoya Komarî
  • TUBITAK
  • Navenda Hinardeya Pêşxistinê
  • Navenda Hilberîna Neteweyî
  • 27ê Gulanê Roja Azadî û Destûra Bingehîn
  • Saziya Xêrxwaziya Leşkerî

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  • Elî Fuad Başgil (werger. Mehmet Ali Sebük û İsmail Hakkı Akın), Şoreşa 27ê Gulanê û Sedemên Wê, Çapxaneya Celtüt, 1966. ISBN 975-7747-49-1
  • Dundar Seyhan, Mirovê Di Siyê de, Çapxaneya Nurettin Uycan, 1966.
  • Sıtkı Ulay, 27 Gulan 1960 Harbiye Weapons Per - Bîranînên Orgeneral Sıtkı Ulay, Kitapçılık Ticaret Ltd. Şti. Sti. Weşan, Rêzeya Klûba Pirtûka Êvarê, 1968.
  • Orhan Erkanli, Bîranîn. . . Problems. . . Kesên Berpirsyar - 27 Gulan 1960 - 12 Adar 1971 Tirkiye , Çapxaneya Baha, 1972.
  • Haydar Tunçkanat, Şoreşa 27 Gulan 1960 (Ji Diktatoriyê Berbi Demokrasiyê), Weşanxaneya Çaglayan, 1996.
  • Hulusi Turgut, Bîranînên Türkeş - Dance of Falcons, ABC, 1995.
  • Celal Bayar (m. Yücel A.Demirel), Rojnivîska Girtîgeha Kayseriyê, Weşanxaneya Çand û Hunerê ya Yapı Kredi, 1999.
  • Numan Esin, Şoreş û Demokrasî - Bîranînên 27 Gulan, Doğan Kitap, 2005. [12] [13]
  • Mehmet Şukran Özkaya, Gav bi Gav, 27 Gulan, Weşanên Pêşketî, 2005.
  • Talat Aydemir, Bîranînên Talat Aydemir, Weşanên Klûba Pirtûkan a Êvarê, 1968.
  1. "27 Mayıs 1960'ta yapılan askerî darbe ile sona erdi, URL erişim tarihi: 13 Haziran 2008". Archived from the original on 12 Haziran 2008. Retrieved 12 Haziran 2008. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (help); Invalid |url-status=evet (help)
  2. Sakallıoğlu, Ümit Cizre. "Parameters and Strategies of Islam-State Interaction in Republican Turkey." International Journal of Middle East Studies, Vol. 28, No. 2 (May, 1996), pp. 231-251. Cambridge University Press. Girêdana arşîvê 18 tebax 2016 li ser Wayback Machine URL erişim tarihi: 14 Haziran 2008.
  3. Jacob M. Landau, Radical Politics in Modern Turkey, BRILL, 1974. ISBN 9-0040-4016-1 "The 1960 Military Intervention and the 1961 Constitution" bölümü.
  4. "TBMM.gov 27 Mayıs ihtilali ile ülke yönetimine el koyan askerî güç, URL erişim tarihi: 14 Haziran 2008". Archived from the original on 2 Mayıs 2008. Retrieved 2 Mayıs 2008. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (help); Invalid |url-status=evet (help)
  5. "Üniversiteler öğretim üyelerinden bâzılarının vazifelerinden affına ye bâzıîarınin diğer fakülte ve yüksek okullara nakline dair Kanun" (PDF). Archived from the original (PDF) on 1 Ocak 2014. Retrieved 31 Aralık 2013. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (help); Invalid |url-status=hayır (help)
  6. "Mümtaz'er Türköne, "27 Mayıs'ın hesabı ", 27 Mayıs tarihli Zaman gazetesi, URL erişim tarihi: 27 Mayıs 2010". Archived from the original on 30 Mayıs 2010. Retrieved 27 Mayıs 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (help); Invalid |url-status=evet (help)
  7. "Eski Meclis Başkanı Ferruh Bozbeyli, "Cunta, en büyük tasfiyeyi yargıda ve orduda yaptı" 30 Mayıs tarihli Zaman gazetesi, URL erişim tarihi: 30 Mayıs 2010". Archived from the original on 3 Haziran 2010. Retrieved 31 Mayıs 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (help); Invalid |url-status=evet (help)
  8. a.g.e. c. 3, s. 366, 367. {{cite book}}: Cite has empty unknown parameter: |coauthor= (help)
  9. "Millî Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliği". Millî Güvenlik Kurulu. Archived from the original on 21 Ekim 2007. Retrieved 19 Mayıs 2010. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (help); Invalid |url-status=evet (help)
  10. "'Celâl Bayar'ın dillerinden darbenin Anatomisi'". Akşam. 5 Kasım 2006. Retrieved 10 Temmuz 2008. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |date= (help)
  11. "Anayasa Mahkemesinin Tarihçesi". TC Anayasa Mahkemesi. Archived from the original on 1 Temmuz 2009. Retrieved 14 Haziran 2008. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= and |archive-date= (help); Invalid |url-status=evet (help)
  12. "Tarih yaratan adam olma kararı". Radikal. 20 Mayıs 2005. Archived from the original on 13 Ağustos 2011. Retrieved 19 Haziran 2008. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (help); Invalid |url-status=hayır (help)
  13. "27 Mayıs ve hatıratlar…". Yeni Şafak. 2 Haziran 2005. Archived from the original on 7 Temmuz 2012. Retrieved 19 Haziran 2008. {{cite web}}: Check date values in: |access-date=, |date=, and |archive-date= (help); Invalid |url-status=hayır (help)