Here naverokê

Nûrî Dêrsimî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Dr. Nurî Dêrsimî hat beralîkirin)
Mehmed Nûrî Dêrsimî
Nûrî Dêrsimî di salên 1950an
Jidayikbûnnêz. adara 1893an
Aẍzûnîg, Xozat, Dêrsim, Bakurê Kurdistanê
Mirin22ê tebaxa 1973an
Heleb, Komara Sûriyeyê
Cihê goristanêEfrîn, Rojavaya Kurdistanê
PîşeNivîskar, siyasetmedar, îdeolog
RêxistinSerhildana Qoçgiriyê (1921)
Serhildana Agiriyê (1927-31)
Serhildanê Dêrsimê (1937-38)
Sedema navdarbûnêKurdperwerî
Xebatên navdarXoybûn (1927)
Hatıratım (1952)
Kürdistan Tarihinde Dersim
HevjînXeze Oxçî
biguhêreBelge

Mehmed Nûrî Dêrsimî (jdb. nêz. adara 1893an - m. 22ê tebaxa 1973an) yek ji rewşenbîr, rêveberê siyasî, kronîkvan û yek ji neteweperên dîrokî yên herî bibandor ên kurd ên destpêka sedsala bîstan bû ku bi nivîs û çalakiyên xwe di awadana tevgera neteweyî ya kurd de, di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û di destpêka damezrandina komara tirk de xebeteke diyar meşandiye. Ew di nav tevgerên xweseriya kurd de li Bakurê Kurdistanê, bi taybetî li herêmên Qoçgîr û Dêrsimê ku torên eşîrî, siyasî û rewşenbîrî di dehsalên aloz ên di navbera salên 1910 û 1938an de bi awayên tevlihev li hev civiyan, wekî kesayetek sereke derketiye holê. Hem wekî beşdar û hem jî wekî dîroknas, wî pozîsyonek bêhempa wergirtiye ku di serhildanên ku ew beşdar bibû belge kiriye ku bîranîn û nivîsên wî yên siyasî bûye hinek ji çavkaniyên sereke yên herî zêde ku li ser serhildanên Qoçgirî û Dêrsimê hatine vegotin.

Girîngiya Dêrsimî ji çalakiya wî ya siyasî wêdetir diçe ku mîrata wî ya rewşenbîrî di dîroka neteweperweriya kurdî û di bîra kolektîv de bûye bîranîneke navendî. Wî dîrokên devkî, şecereyên eşîrî û analîzên siyasî tomar kiriye ku ji wê demê ve ji bo ji nû ve avakirina ezmûnên kurd di vê serdemê de bûne pêdivî. Sirgûnbûna wî yê li Sûriyê qonaxa paşîn a xebata wî şekil daye ku rê daye wî ku bûyerên jiyana xwe bi astek dûrbûna analîtîk ji nû ve şîrove bike ku wî ji çalakvanek siyasî veguherand yek ji dîroknasên sereke yên kurd ên sedsala bîstan. Bi van nivîsan, Dêrsimî çarçoveyek vegotinê ava kiriye ku bandor li nifşên paşîn ên zanyar, nivîskar û aktorên siyasî yên kurd kiriye.

Jiyana destpêkê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nûrî Dêrsimî bi bavê xwe re, nêz. 1915an

Dêrsimî di adara sala 1893an de li gundê Aẍzûnîgê yê navçeya Xozatê, li sencaqa Dêrsimê ji dayik bûye. Malbata wî ji derdora eşîrî ya navdar bû ku stûna sereke ya civaka elewî-kurdî ya Dêrsimê pêk dianî ku civatek bi kevneşopiyên xurt ên xwerêveberiya herêmî û berxwedana kûr a li dijî desthilatdariya derve ve dihatin nîşankirin.[1] Mezinbûna wî ya di vê jîngehê de, ew di destpêkê de bi aloziyên di navbera eşîrên kurd ên herêmî û dewleta osmanî re rûbirû maye, nemaze di serdema ku polîtîkayên navendîkirinê piştî Jön Türkler zêde bûne.[2]

Dêrsimî xwendina xwe ya seretayê di sala 1899an de li Xozatê xwendiye. Piştî xwendina xwe ya seretayî derbasî akademiya leşkerî ya Xarpêtê dibe lê li wir ne kêfxweş bû û wî xwest ku dîsa vegere gund li cem malbata xwe. Bavê wî biryar da ku di sala 1905an de bi malbata xwe re koçî Xarpêtê bibe ku Dêrsimî li wir dibistana navîn xwendiye ku li wir ji bo Dêrsimî êdî rehettir bû. Di sala 1907an de malbat wî dîsa koçî Xozatê dibe, li wir Dêrsimî dikarî li cem apê xwe bimîne û serdana dibistana navîn a herêmî temam bike. Di sala 1911an de bi keştiyê ji Trebzonê derbasî Stembolê dibe û li ev derê dest bi xwendina bijîşkiya veterîneriyê dike. Li wir dibe endamê komeleya xwendekarên kurd a Hevi-Kürt Talebe Cemiyeti û di sala 1912an de dibe sekreterê Kürdistan Muhibban Cemiyeti.

Şerê cîhanî yê yekem

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Dema ku Şerê Cîhanî yê Yekem dest pê dike, Nûrî Dêrsimî, mîna gelek ciwanên xwendewar yên kurd ên nifşê xwe, kete nav gewriya seferberiya osmanî û aloziya siyasî ya berfirehtir ku împeratoriyê dorpêç kir. Ew di kapasîteyên îdarî û mentiqî de xizmet kir, ne wekî şervanekî li eniya pêşîn ku ev yek hişt ku ew bi çavên xwe encamên wêranker ên civakî û demografîk ên polîtîkayên şer li Bakurê Kurdistanê bibîne. Di vê heyamê de, wî hevpeymanên guherbar ên di navbera dewleta osmanî, eşîrên kurd û komên hindekarî yên cûrbecûr de dît ku têgihîştina wî ya li ser dînamîkên etno-siyasî yên herêmê bi kûrahî şekil da.[3] Ew her ku diçû rexne li Komîteya Îtihad û Tereqî (CUP) digirt, nemaze hewildanên wê yên navendîkirinê û tedbîrên dijwar ên li ser nifûsa sinor hatin ferzkirin.

Salên şer têkiliya wî bi neteweperweriya kurdî re jî kûrtir kir. Di nav hilweşîna desthilatdariya osmanî li gelek wîlayetên Bakurê Kurdistanê de, Dêrsimî bi çalakvan, rewşenbîr û torên veşartî yên kurd re têkilî danî da ku armanc ew be ku xweseriyek an rizgariyek mezintir ji bo gelê kurd peyda bike. Ezmûnên wî yên di dema şer de ew qanih kir ku pêşeroja kurdan nikare bêdawî bi împeratoriyekê ve were girêdan ku bi piranî daxwazên wan ên siyasî paşguh dike û pir caran li herêmên ku piraniya wan kurd in serî li zordestiya leşkerî dide. Van têgihîştinan bingeha rola wî ya paşê di serhildana Qoçgiriyê de danîn, ji ber ku wî dest bi xeyalkirina îhtîmala tevgereke siyasî ya rêxistinkirî kir ku dikare berjewendiyên eşîrên Dêrsimê û deverên derdorê temsîl bike.

Serhildana Qoçgiriyê (1921-22)

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Serhildana Qoçgiriyê

Serhildana Qoçgiriyê (1921) ji hawîrdora aloz a piştî Şerê Cîhanî yê Yekem li Bakurê Kurdistanê derketiye holê ku tê de eşîrên kurd ji windakirina xweseriya xwe di bin tevgera nîjadperestên tirk a hilketî de zêdetir ditirsiyan. Nûrî Dêrsimî di şekildana navenda siyasî ya serhildanê de roleke navendî ya rewşenbîrî û rêxistinî lîstiye. Serhildan ne serhildaneke eşîrî ya xweber bû, wekî ku carinan tê xuya kirin, hewldanek hevrêzkirî (koordîne) bû ku ji aliyê beşên konfederasyonên eşîrî yên Qoçgirî, elewî û Dêrsimê ve ji bo misogerkirina sozên xweseriya kurd ên ku di Peymana Sevrê de hatiye destnîşan kirin.[4] Nivîsên siyasî yên Dêrsimî ya vê serdemê baweriya wî eşkere dikin ku rêberên nîjadperestên tirk ji garantiyên berê yên xweseriya herêmî û mafên kêmneteweyan paşve dikişandin.[5] Vîzyona wî ku ji aliyê gelek navdarên herêmî ve jî dihat parvekirin, ew bû ku zexta dîplomatîk û seferberiya leşkerî ya kontrolkirî bikar bîne ku Enqereyê neçar bike ku danûstandinan bike.

Qonaxa destpêkê ya serhildanê bi giranî xwe dispêre daxwazname û daxuyaniyên dîplomatîk ên ji Hikumeta Enqereyê re hatine şandin ku tekezî li ser mafên destûrî û çarçoveya peymana Sevrê dikirin. Dêrsimî îdia dikir ku nifûsa kurd a Qoçgîr di vê qonaxê de ne li pêy veqetandinê bûn, tenê daxwaza wan pêkanîna reformên ku di asta navneteweyî de hatine naskirin bûye.[6] Lêbelê fermandariya neteweperest van destpêşxeriyan wekî gefek rasterast li ser yekparçeyiya axa Komara Tirkiyeyê ya nû şîrove kir. Redkirina qebûlkirina daxwazên kurdan, digel biryara Enqereyê ya bicihkirina hêzên leşkerî, rêberên Koçgirî qanih kir ku berxwedana çekdarî neçar e. Her ku şer dijwartir dibû, Dêrsimî roleke mîna aktoreke siyasî û peywendîdar digire ser milê xwe ku di nav de danûstandinên di navbera serokên eşîran û nivîsandinên siyasî yên bi hêzên biyanî re hebûn ku di nav de hêzên brîtanî û fransî cih digirtin.[7] wî bawer dikir ku tevlêbûna navneteweyî dikare pêşî li komkujiyek berfireh bigire û rewatiyê bide îdiayên kurdan. Hêzên serhildanê ku ji çend hezar şervanên eşîran pêk dihatin, dikarîn rêyên stratejîk û gundên li çiyayan kontrol bikin û berxwedaneke herêmî ya baş-koordînekirî nîşan bidin. Lêbelê, dabeşbûnên navxweyî di navbera serokên eşîran de, hêviyên cûda yên di derbarê xweseriyê de û nebûna piştgiriyeke watedar a derveyî serhildanê ji hundir ve qels kirin.[5]

Serkirdayetiya nîjadperest a tirk bi tundiyeke zêde bersiv dide kurdan. Hikumeta Enqereyê Nûredîn Paşa ku bi taktîkên xwe yên bêtawîz dihat nasîn, dibe sedema qels bûna tevgerê.[6] Hêzên wî kampanyayeke hovane pêk anîn ku tê de bombebarana topan, kuştina serokên herêmî û wêrankirina berfireh a gundên ku wekî sempatîzanên serhildanê dihatin dîtin hebûn. Dêrsimî çend caran bi zorê ji girtinê rizgar bû, berdewam kir ku berxwedanê koordîne bike û di heman demê de wehşetên ku ji hêla artêşa nîjadperest ve hatine kirin belge bike ku tevger û kuştinên hovane yên artêşa tirk di tomarên xwe yên ku wî paşê di bîranînên xwe yên siyasî de bikar bîne. Bi vî rengî, tepeserkirina serhildana Qoçgiriyê bû şablonek ji bo şidetta dewletê ku dîsa di dawiya salên 1930an de li Dêrsimê hatiye bikaranîn. Heta nîvê sala 1921an, serhildan di bin zexteke leşkerî ya zêde de têk diçe. Gelek serokên eşîran hatin kuştin an jî hatin girtin. Serokên eşîrên ku ji komara tirk xilas dibin jî direvin nav sinorên Dêrsimê. Ji bo Dêrsimî, têkçûn xaleke werçerxê bû: wî fêm kir ku danûstandinên aştiyane bi rayedarên nîjadperest re êdî ne gengaz in û gihîşt wê encamê ku komara derketî rêxistina siyasî ya kurd wekî gefek hebûnî dibîne. Ji ber ku ew ji hevrêziya eşîrên herêmî ber bi têgînek berfirehtir a rizgariya neteweyî ya kurdan ve çûye ku bi vejîna çandî û zimanî ve girêdayî ye, ev têgihîştin awa daye çalakvaniya wî ya paşîn.

Piştî vê yekê, Enqereyê li seranserê herêmê tedbîrên çavdêriyê yên tund danî ku tenê ne kesên ku şer dikirin, di heman demê de malbatên ku bi serhildanê ve girêdayî bûn jî hedef digirtin. Dêrsimî berî ku here derveyê, welêt xwe vedişêre. Di heman demê de wî hewl daye ku raporên analîtîk li ser rewşa siyasî binivîse û pêşbînî kiriye ku polîtîkayên navendîkirina tirkan dê di demek nêzîk de li Dêrsimê pevçûnên mezintir û wêrankertir derxînin holê.[8] Girtina Nûrî Dêrsimî di destpêka sala 1922an de di pêşveçûna wî ya siyasî û veguherîna wî ya dawî de ji bo yek ji dengên herî zelal ên neteweperweriya kurd ên sirgûnkirî de kêliyek diyarker nîşan daye. Piştî têkçûna berxwedana Qoçgiriyê, Dêrsimî ji aliyê rayedaran ve wekî yek ji handerên sereke yên îdeolojîk hatiye nas kirin. Ew di dema rêzeserkirinên berfireh ên ewlehiyê de ku piştî aramkirina leşkerî ya herêmê çêbûn, hate girtin. Yekîneyên taybet û hêzên nerêkûpêk ji bo hilweşandina torên rewşenbîrî û civakî yên ku seferberiya kurdan berdewam kiribûn hatine erkdarkirin.

Dêrsimî gelek caran îfadeya wî hatibû girtin û rayedarên komara tirk hewl dabûn ku wî neçar bikin ku çalakvan, serokên eşîr û sempatîzanên din ên kurd bi wî bide gotin. Li gorî vegotinên girtiyên din ên vê serdemê, li gorî raporan, zext li wî hatiye kirin ku dev ji nerînên xwe yên siyasî berde û têkiliyên xwe bi kesayetên têkildarî tevgera rewşenbîrî ya kurd a geşbûyî qut bike. Redkirina wî ya guhdanê, tewra di bin gefa cezayê girantir de jî, bûye sedema dirêjkirina zindankirina wî. Berevajî vê yekê hinek serokên eşîran ku girtina wan bi giranî wekî amûrek ji bo misogerkirina teslîmbûna herêmî hate bikaranîn, Dêrsimî şaxek nû û xwendewar a neteweperweriya kurdî temsîl dikir ku xwendewar bi awayekî siyasî mijûl û ne gengaz e ku tenê bi aramkirina eşîrek taybetî "bêbandor" bibe.

Nûrî Dêrsimî (rast) bi Qimil Ezîz û Mehmed Elî di zindana Dîvrîgiyê

Biryara rayedarên Enqerê ya ku ew bi tevahî nedarizînin ku tiştek bi serê çend kesayetên Qoçgiriyê de hatibû, dibe ku encama hesabên stratejîk bû. Di sala 1921ê de hikumet bi Şerê Yewnan û Tirkî û gelek eniyan din ve eleqedar bûye û bidarvekirinên berfireh ên elîtên xwendewar ên kurd metirsiya provokekirina nearamiyê li Dêrsim û deverên din di demek hesas de diafirîne. Di şûna wê de, gelek ramanwerên neteweperwer di bin şert û mercên dijwar de hatine girtin ku kapasîteya wan a rêxistinî bişkînin û di heman demê de ji şehadeta eşkere dûr bisekinin. Lêbelê di dawiya sala 1921ê û destpêka 1922an de, her ku rejîma nû desthilatdariya xwe xurt kiriye zextên li ser girtiyên siyasî zêde bûn û ji bo kesên mîna Dêrsimî, girtina berdewam bi awayekî zêdetir nîşana îhtîmala darvekirina pêşerojê an jî tecrîda bêdawî bû.

Di demekê de ku hikumeta Enqereyê hewl dida herêmên xwe yên Bakurê Kurdistanê aram bike û ji provokekirina bêtir bêaramiyê li Dêrsimê dûr bisekine, Nûrî Dêrsimî di mehên destpêkê yên sala 1922an de ji girtîgehê hatiye berdan. Azadkirina wî ne ji ber beraetkirinek fermî an jî nirxandinek dadwerî bû, lêbelê ji ber biryarek îdarî ya bi motîvasyoneke siyasî bû ku pêwîstiya dewletê ya ji bo veguheztina çavkaniyên leşkerî ber bi eniyên din ve di qonaxên dawîn ên Şerê Rizgariya Tirkiyeyê de nîşan dida.[9] Gotinên kurd ên hevdem berdana wî wekî ji nişka ve û bê merasîm wesf dikin û rayedar bi eşkere texmîn dikin ku bêbandorkirina serokatiya eşîrî li Qoçgîr berê bingeha berxwedana kurdan şikandiye.[10] Lêbelê şertên ku ji bo berdana wî hatibûn danîn sinordar bûn û ew di bin çavdêriyê de maye û ev yek bûye sedem ku ew di demek kurt de vekişe navçeyên çiyayî yên Dêrsimê.[11] Dema ku ji kontrola dewletê ya yekser derket, Dêrsimî dîsa bi rêberên mayî yên tevgera Qoçgiriyê re têkilî danî û dest bi ji nû ve organîzekirina torên siyasî kiriye ku ji ber girtin û kampanyayên bêçekkirinê têk çûbûn. Penageha wî ya demkî di nav eşîrên sempatîk de hişt ku ew ji girtina nû dûr bikeve û cîh peyda kir ku rexneyek siyasî ya hevgirtîtir a polîtîkayên Enqereyê bibêje.[12] Di vê heyamê de, wî nivîs û şahidên tepeserkirina li Qoçgiriyê berhev kiriye ku materyal ku paşê dê bingeha vegotinê ya nivîsên wî yên li sirgûnê pêk bîne. Ji ber vê yekê mehên piştî serbestberdana wî diyarker bûn: li şûna ku ji nû ve tevlî dewleta nû ya Tirkiyeyê bibe, ew bi bandor derbasî çalakiyên siyasî yên veşartî bû, bingeha serokatiya xwe ya paşê di nav tevgera Xoybûnê de û revîna wî ya dawî ber bi sirgûniya daîmî ve danî.

Xoybûn (1927-37)

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Xoybûn

Nûrî Dêrsimî piştî revîna xwe ji Tirkiyeyê bû kesayetiyek navendî ya Xoybûnê û wekî yek ji rewşenbîr û stratejîstên siyasî yên herî bi bandor ên rêxistinê derketiye holê. Her çend avaniya serokatiya fermî ya Xoybûnê ji hêla malbata Bedirxaniyan û kesayetiyên leşkerî yên navdar ve dihat serdest kirin jî, vegotinên kurd ên hemdem bi berdewamî Dêrsimî wekî beşek ji serokatiya îdeolojîk a bingehîn a komê destnîşan dikin. Demek kurt berî kongreya damezrandinê di 1927an, ew beşdarî dewreyên plansaziyê yên destpêkê li Heleb û Bêrûtê bû û bûye alîkar ku vegotineke neteweyî ya yekgirtî ya kurd were eşkerekirin ku dikare ji dabeşbûnên eşîrî û reqabetên herêmî derbas bibe.[13] Paşxaneya wî wekî veterînerekî perwerdekirî, perwerdekar, rêxînerekî tevgera Qoçgirî û saxmayîyê tepeserkirina dewletê, wî wekî ramanwerekî siyasî yê pêbawer bi cih kiriye ku ezmûnên wî yên kesane sembola têkoşîna neteweyî ya kurdan bûn.

Dêrsimî li ser destnîşankirina helwesta rêxistinê li hember Peymana Lozanê, polîtîkayên Komara Tirkiyeyê û şert û mercên ku kurd di bin mandeya Fransayê de pê re rûbirû man, xebitî. Di notên wî de tekezî li ser pêwîstiya bernameyeke neteweyî ya hevgirtî hat kirin û tekez kir ku armancên kurdan divê li ser rewatiya dîrokî, berdewamiya demografîk û mafê çarenûsî bin. Van nivîsan bandorek kûr li ser rênimayên ku ji hêla rêxistinê ve di salên beriya serhildana Agiriyê de hatine dayîn kirin. Şîyana wî ya sentezkirina vegotina dîrokî û argumana siyasî, li gorî gelek zanyaran, wî kir teorîsyenê sereke yê îdeolojiya neteweperest a Xoybûnê. Wî beşdarî, sererastkirin, an jî şîret li ser broşûr û analîzên siyasî yên bi zimanê kurdî yên li Bêrût û Helebê hatine amadekirin kir ku di nav sirgûnên kurd, serokên eşîran û sempatîzan de li seranserê Sûriye û Başûrê Kurdistanê dihatin belavkirin.[14] Van weşanan perspektîfek yekgirtî ya kurdî li ser bûyerên li Tirkiyeyê pêşkêş kirin û wekî kanalên ragihandinê yên girîng di navbera serokatiya diyasporayê û aktorên herêmî yên li welêt de xizmet kirin. Rexneyên tûj ên Dêrsimî yên li ser Komara Tirkiyeyê û belgekirina wî ya li ser tundûtûjiya dewletê - bi taybetî li Dêrsimê - awayê têgihiştinên navneteweyî yên li ser pirsa kurd daye.[15]

Nûrî Dêrsimî di salên 1930an

Di heman demê de Dersimî di karûbarên dîplomatîk de jî roleke navendî lîstiye. Ji sala 1928an û pê ve, ew beşdarî hewldanên Xoybûnê bûye ku xebatên ji bo danîna têkiliyê bi rojnamevanên rojavayî, dîplomatên biyanî û rêxistinên ermenî yên herêmî re, ji bo parastina mafên kurdan û lêgerîna naskirina navneteweyî ya doza kurd meşandiye.[16] Ev hewldan nebûne sedema tifaqên fermî lê cara yekem bûye alîkar ku daxwazên siyasî yên kurdan navneteweyî bibin. Şîyana Dêrsimî ya ragihandinê bi gelek zimanan û zanîna wî ya belgeyên dîrokî wî dike yek ji qasidên herî bibandor ên rêxistinê ya li derveyî welêt. Herwiha Dêrsimî di dema serhildana Agiriyê (1927–1931) de roleke girîng a pişt perdê lîstiye. Dema ku Îhsan Nûrî Paşa hêzên leşkerî li ser erdê bi rêvedibir, Dêrsimî wekî yek ji mîmarên sereke yên îdeolojîk û koordînatorên siyasî yên ji Sûriyeyê xizmet kiriye ku di nivîsandina ragihandinan, destnîşankirina armancên siyasî û çarçovekirina serhildanê wekî tevgereke rizgariya neteweyî ne wekî serhildaneke herêmî de alîkarî kiriye. Di nameyên wî yên bi fermandar û rêxistvanan re, pêwîstiya bi dîsîplîn, yekîtî û stratejiyeke demdirêj - dersên ji têkçûnên Qoçgiriyê hatine girtin - tekez kiriye.[17]

Piştî têkçûna Agiriyê, wî di ji nû ve organîzekirina torên mayî yên Xoybûnê û li sirgûnê de roleke girîng lîstiye. Wî berdewamiya hewldanên perwerdehî û çandî yên tevgerê teşwîq kiriye û diyar kiriye ku neteweperweriya kurd divê bi rêya bîra saziyî û belgekirina nivîskî, tewra di demên têkçûna leşkerî de jî, bijî.[18] Daxwaza wî ya berdewam a tomarkirina dîroka kurd, bi taybetî bûyerên Dêrsim û Qoçgirî, misoger kiriye ku ev beş di bîra kolektîf de werin parastin û di bin bêdengiya dewletê de winda nebin.

Serhildana Dêrsimê (1937-38)

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Serhildana Dêrsimê 1937

Serhildana Dêrsimê ya 1937-1938an nîşana bidawîbûna dehsalan bêbawerî û pevçûnê di navbera eşîrên kurd yên Dêrsimê û dewleta tirk a her ku diçû navendîtir de bû. Her çend Nûrî Dêrsimî êdî bi awayekî daîmî li herêmê nejiya be jî, bandora wî bi rêya nameyên wî, nivîsên wî yên siyasî û rola wî ya şêwirmendiyê di navbera serokên eşîran de girîng maye. Wî gelek caran hişyarî dabû ku polîtîkayên tirkkirinê yên dewletê tevî koçberkirina bi darê zorê, sinordarkirinên tevgerê û xurtkirina leşkerî, pêşengên kampanyayek sîstematîk ê li dijî xweseriya Dêrsimê ne. Pêşbîniyên wî ku beriya serhildanê hatine belgekirin, bûne alîkar ku mirov fêm bike çima gelek eşîrên Dêrsimê bawer dikirin ku berxwedan ne tenê mafdar e lê ji bo berdewam kirina jiyaneke kolektîv pêwîst e.

Serhildan bi bikar anîna Qanûna Tunceliyê ya sala 1935an dest pê kiriye ku çarçoveyek yasayî bû ku rê daye Enqereyê ku Dêrsimê bixe bin serweriya leşkerî û rêveberiya leşkerî. Rêberên herêmî ku di nav de Seyîd Riza jî hebû, li diyalogê geriyan lê rastî polîtîkayeke dewletê hatin ku li cihê danûstandinê, ber bi polotîkîya cezayî ve diçû. Her çend Dêrsimî bi xwe li derveyî welêt be jî, wî bi rêya navbeynkaran danûstandin berdewam kiriye û hewl daye ku rojnamevan, dîplomat û çalakvanên kurd ên biyanî li seranserê Rojhilata Navîn ji krîza nêzîk agahdar bike.[19] Nameyên wî bandorên mirovî yên pevçûnê tekez kirin û serhildanê di nav têkoşînek berfirehtir a ji bo mafên çandî û siyasî yên kurdan de bi cih kiriye. Her ku pevçûn gurr dibûn, artêşa tirkî dest bi kampanyayekê kiribû ku bi bombebarana hewayî, wêrankirina berfireh a gundan û sirgûnkirina girseyî nîşan dida. Şahîdên vê demê ku paşê ji gotinên wan aliyê Dêrsimî ve hatine berhevkirin, êrîşên gulebaranê yên li ser sivîlan, bidarvekirinên nûnerên eşîran û hedefgirtina sîstematîk a binesaziya civakî ya Dêrsimê vedigotin.[20] Her çend ew ne xwediyê derfetên mudaxelekirina rasterast be jî, ji ber ku rêxistinên kurdî yên li Sûriye, Iraq û Libnanê nivîsên wî belav kirin da ku tiştên ku ew wekî wehşetên ji hêla dewletê ve hatine pêk anîn eşkere bikin, analîzên siyasî yên Dêrsimî berdewam kirine ku awa bide çîroka serhildanê li derveyî welêt. Her çend bêyî ku mudaxeleya biyanî ya watedar çêbibe, ev hewldanên Dersimî bûne sedem ku pirsgirêka Dêrsimê navneteweyî bibe.

Di dawiya sala 1938an de, serhildan bi encamên wêrankar hatibû tepeserkirin. Wî di vê pêvajoyê de sê birayên xwe û berê jî li Qoçgirî kurê xwe Elî winda kiribû. Bi deh hezaran sivîlan ji cih û warên xwe hatin derxistin an jî hatine kuştin û tevahiya eşîran hatin şikandin an jî bi zorê bêr bi bajarên tirkan ve hatin sirgûnkirin. Darvekirina Seyîd Riza bû sembola hilweşîna xweseriya siyasî ya Dêrsimê. Ji bo Dêrsimî, temaşekirina wêrankirina welatê wî ji sirgûnê çavkaniyeke trawmayê ya jiyanî bû. Wî bûyeran ne wekî serhildanek îzolekirî, wekî qonaxa dawî ya siyasetek berfirehtir a ku armanc dikir hilweşandina avaniya kevneşopî yên kurdî ku demek dirêj nasnameya Dêrsimê diyar kiribûn, didît. Ev raman paşê di bîranînên wî de xuya bûn ku bûn risteyên bingehîn ên ji bo têgihîştina bîra dîrokî ya Dêrsimê di nav gotara neteweperweriya kurdî de.[21] Di salên piştî serhildanê de, nivîsên Dêrsimî hewl dane ku mîrasa çandî û dîrokî ya herêmê biparêzin ku bi awayekî bêveger hatibû guhertin. Wî dest bi berhevkirina dîrokên devkî, nesneyên malbatên navdar ên Dêrsimê û danasînên etnografîk ên kevneşopiyên dînî û eşîrî kiribû. Ev belge ne tenê wekî arşîveke dîrokî bûn di heman demê de wekî celebek berxwedana siyasî ya li dijî hewldanên jêbirina nasnameya kolektîv a Dêrsimê jî xizmet dikirin. Pabendbûna wî ya bi belgekirinê re bû yek ji pêkhateyên sereke yên mîrasa wî ya rewşenbîrî û bingeha dîroka nûjen a komkujiyên Dêrsimê danî.

Di dema serhildana Dêrsimê de, keça Dêrsimî ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye kuştin. Wî ev bûyer wiha vegot:

Keç û jinên kurd bi komî xwe avêtin nav lepên mirinê, an xwe avêtin nav newalan an jî xwe gulebaran kirin da ku nekevin destê tirkan. [...] Di nav wan kesên ku xwe avêtin nav geliyê Îksorê de keça min a çardeh salî, Fato jî hebû.

Jiyana li sirgûnê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Nûrî Dêrsimî cara yekem di sala 1922an de piştî zexta dewletê ya zêde û piştî zindankirina wî yê ji bo tekiliyên serhildana Qoçgiriyê re ji Tirkiyeyê derdikeve pêşî li Yewnanistanê û paşê jî li Sûriyeyê dibe penaber ku piraniya jiyana xwe ya mayî li wir derbas dike. Di dema mayîna xwe ya li Yewnanistanê de, wî bi derdorên siyasî yên dijkemalîstan bi û koçberên kurd re pêwendî danî û zanina xwe ya siyaseta herêmî bikaranî ku ji bo xweseriya kurdan nûnertî bike. Çalakiyên wî yên siyasî bala rayedarên balyozxaneya Tirkiyeyê kişand ku bi berdewamî zext li hikumeta Yewnanistanê kirin ku xebatên wî qedexe bike. Her çend di bin çavdêriyê de be jî, Dêrsimî berdewam kiriye ku gotarên siyasî binivîse ku bi dizî di nav çalakvanên kurd de belav dibûn. Di dawiya salên 1920an de ew çû Sûriyê ku di wê demê di bin mandaya Fransayê de bû, li wir ji bo organîzekirina siyasî hawîrdorek nisbeten ewletir dibîne.[22] Li Şamê û paşê li Helebê, Dêrsimî di salonên wêjeyî û siyasî yên kurdî de, nemaze di nav rewşenbîrên sirgûnkirî yên ji Bakurê Kurdistanê de, bûye kesayetiyek sereke. Wî bi kovarên neteweperwer yê kurdî an re hevkariyê kir û li ser dîrok, zimannasî û şert û mercên civakî-siyasî yên kurdan di bin dewletên cuda de gotar nivîsand.[23] Bi vî awayî sirgûniya wî bû serdemek berhemdar a rewşenbîrî, ji ber ku wî ramanên xwe li ser nasnameya neteweyî û parastina mîrasa çandî baştir kiriye.

Dêrsimî bi hevjîna xwe Xeze Oxçî û zarokên van

Di dehsalên xwe yên li derveyî welêt de, Dêrsimî herwiha ji bo avakirina torên ku civakên kurd li Sûriye, Libnan, Iraq û Ewropayê bi hev ve girêdidin xebitî. Wî şîret li komên xwendekarên kurd, komîteyên siyasî û komeleyên çandî kir û tekezî li ser pêwîstiya vejandina zimanî û belgekirina dîrokî kir. Têkiliyên wî bi kesayetiyên din ên navdar ê kurd re, kesayetên wek Celadet Bedirxan û Qedrîcan, bandora wî di nav derdorên rewşenbîrî de zêde dike. Her çend qet di navenda tevgerên çekdarî yên li derveyî welêt de nebe jî, wî ji bo nifşên çalakvanan wekî lengerek îdeolojîk xizmet kiriye ku dixwestin rabirdûya Dêrsimê û nasnameya kurd bi berfirehî fêm bikin.[24]

Tevî kêmbûna derfetên darayî û xirabûna tenduristiya wî di salên dawî de, Dêrsimî di xebata siyasî û çandî de çalak dimîne.[25] Wî heta di sala 1973an de ku jiyana xwe jidest dide, destnivîs nivîsandin û bi ciwanên diyasporê re pêwendî pêk aniye. Her çend sirgûniya wî bi koçberiyê hatibe nîşankirin jî, di dawiyê de ew bûye yek ji kesayetên rewşenbîr ên kurd ên herî bibandor ên sedsala 20an ku nivîsên wî bîranîna herêmek û çandek ku rastî tundûtûjiya dewletê hatibû parastin.

Di dema sirgûniya xwe yê li Sûriyeyê navê Seyîd Riza li kurê xwe daniye. Kurê wî Seyîd Riza jî kurek heye ku bi navê bapîrê wî Nûrî Dêrsimî lê kiriye.[26]

Kariyera wêjeyî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Berhema wêjeyî ya Nûrî Dêrsimî di navenda mîrata wî de ye. Nivîsa wî ya herî girîng, Hatıratım (Bîranînên Min), otobiyografiyê bi şîroveyên siyasî re tevlihev dike û yek ji perspektîvên berfireh ên kurdan ên herî despêkê ya li ser Qoçgirî û Dêrsimê pêşkêş dike.[27] Şêwaza wî ya vegotinê çavdêriya etnografîk, ji nû ve avakirina dîrokî û şahidiya rasterast bi hev re dike ku berhemê ji bo zanyarên lêkolînên kurdî pir biqîmet dike.[28] Bîranîn herwiha şecere, dîrokên devkî û danasînên rê û rewşa elewiyan jî vedihewîne ku wî bawer dikir ku ew di bin xetereya tunebûnê de ne.[15] Herwiha, kitêba Kürdistan Tarihinde Dersim ("Dêrsim di Dîroka Kurdistanê de") ku di sala 1952an de dema ku Nûrî Dêrsimî li Sûriyeyê li sirgûnê bû, hatiye weşandin yek ji destpêkên vegotinên nivîskarên kurd ên li ser herêma Dêrsimê ye. Di vê kitebê de, Dêrsimî herêma Dêrsimê wekî beşek yekgirtî ya Kurdistanê pêşkêş dike ku dîroka herêmî bi analîza siyasî û şahidiya kesane re dike yek.[15] Bi karanîna kevneşopiya devkî, şecereyên herêmî, bûyerên serdema osmanî û ezmûnên xwe, ew vegotinên fermî yên tirkî yên ku Dêrsimê wekî nedîrokî an marjînal nîşan didin, dixe ber pirsê.[15] Berhem şêweyên destwerdana dewletê, tepeserkirin û berxwedana li Dêrsimê di çend dehsalan de belge dike û serhildana Dêrsimê ya salên 1937-1938an di nav berdewamiyek dirêjtir a dijberiya kurdan a li dijî desthilatdariya navendî de bi cih dike.[15] Her çend ji perspektîfek bi awayekî zelal partîzan a kurdî hatiye nivîsandin jî, kitêb ji hêla zanyaran ve wekî çavkaniyek sereke ya girîng ji bo têgihîştina bîra kurd, nasnameya herêmî û dînamîkên navxweyî yên civaka Dêrsimê di dawiya serdema osmanî û destpêka serdema komarê de tê hesibandin.[15] PirtûkaKürdistan Tarihinde Dersim bi dehsalan bi giranî di nav rewşenbîrên kurd ên li sirgûnê de belav dibe û ji ber sansur û qedexeyên siyasî yên li Tirkiyeyê bi piranî negihîştibû wî.[27] Di encamê de, pêşwaziya wê ya destpêkê bi tenê bi xwendevanên piçûk û bi siyasetê mijûl ve bi sinor bû, ne bi saziyên akademîk.[28] Ji dawiya sedsala 20an û pê ve, kitêb di nav dîroknas û zanyarên civakî yên ku dîrok, serhildan û bîranîna kurdan lêkolîn dikin de zêdetir bal kişandiye.[27]

Dêrsimî tekez kiriye ku berxwedana kurdan ji xwesteka bêserûberî an serhildanê derneketiye holê. Wî hem serhildanên Qoçgirî û hem jî yên Dêrsimê wekî bersivên li dijî hilweşandina xweseriya herêmî û bikar anîna desthilatdariya navendî destnîşan kiriye. Li gorî şîroveya wî, piştî ku danûstandin, daxwazname û rêyên qanûnî bi awayekî sîstematîk hatin girtin serhildan bûye pêwîstiyek siyasî.

"Berxwedan ji xwesteka bêserûberiyê derneket, lê ji ne gengaziya jiyanê di bin desthilatdariya ferzkirî de derket."[29]

Di nîqaşa xwe ya li ser tepeserkirina serhildanan de, Dêrsîmî bal kişandiye ser cudahiya nezelal a di navbera şervan û sivîl ên di dema operasyonên dewletê de. Wî kampanyayên leşkerî wekî armancgirtina tevahiya wargehan nîşan da, ne tenê komên çekdar û wêrankirina berfireh a gundan û koçberkirina nifûsa sivîl vegot. Ev aliyê vegotina wî ji hêla zanyarên paşê ve wekî perspektîvek sereke ya girîng li ser bandora civakî ya kampanyayan hatiye destnîşan kirin.

"Kampanyayên leşker û çeteyên tirk ne têne li dijî şervanan bû; her gund li derûdorê wekî hedef hatiye dîtin.”[30]

Dêrsimî di pirtûka Kürdistan Tahrinde Dersim de bi berdewamî herêma Dêrsimê wekî herêmeke dîrokî ya bi Kurdistanê ve girêdayî nîşan da, ne wekî herêmeke periferîk û argûman kiriye ku:

"Dêrsim ne axeke marjînal e lê beşek ji Kurdistanê ye ku nayê veqetandin".[31]

Ji xeynî bîranînan, Dêrsimî ji bo kovarên kurdî yên wekî Hawar û Roja Nû de gotar nivîsandiye ku li wir wî mijarên nasname, perwerde û parastina ziman lêkolîn kiriye.[32] Nivîsên wî pir caran kûrahiya dîrokî ya şaristaniya kurdî tekez kiriye û polîtîkayên dewleta tirk ku dixwest çandên kêmneteweyan li welêt tepeser bikin, rexne kiriye.[33] Wî argûman kiriye ku wêje, helbest, kevneşopiya devkî û kronîkên dîrokî ji bo berdewamiya nasnameya kurdî li seranserê sinoran girîng in.[34]

Dêrsimî hejmarek destnivîsên ku nehatine weşandin çêkiriye ku di nav de notên etnografîk ên li ser eşîrên Dêrsimê û dîrokeke qismî temam a konfederasyona qoçgirî hene.[35] Ev materyal ku ji aliyê endamên malbatê ve li Sûriyeyê hatine parastin û paşê ji aliyê saziyên kurdî ve hatine dîjîtalîzekirin ku şahidiya firehiya berjewendiyên wî yên akademîk dikin.[36] Ji ber vê yekê mîrasa wî ya wêjeyî ne tenê bi aktîvîzma siyasî ve sinordar e lê parastina bîra çandî jî vedihewîne û awa dide ka nifşên paşîn çawa hem trajediyan û hem jî berxwedana rewşenbîrî ya civaka kurdî fêm dikin.[37]

Mirin

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Nûrî Dêrsimî salên xwe yên dawî li sirgûnê li Sûriyeyê derbas kiriye ku bi piranî ji çalakiyên siyasî yên rêxistinkirî dûr bû lê dîsa jî dema xwe daye nivîsandin û parastina bîranîna têkoşînên kurdan. Ew li Helebê bi malbata xwe re jiyaye ku li wir destnivîsên xwe sererast kiriye û bi rewşenbîrên kurd re name nivîsand heta ku tenduristiya wî di nîvê salên 1970an de xirab bûye. Piştî nexweşiyeke dirêj, di 22ê tebaxa 1973an de li Helebê bûye rehmet ku tê gotin ji ber salên zehmetiyê, zilma siyasî û koçberiya domdar qels bûye.[18] Li gorî vegotinên xizmên sax û dîroknasên kurd, kesayetên kurd ên herêmî û endamên civaka sirgûnê beşdarî merasîma cenazeyê wî bûne û ew li goristana kurdan a li Efrînê hate veşartin û daxwaza wî ya ku di bin şert û mercên ku ji hêla dewletê ve hatine ferzkirin de venegere Tirkiyeyê pêk anî.[38]

Di gulana 2018an de, di dema operasyonê Zeytinê ji aliyê dewleta tirk û tevgerên terorîstî, gora wî ji aliyê çeteyên sûrî û artêşa Tirkiyeyê hatiye xirakirin.[39] Di îlona 2025an de, gora wî ji aliyê alîgirên Nûrî Dêrsimî hatiye tamîrkirin.[40]

Îdeolojî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nûrî Dêrsimî di salên 1920an

Dema ku polîtîkayên navendîkirinê û hilweşîna pergalên emperyal nasnameyên etnîkî û neteweyî yên nû pêş xistine, nêrîna îdeolojîk a cihanê ya Nûrî Dêrsimî ji serdema veguherîna osmanî ya dawî derketiye hole.[41] Ew ji nifşê rewşenbîrên kurd bû ku têgehên neteweperwer ên nûjen - xwerêvebirin, mafên çandî û xweseriya axê pejirandin ku di heman demê de di awayiyên civakî yên eşîrî de kok girtin.[41] Wî cudatiya kurdî wekî sentezek ji ziman, erdnîgarî û ezmûna dîrokî ya hevpar fêm dikir û bawer dikir ku civaka kurdî di nav dewleta osmanî û komarî yên destpêkê de bi awayekî sîstematîk hatiye marjînalîzekirin.[42] Di nivîsên xwe de, wî îdia kiriye ku neteweperweriya kurd divê ji dilsoziya eşîrî wêdetir biçe û pêşxistina elîtek neteweyî ya xwende û xwedî hişmendiya dîrokî ku bikaribe rêberiya tevgereke siyasî ya nûjen bike, piştgirî kir.[43] Ji bo Dêrsimî, perwerde, belgekirina dîrokî û rêxistina siyasî ji bo avakirina hişmendiya neteweyî amûrên girîng bûn.[43]

Di îdeolojiya Dêrsimî de bingeha wê baweriyê bû ku nasnameya kurd di bin komara Tirkiyeyê ya nû de bi gefên hebûnî re rûbirû mane.[44] Ezmûnên wî yên di dema tepeserkirina Qoçgirî û paşê jî kampanyaya Dêrsimê de baweriya wî xurt kiriye - li şûna ku hilberîne - ku divê polîtîkayên dewletê yên asîmîlasyonê bi hev re û dema ku pêwîst be, bi leşkerî jî li ber xwe bidin.[44] Dêrsimî van bûyeran ne wekî beşên îzolekirî, wekî hewldanên hevrêzkirî yê ji bo hilweşandina xweseriya kurdan û homojenîzekirina Anatolyayê şîrove kiriye.[45] Ji vê perspektîvê ve, xweparastina axê û parastina avahiyên komunal ferzên siyasî bûn.[44] Berhemên wî bi berdewamî tekez dikin ku divê civaka kurd saziyên xwe yên herêmî biparêze, zimanê xwe biparêze û hevgirtinê di navbera herêmên cuda yên kurd de pêş bixe.[46] Wî yekîneyên eşîrî ne wekî komek didît, wekî bingehên potansiyel ê ji bo xweseriya îdarî didît ku bi şertê ku ew ji aliyê siyasî ve yekgirtî bin û ji bo berjewendiyên neteweyî bi awayeke kolektîv ve werin birêve birin.[44]

Nûrî Dêrsimî di nivîsên xwe de nêrînên xwe yên li hember gelên din ên Anatolyayê yên ku hem ji hêla pragmatîzma siyasî û hem jî ji hêla ezmûnên hevpar ên marjînalîzekirinê ve hatine awadan, aniye ziman.[45] Ew tenê li ser dîroka kurd nesekiniye. Pir caran behsa ermenî, tirk û civakên din ên herêmî kiriye, nemaze behsa hilweşîna osmanî û tûndiya dewletê kiriye.[41] Dêrsimî hebûna dîrokî ya ermeniyan li Bakurê Kurdistanê qebûl kiriye û berevajî vegotinên fermî yên tirkî di serdema xwe, windabûna wan wekî encamek polîtîkayên dewletê dîtiye ne wekî pevçûneke xweber bi nav kiriye.[41] Li hember tirkan wekî gel, wî di navbera polîtîkayên dewletê û kesên asayî de cudahî kiriye ku rexneyên xwe bi giranî li ser desthilatdariya navendî, leşkerîkirin û îdeolojiya tirkkirinê kiriye, ne li ser nasnameya etnîkî.[44] Wî bi tevayî, perspektîva li ser jiyana civakî ya ku ji aliyê hêza dewletê ve hatiye xirabkirin, li şûna dijminatiya etnîkî, tekez li ser tecrîda etnîkî dikir û vîzyonek siyasî ya li ser bingeha dijnavendparêziyê nîşan daye.[45]

Di salên xwe yên li Sûriyeyê, pêşaniyên îdeolojîk ên Dêrsimî ji serhildana rasterast ve ber bi ji nû ve avakirina çandî ve çûn.[44] Her çend ew dilsozê rizgariya neteweyî mabe jî, wî her ku diçû girîngiya arşîv, bîranîn û belgeyên etnografîk wekî amûrên berxwedana siyasî tekez dikir.[47] Aktîvîzma wî di nav rêxistina Xoybûnê de modelek neteweperweriya kurd a bêtir navneteweyî û hevrêz nîşan dida ku piştgirîya hevgirtina civakên cuda yên kurd ên Bakur, Rojava, Başûr û Rojhilata Kurdistanê li dora armancên çandî û siyasî yên hevpar dikir.[48] Di sirgûnê de wî baweriyek xurttir bi dîplomasî û parêzvaniya navneteweyî pêş xist û îdia kiriye ku doza kurd hewceyê xuyangiyê li ser dika cîhanî ye ne ku tenê xwe bispêre serhildanên di nav Tirkiyeyê de.[47] Berhemên wî yên paşîn pêşveçûnek îdeolojîk eşkere dikin ku ji neteweperwerek eşîrî ku ji hêla têkoşîna herêmî ve derketiye holê, berbi ramanwerek ku digere çarçoveyek berfirehtir, pan-kurdî ya ku li ser bîr, rewabûna dîrokî û seferberiya rewşenbîrî digere.[44]

Fikir û nêrînên siyasî li ser civakê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Ramanên siyasî yên Nûrî Dêrsimî, xweseriya kurdan bi redkirineke tund a desthilatdariya dewleta navendî re li hev dicivîne. Li cihê ku modelek dewleta neteweyî ya hişk biparêze, wî tekezî li ser xweseriya herêmî, xweseriya komunal û parastina nasnameyên herêmî, bi taybetî li Dêrsimê, kiriye. Wî bi berdewamî argûman kir ku navendîbûna zêde - pêşî osmanî, paşê tirkî - çavkaniya sereke ya tundûtûjî û bêîstîqrariyê li Kurdistanê bû.[49] Dîn di nêrîna cîhanê ya Dêrsimî de cihekî fonksiyonel girt ne ku doktrînal. Bi kokên xwe di avahiya civakî ya elewiyan li Dêrsimê de, wî saziyên olî wekî mekanîzmayên hevgirtina civakî û berxwedanê ne wekî pergalên teolojîk bi nav kir.[43] Wî dabeşbûnên mezhebî yên di navbera civakên sunî û elewî de red kir û van dabeşbûnan ​​wekî ku ji hêla dewletê ve bi zanebûn têne bikaranîn da ku civaka kurd qels bike û destwerdanê rewa bike, nîşan daye.[49]

Di nivîsên xwe yên dîrokî de, Dêrsimî bi berdewamî têkiliyên di navbera kurdan û gelên din bi taybetî ermenî û tirkan de bi perspektîva hilweşîna împeratorî û tûndiya dewletê ve girêdide.[50] Wî bi eşkere hebûna demdirêj a ermeniyan li Bakurê Kurdistanê qebûl kir û vegotinên ku windabûna wan wekî pevçûnek civakî ya xweber nîşan didin red kir, li şûna wê ew bi polîtîkayên dewletê yên rêxistinkirî ve girêda.[46]

Dêrsimî bi rexneyên xwe yên navxweyî yên li ser serokatiya kurd jî navdar bû. Wî bi eşkereyî li ser têkçûnên stratejîk, nebûna hevrêziyê, hevrikên kesane û hevpeymaniyên kurt-dîtin ên di nav tevgerên kurd de axiviye.[43] Dema ku li ser têkçûnên tevgerên kurd difikirî. Di derbarê vê yekê de wiha gotiye:

"Nebûna yekîtî, azweriya kesane û nebûna hevrêziyê berxwedana kurd ji hêza leşkerî bêtir qels kir".[51]

Li şûna ku berxwedana kurdan wekî qehremanek yekreng nîşan bide, bi vê gotinê wî bal kişandiye ser encamên neyekgirtî û hesabkirina xelet ên ku di dema serhildanên Qoçgirî û Dêrsimê de pêk hatiye.[45]

Ev perspektîva xwe-rexnegir bûye sedem ku dîroknas xebatên wî ne tenê wekî parêzvaniya neteweperwer, wekî çavkaniyek sereke ya refleksîv li ser sinorkirinên rêxistina siyasî ya kurd bihesibînin.[49]

Mîras

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Mîrasa Nûrî Dêrsimî di dîroka rewşenbîrî û siyasî ya kurdî de cihekî girîng digire, nemaze ji bo awadana awayê têgihîştina nifşên paşîn a serhildanên Qoçgirî û Dêrsimê. Bîranîn û nivîsên wî yên siyasî, bi taybetî pirtûkên Hatıratım û Kürdistan Tarihinde Dersim bûne nivîsên bingehîn ên ji bo naskirina dîroka kurd û yek ji perspektîvên hundirîn ên herî berfireh ê li ser serhildanên kurdan e ku polîtîkayên dewletê yên destpêka sedsala 20an pêşkêş kirine.[52] Vegotinên wî ji hêla zanyar, çalakvan û dîroknasên herêmî ve bi berfirehî hatine bikar anîn, ne tenê ji bo danasîna bûyeran, ji bo vegotina vegotinek neteweyî ya kurd a destpêkê û hevgirtî ku kok li ser bîranîn, trawma û berxwedanê vedihewîne.[53] Her çend hinek dîroknasên tirk nivîsên wî ji ber alîgiriya siyasî rexne kiribin jî, lêkolînên paşîn nirxa wan a dîrokî nas kirine, nemaze ji bo belgekirina tundûtûjiya dewletê, parçebûna eşîrî û wêrankirina çandî ya Dêrsimê.[53]

Ji dîroknivîsiyê wêdetir, Dêrsimî wekî yek ji bîrmendên neteweperwer ên kurd ên herî girîng ên serdema di navbera şeran tê bîranîn ku bandora wî heta diyasporaya kurd a nîvê sedsala 20an dirêj bûye.[54] Tevlîbûna wî ya bi tevgera Xoybûnê re, parêzvaniya wî ya ji bo perwerdehiya kurdî û parastina wî ya xweseriya çandî ya Dêrsimê ji bo gelek rewşenbîrên kurd ên piştî sala 1960an bûye îlham.[54] Di bîra çandî ya kurd ên nû de, bi taybetî li Dêrsimê, ew wekî kronîknivîsek cîhanek winda û wekî dengek ji bo kesên ku çîrokên wan bi zorê hatine bêdengkirin tê rêzgirtin.[54] Kolan, saziyên çandî û derdorên wêjeyî li hinek deverên diyasporaya kurd hê jî navê wî hildigirin ku di heman demê de pirtûkên wî bi zimanên kurdî, tirkî û her ku diçe zimanên ewropî di belavbûnê de dimînin.[55] Mîrasa wî hem wekî çavkaniyek dîrokî û hem jî wekî sembolek berxwedana kurdan, berxwedana rewşenbîrî û parastina nasnameya çandî di bin zexteke kûr de dimîne.[56]

Berhemên wî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Binerê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Çavkanî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  1. ^ Kieser 2003, rr. 111–112.
  2. ^ Olson 1989, rr. 30–31.
  3. ^ "Nuri Dersimi (Dersim, 1893- Alep 1973) | Sciences Po Violence de masse et Résistance - Réseau de recherche". www.sciencespo.fr (bi fransizî). Roja gihiştinê 14 kanûna pêşîn 2025.
  4. ^ McDowall 1996, r. 194.
  5. ^ a b Bruinessen 1992, rr. 258-259.
  6. ^ a b Zürcher 2004, r. 163.
  7. ^ Kajjo 2010, rr. 44–45.
  8. ^ Kutschera 1994, rr. 121–122.
  9. ^ Bruinessen 1992, r. 274.
  10. ^ Dersimî 1952, r. 118.
  11. ^ Jwaideh 2006, r. 189.
  12. ^ Celîl 1978, r. 51.
  13. ^ Celîl 1978, r. 122.
  14. ^ Celîl 1978, r. 131.
  15. ^ a b c d e f g Bruinessen 1992, r. 276.
  16. ^ Celîl 1978, r. 150.
  17. ^ Dersimî 1952, r. 161.
  18. ^ a b Bruinessen 1992, r. 277.
  19. ^ Kajjo 2010, rr. 51–52.
  20. ^ Dêrsimî 1952, rr. 112–114.
  21. ^ Dêrsimî 1952, rr. 118–120.
  22. ^ Zürcher 2004, r. 183.
  23. ^ Kajjo 2010, r. 59.
  24. ^ Bozarslan 2012, rr. 52–53.
  25. ^ Jwaideh 2006, r. 241.
  26. ^ "Mîrasa Rojava yê Nûrî Dêrsimî". ANF News (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 14 kanûna pêşîn 2025.
  27. ^ a b c d Dêrsimî 1952, rr. 7–9.
  28. ^ a b McDowall 1996, rr. 218–219.
  29. ^ Dersimi 1952, rr. 67–68.
  30. ^ Dersimi 1952, rr. 90–92.
  31. ^ Dersimi 1952, rr. 11–12.
  32. ^ Bozarslan 2012, r. 55.
  33. ^ Kutschera 1994, r. 162.
  34. ^ Kajjo 2010, rr. 62–63.
  35. ^ Kieser 2003, rr. 216–217.
  36. ^ Jwaideh 2006, rr. 242–243.
  37. ^ McDowall 1996, r. 220.
  38. ^ Jwaideh 2006, r. 243.
  39. ^ "Dewleta Tirk, gora Nûrî Dêrsimî vandalîzkir". ANF News (bi tirkî). Roja gihiştinê 3 kanûna pêşîn 2025.
  40. ^ "Gora Dr. Nûrî Dêrsimî hatiye nûkirin". www.rudaw.net (bi tirkî). Roja gihiştinê 28 kanûna pêşîn 2025.
  41. ^ a b c d Jwaideh 2006, rr. 235–244.
  42. ^ Bruinessen 1992, rr. 265–268.
  43. ^ a b c d vanBruinessen 1994, r. 12.
  44. ^ a b c d e f g Bayrak 1994, rr. 301–305.
  45. ^ a b c d Olson 1989, r. 120.
  46. ^ a b Bruinessen 1992, rr. 270–274.
  47. ^ a b Bozarslan 2003, r. 42.
  48. ^ Klein 2011, r. 89.
  49. ^ a b c Dersimi 1952, rr. 9–15.
  50. ^ Dersimi 1952, rr. 32–38.
  51. ^ Dersimi 1952, rr. 82–83.
  52. ^ Bruinessen 1992, rr. 266–278.
  53. ^ a b vanBruinessen 1994, r. 10.
  54. ^ a b c Olson 1989, rr. 118–120.
  55. ^ Bayrak 1994, r. 312.
  56. ^ Bozarslan 2003, r. 41.

Bîbliyografî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  • Dêrsimî, Mehmed Nûrî (1952). Kürdistan Tarihinde Dersim (bi tirkî). Aleppo: Ani Matbaası. ISBN 975-6876-44-1.
  • Mango, Andrew (1999). Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey. John Murray. ISBN 978-0-7195-6592-2.
  • Olson, Robert; Rumbold, Horace (1989). "The Koçgiri Kurdish rebellion in 1921 and the draft law for a proposed autonomy of Kurdistan". Oriente Moderno. 8 (69) (1/6): 41. doi:10.1163/22138617-0690106006. ISSN 0030-5472. JSTOR 25817079.
  • Soileau, Dilek Kızıldağ (2018). "Koçgirili Alişer Efendi". Bi Bora, Tanıl; Yanık, Aybars (edîtor). Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler (bi tirkî). İletişim Yayıncılık. ISBN 978-975-05-2529-2.
  • Bakis, J. Karakoç; Karakoç, Jülide (2015). Authoritarianism in the Middle East: Before and After the Arab Uprisings. Springer. rr. 190–191. ISBN 9781137445551.
  • Bein, Amit (2017). Kemalist Turkey and the Middle East (bi îngilîzî). Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-19800-5.
  • Gorgas, Jordi Tejel (2007). Le mouvement kurde de Turquie en exil: continuités et discontinuités du nationalisme kurde sous le mandat français en Syrie et au Liban (1925-1946) (bi fransizî). Peter Lang. ISBN 978-3-03911-209-8.
  • McDowall, David (1996). A Modern History of the Kurds. Bloomsbury Academic. ISBN 9781860641855.
  • McMurray, David A. (2013). The Arab Revolts: Dispatches on Militant Democracy in the Middle East. Indiana University Press. r. 178. ISBN 9780253009685.
  • Özoğlu, Hasan (2004). Kurdish notables in the Ottoman Empire. State University of New York Press.
  • Schmidinger, Thomas (2017). Krieg und Revolution in Syrisch-Kurdistan: Analysen und Stimmen aus Rojava (bi almanî). Mandelbaum Verlag. ISBN 978-3-85476-665-0.
  • Tejel, Jordi (2008). Syria's Kurds: History, Politics and Society Volume 16 of Routledge Advances in Middle East and Islamic Studies. Routledge. r. 18. ISBN 9781134096435.
  • Fuccaro, Nelida (1994). Aspects of the social and political history of the Yazidi enclave of Jabal Sinjar (Iraq) under the British mandate, 1919-1932. r. 233.
  • Bozarslan, Hamit (2008). Faroqhi, Suraiya; Kasaba, Reşat; Kunt, I. Metin; Fleet, Kate (edîtor). The Cambridge History of Turkey (bi îngilîzî). Cambridge University Press. r. 340. ISBN 978-0-521-62096-3.
  • Allsopp, Harriet (2014). The Kurds of Syria: Political Parties and Identity in the Middle East (bi îngilîzî). London: I.B. Tauris. r. 55. ISBN 9781780765631.

Girêdanên derve

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Commons Li Wikimedia Commons medyayên di warê Nûrî Dêrsimî de hene.
Ji "https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Nûrî_Dêrsimî&oldid=1972698" hatiye standin.