Gotûbêj:Eliyê Teremaxî

Elîyê Teremaxî-Danasîn

Elîyê Teremaxî (1591-1653) Elîyê Teremaxî, alim, zimanzan, û nivîskarekî Kurd ê sedsalên 16-17an e, ku di dîroka ziman û wêjeya Kurdî de xwedî cihekî girîng e. Bi navê gundê xwe, Teremaxê (îro Yaylakonak, navçeya Bahçesarayê ya Wanê), tê naskirin. Teremaxê, di navbera bajarê Çolemêrgê (Hekarî) û navçeya Miksê (Bahçesaray) de ye û Elîyê Teremaxî, li vî gundî ji dayik bûye û li wir jî çûye ser dilovaniya xwe. Navê wî di hin çavkaniyan de wekî “Termûkî”, “Termûxî”, an “Termakî” jî derbas dibe. Elîyê Teremaxî, perwerdehiya xwe ya medreseyan li gelek navendên girîng ên wê serdemê, wekî Mûsil, Besra, Bexda, û Zanîngeha El-Ezherê ya Misrê, temam kiriye. Herwiha, li herêmên Soran û Behdînanê yên Kurdistanê jî xwendiye, ku ev navend di sedsalên 16-17an de ji bo perwerdehiya dînî û wêjeyî girîng bûn. Piştî qedandina xwendina xwe, ew vegeriyaye gundê xwe yê Teremaxê û li wir medreseyek ava kiriye ji bo perwerdekirina zarokên Kurd. Di dema wî de, medrese li Kurdistanê navendên girîng ên hînkirina zimanê Kurdî bûn û feqî û şagirtên ku bi Kurmancî dixebitîn pir bûn. Teremaxî, di nav Kurdan de wekî melayekî navdar bûye û zanîna wî ya di warê rêzimanê de, bi taybetî di zimanên Erebî, Farisî, Kurdî û Osmanîî de, wî di nav alimên wê serdemê de cihêreng kiriye. Wî li gundê xwe ne tenê medrese ava kiriye, lê herwiha mizgeftek jî saz kiriye, ku ev yek nîşan dide ku ew hem di warê dînî û hem jî di warê civakî de xwedî roleke girîng bûye. Berhema wî ya herî navdar Destûra Zimanê Erebî bi Kurdî Digel Hin Nimûneyên Farisî û Kurmancî ye, ku tê de gramera Erebî bi zimanê Kurmancî hatiye ravekirin û bi gramera Farisî û Kurmancî re hatiye berawirdkirin. Ev berhem, ku di salên 1591-1592an de hatiye nivîsîn, yekem gramera Kurdî ya bi Kurmancî ye û wekî yek ji yekem nimûneyên nesra Kurdî tê hesibandin. Teremaxî, di vê berhemê de zehmetiyên xwendekarên Kurd ên di fêrbûna gramera Erebî de dîtiye û ji bo hêsankirina fêrbûnê ev pirtûk bi zimanê Kurdî nivîsiye. Pirtûk ji pêşgotinek û 31 beşan pêk tê û bi taybetî ji bo xwendekarên medreseyan ên ku nû dest bi hînbûna Erebî dikin hatiye amadekirin. Di beşa yekem de, gramera Erebî û hinekî jî gramera Farisî tê ravekirin û di beşa duyem de, Teremaxî, balê dikişîne ser gramera Kurdî û Farisî, ku ev yek nîşan dide ku wî girîngî daye zimanê Kurdî wekî zimanekî xwedî rêzimanekê serbixwe. Wî termên teknîkî yên Erebî wergerandine Kurdî da ku xwendekarên Kurd baştir têbigihîjin û ev yek di wêjeya perwerdehiyê de gaveke nûjen bûye. Elîyê Teremaxî, di berhema xwe de zimanên Erebî, Farisî û Kurdî wekî zimanên wekhev dîtine û tu zimanî li ser yê din nesipandiye, ku ev helwest di wê serdemê de nêzîkatiyeke nû bûye. Wî di pêşgotina xwe de diyar kiriye ku zanista rêzimanê (sarf) ji bo Kurdan jî pêwîst e û gotiye: “Xwende, bizanibe ku ji bo miletê Kurd jî pêwîst e ku ew zanista sarfê bi zimanê Kurdî bizanibin; ji ber ku bingeha hemû zanistan zanista sarfê ye.” Ev gotin nîşan dide ku wî girîngî daye karanîna zimanê Kurdî di perwerdehiyê de û xwestiye zimanê Kurdî di nav xwendekarên medreseyan de bihêz bike. Destnivîsa yekem a Tesrîfa Teremaxî di salên 1850î de li Çolemêrgê li ba melayekî hatiye dîtin. Mela Mehmûdê Bazîdî, dîroknas û nivîskarekî Kurd ê navdar, nusxeyek ji vê berhemê tomar kiriye û pêşgotinek li ser medreseyan û nivîskarê berhemê lê zêde kiriye. Konsulê Rûsî yê li Erziromê, Alexandre Jaba, ev berhem şandiye arşîva Akademiya Zanistî ya Sovyetê li Leningradê (Petersburg) û berhem heta îro li wir tê parastin. Di sala 1971ê de, Marûf Xeznedar, destnivîs ji wir wergirtiye û li Bexdayê bi pêşgotinekê re weşandiye. Transkrîpsiyona Tesrîfa Teremaxî û adaptekirina zimanê wê ji bo zimanê axaftinê yê îroyîn ji aliyê lêkolînên zimanê Kurmancî ve bingeheke girîng pêk aniye. Ev berhem di nav pirtûkên dersê yên medreseyên Kurdistanê de cihê xwe yê girîng girtiye û heta sedsala 19an jî li medreseyan hatiye bikaranîn. Elîyê Teremaxî, di derbarê ziman û miletê Kurd de di berhema wî de zelal xuya dike. Wî zimanê Kurdî wekî amûreke perwerdehiyê ya girîng dîtîye û xwestiye ku xwendekarên Kurd bi zimanê xwe yê dayikê zanistê hîn bibin. Ev nêzîkatî nîşan dide ku wî girîngî daye parastina nasnameya zimanî ya Kurdî di demeke ku zimanên Erebî û Farisî di navendên perwerdehiyê de serdest bûn. Bi nivîsîna gramera Kurdî û berawirdkirina wê bi zimanên din re, wî hewl daye ku zimanê Kurdî wekî zimanekî xwedî rêzimanekê serbixwe nîşan bide, ku ev yek gaveke girîng e ji bo standardîzekirina zimanê Kurdî. Lêkolîner Michiel Leezenberg destnîşan dike ku Tesrîfa Teremaxî di warê “vernakularîzasyonê” (bikaranîna zimanê gelêrî di wêjeyê de) de gaveke girîng e, ku ev pêvajo ji bo avakirina zimanekî neteweyî bingehek e. Teremaxî bi vê berhema xwe tevkariyeke mezin li wêjeya Kurdî û hişmendiya zimanî ya Kurdî kiriye. Tesrîfa Teremaxî, yek ji yekem nimûneyên nesra Kurdî ye û di wêjeya Kurdî ya klasîk de cihekî taybet digire. Berî sedsala 18an, wêjeya Kurdî bi piranî di forma helbestê de bû, lê Teremaxî bi vê berhema xwe dest bi karanîna nesrê di wêjeya perwerdehiyê de kiriye. Ev berhem ne tenê ji aliyê zimanî ve, lê herwiha ji aliyê wêjeyî ve jî girîng e, ji ber ku zimanê Kurdî ji bo armancên perwerdehiyê û zanistî bi kar aniye. Ev yek di dîroka wêjeya Kurdî de gaveke nûjen bûye, ku bandor li nivîskarên paşerojê kiriye. Di heman demê de, berhema Elîyê Teremaxî, di medreseyan de bûye pirtûkek dersê ya berbelav, ku ev yek nîşan dide ku wêjeya wî ne tenê bandoreke wêjeyî, lê herwiha bandoreke perwerdehî jî kiriye. Bi vê yekê, wî zimanê Kurdî di nav saziyên fermî yên perwerdehiyê de bihêz kiriye û tevkariyê li parastina nasnameya çandî ya Kurdî kiriye. Elîyê Teremaxî, bi berhema xwe tevkariyeke girîng li nasnameya çandî û zimanî ya miletê Kurd kiriye. Di sedsalên 16-17an de, ku zimanê Kurdî di bin fişara zimanên serdest ên wekî Erebî, Farisî û Tirkî de bû, nivîsîna berhemeke bi Kurmancî û bi taybetî li ser gramera Kurdî wekî tevgereke berxwedanê ya çandî tê dîtin. Teremaxî, bi vê berhemê hewl daye ku zimanê Kurdî di nav xwendekarên medreseyan de bihêz bike û bi vê yekê hişmendiyeke zimanî di nav miletê Kurd de çêbike. Elîyê Teremaxî, di berhema xwe de zimanê Kurdî wekî zimanekî xwedî statuyeke wekhev bi zimanên Erebî û Farisî re dîtîye, ku ev yek di wê serdemê de nêzîkatiyeke wêrek bûye. Gotinên wî yên di derbarê pêwîstiya zanista rêzimanê bi zimanê Kurdî de nîşan didin ku wî xwestiye Kurd bi zimanê xwe yê dayikê perwerde bibin û nasnameya xwe ya çandî biparêzin. Ev helwest bi awayekî neyekser tevkariyê li hişmendiya neteweyî ya Kurdî kiriye, her çendî armanca wî ya sereke perwerdehî bûye jî. Çavkanî Gotara li ser Elîyê Teremaxî di Wikipedia de, ku agahiyên bingehîn li ser jiyana wî, perwerdehiya wî û berhema wî Tesrîfa Teremaxî dide. Lêkolîna Michiel Leezenberg li ser Serfa Kurmancî û rola wê di vernakularîzasyona zimanê Kurdî de. Gotara li ser jiyana Elîyê Teremaxî û tevkariyên wî li zimanê Kurdî. Bernamegeh. Agahiyên li ser weşana Tesrîfa Teremaxî ya sala 2018an ji aliyê weşanên Nubiharê ve. Gotinên li ser Xê li ser gora Elîyê Teremaxî û girîngiya xebatên wî di warê rêziman û etîmolojiya Kurdî de. Şeyhmus Ozzengin (gotûbêj) 10:06, 26 tîrmeh 2025 (UTC)