Palmîra

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Dîmenekî bi giştî, ji cihwarê Palmîra yê
Palmîra û silsileya çiyayên wê

Palmîra (bi aramî: ܬܕܡܘܪܬܐ Tedmurtā, bi yewnanî: Παλμύρα, bi erebî: تدمر Tedmur) bajarekî kevnare yê semîtîk e ku li bajarê Homusa Sûriyê ye. Palmîra di serdema neolîtîkê de cihwariya yekem e û di çavkaniyên serdema îro de cara yekê ye ku wekî hezarsala duyemîn a Çol a Sûriyê tê binavkirin ku lê karwan sekinî ne. Vedîtinên arkeolojîk vedigere serdema neolîtîk û belge yekem car behsa bajêr di destpêka hezarsala duyemîn a BZê de dikin. Palmîra berî ku di sedsala yekem a PZê de bibe rajêriyek Împaratoriya Romayê, çend caran di navbera împaratoriyên cihê de dest guhertiye.

Bajêr jibo bazirganên ku li ser Rêya îpekê kolonî ava kirin e û li seranserê Împaratoriya Romayê dixebitîn, bi navûdeng bû. Dewlemendiya Palmîrayê, derfeta avakirina projeyên abîdeyê, wek Kolonana Mezin, Perestgeha Bel û Gorên bircê bidest xistiye. Ji hêla etnîkî ve li bajêr hêmanên Amorî, Aramî û Ereb bihev re bûne. Avabûna civakî ya bajêr eşîrî bû û rûniştevanên wê bi Palmîrene (zaravayekî Aramî) diaxivîn, di heman demê de Yewnanî jî ji bo armancên bazirganî û dîplomatîk bikar dianîn. Çanda Greko-Romî bandor li çanda Palmîrayê kiriye ku huner û mîmariya cihêreng a bajêr bi tevlêhevbûnên kevneşopiyên rojhilat û rojava ava bûye. Niştecihên bajêr xwedawendên herêmî yên Semîtîk, Mezopotamî û Ereban dihebandin.

Di sedsala sêyemîn de, Palmîra bû navendek herêmî ya dewlemend. Dema ku Padîşahê Palmîrayê Odaenathus împaratorê Pers Shapur I têk dibe, bajêr di sala 260an de gihîşt lûtkeya hêza xwe. Qeralîçe Zenobia, ku li dijî Romayê serî hilda û Împaratoriya Palmîrene ava kiriye, kete cihê qeralê bajêr. Di sala 273an de, împaratorê Romayê Aurelian bajar hilweşand û paşê ji hêla Diocletian ve bi awayekî piçûktir ji nûve hate restorekirin . Palmîrenî di sedsala çaran de bûne Xiristiyan û di sedsalên piştî fetha Xîlafeta Reşîdûn a sedsala 7an de jî bûne misilman û piştî vê yekê zimanên Palmîranî û Yewnanî bi zimanê Erebî hatine guhertin. Beriya PZê, di sal 273an de Palmîra xwediyê otonomiyê bû û girêdayî parêzgeha Romayê ya Sûriyê bû ku rêxistina wê ya siyasî di du sedsalên pêşîn ên zayînê de ji modela bajar-dewleta yewnanî bi bandor bibû. Bajar berî ku di sala 260an de bibe monarşî, di sedsala sêyemîn de bû koloniya Romayê, ku rê li ber hatina saziyên serweriya Romayê vekir. Piştî hilweşandina wê di sala 273an de, Palmîra bû navendek piçûkê di bin serweriya Bîzansiyan û împaratoriyên din. Wêrankirina bajêr a ji aliyê Tîmûriyan ve ku di sala 1400 pêk hatiye, bajêr vedigere gundekî biçûk. Di şerê navxweyî yê Sûriyê de ku di sala 2015an de despêkiribû, Dewleta Îslamî (DAIŞ) beşên mezin ji bajarê kevnar wêran kiriye. Palmîra di 2ê Adara 2017an de carek din ji aliyê Artêşa Sûriyê ve ji destê Dewleta Îslamî ya DAÎŞ ê hatiye standin.

Etîmolojî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Tomrên navê "Tadmor" ji destpêka hezarsala duyem a berî zayînê; Tabloyên sedsala 18ê berî zayînê yên ji Marî ku bi tîpên cuniî hatine nivîsandin, navê "Ta-ad-mi-ir" tomar dikin[1] lê li nivîsên asûrî yên sedsala 11ê berî zayînê wek "Ta-ad-mar" tê tomarkirin.[2] Nivîsên Palmîrenî yên aramî bi xwe du guhertoyên nav bi awayê TDMR (yan jî, Tadmar) û TDMWR (yan jî, Tadmor) nîşan didin.[3][4] Etîmolojiya nav ne diyar e. Ravekirina standard ku ji hêla Albert Schultens ve hatiye piştgirî kirin, wê bi peyva semîtîkî ya ku tê wateya "xurmeyê", bi tamar (תמר‎) ve girêdaye û bi vî awayî behsa darên xurman ên ku bajar dorpêç dike, kiriye.[5]

Navê Yewnanî Παλμύρα (bi latînî Palmîra ) yekem car ji aliyê Pliny Kal ve PZê di sedsala 1an de hatiye tomar kirin û ev nav li seranserê axa Greko-Roma hatiye bikar anîn.[6][7] Bi giştî tê bawerkirin ku "Palmîra" ji peyva "Tadmor"ê tê û zimanzanan du îhtîmal pêşkêş kirine; nêrînek dibêje ku peyva Palmîra guherînek Tadmor e.[8] Nêrîna din jî li gorî pêşniyara Schultens, "Palmîra" dikaribû wekî gendeliyek "Tadmor" derkeve holê lê bi rengekî nepejirkirî "Talmura", bi bandora peyva latînî palma (drîka "xurmê") guheriye û bûye Palmura. Li gorî binav kirina darên xurman ên bajêr, paşê nav gihîştiye forma xweya dawî ya peyva "Palmîra" yê.[9]

Plansaziya Palmîrayê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Kembera çiyayê Palmîreneya bakur
Nîşaneyên avahiyên ya Palmîrayê

Bajarê Palmîra 215e km bakurê rojavayê paytexta Sûrîyê bajarê Şamê ye.[10] Damascusamê; li gel an navberwelatê berfireh ji cî û çend bexçeyên û kelehên wê hene, formên bajar beşek in ji herêma naskirî wekî Palmîrene.[11] Bi hinterlandek berfireh a ji gelek niştecih, zevî û kelehan ve, bajar beşek ji herêmê ye ku bi navê Palmîreneyê tê zanîn. (Yên ku bîst shéwezare hatine) ku bajar di cenneta dor kefa ye.[12] Bajêr di nav qadeke ku ji aliyê darên xurman ve hatiye dorpêç kirin, hatiye avakirin. Du çiya li bajêr çavdêrî dikin. Yekemîn çiyayê Palmîreneyê bakur û çiyaya duyemîn çiyayên li başûrê rojavayê Palmîrayê ne.[13] Li aliyê başûr û rojhilat ve, Palmîra ber bi Çola Sûriyê ve ye. Geliyê piçûk (al-quebur) ku ji çiyayên rojavayî dirêjê ber bajêr ve dibe û li bajêr ve li baxçeyên rojavayî yên Oasis de winda bibe.[14]

Plansazî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di dema ku cîh, li nêzî kaniya Efqa ya li perava başûrî ya geliyê el-Qubur dibe, herî kêm ji aliyê neolîtîkê ve hatine avakirin. Avahiyên destpêkê tenê ji avakirinên paşê dimînin. Bermahiyên bajarê Asûriyan di bin rûniştgeha Helenîstîk de têne dîtin.[15] Bermahiyên dawî li nêzîkî kaniya Efqa ya li perava başûrê geliyê el-Qubur in.[16] Rûniştvanên wî di sedsala yekê de ber bi peravên bakurê geliyê ve berfireh bûne.[16] Her çend dîwarên bajêr di destpêkê de li ser herdu bankên geliyê be jî, dîwarên ku di dema serweriya Aurelian de ji nû ve hatine çêkirin, beşa bakur dorpêç dike. Piraniya projeyên bîrdariyê yên bajêr li perava bakurê geliyê hatine çêkirin ku di nav wan de Perestgeha Bel heye, li ser deverek ku cîhê perestgehek berê (wekî perestgeha Helenîstîk tê zanîn) heye.[17]

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  1. Arbeitman, Yl; Arbeitman, Yoël L. (1988). A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages (bi îngilîzî). Peeters Publishers. ISBN 978-90-6831-143-3.
  2. Fahd, T. (1977). La toponymie antique: actes du colloque de Strasbourg, 12-14 juin 1975 (bi frensî). Brill Archive.
  3. Bubeník, Vít (1989). Hellenistic and Roman Greece as a Sociolinguistic Area (bi îngilîzî). John Benjamins Publishing. ISBN 978-90-272-3551-0.
  4. اولفستون, أ (24 çiriya paşîn 2016). تاريخ اللغات السامية (bi erebî). دار القلم للطباعة و النشر و التوزيع - بيروت / لبنان.
  5. Arbeitman, Yl; Arbeitman, Yoël L. (1988). A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages (bi îngilîzî). Peeters Publishers. ISBN 978-90-6831-143-3.
  6. Arbeitman, Yl; Arbeitman, Yoël L. (1988). A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages (bi îngilîzî). Peeters Publishers. ISBN 978-90-6831-143-3.
  7. Charnock, Richard Stephen (1859). Local etymology; a derivative dictionary of geographical names. New York Public Library. London : Houlston and Wright.
  8. Charnock, Richard Stephen (1859). Local etymology; a derivative dictionary of geographical names. New York Public Library. London : Houlston and Wright.
  9. Charnock, Richard Stephen (1859). Local etymology; a derivative dictionary of geographical names. New York Public Library. London : Houlston and Wright.
  10. Guntern, Gottlieb (10 tîrmeh 2012). The Spirit of Creativity: Basic Mechanisms of Creative Achievements (bi îngilîzî). University Press of America. ISBN 978-0-7618-5053-3.
  11. Intagliata, Emanuele E. (16 gulan 2018). Palmyra after Zenobia AD 273-750: An Archaeological and Historical Reappraisal (bi îngilîzî). Oxbow Books. ISBN 978-1-78570-945-6.
  12. Arbeitman, Yl; Arbeitman, Yoël L. (1988). A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages (bi îngilîzî). Peeters Publishers. ISBN 978-90-6831-143-3.
  13. "Palmyra". Wikipedia (bi îngilîzî). 3 gulan 2022.
  14. Kühne, Hartmut; Czichon, Rainer Maria; Kreppner, Florian Janoscha (2008). Proceedings of the 4th International Congress of the Archaeology of the Ancient Near East, 29 March - 3 April 2004, Freie Universität Berlin: The reconstruction of environment : natural resources and human interrelations through time ; art history : visual communication (bi îngilîzî). Otto Harrassowitz Verlag. ISBN 978-3-447-05703-5.
  15. body., Kokushikan Daigaku. Iraku Kodai Bunka Kenkyūjo, issuing. al-Rāfidān : journal of Western Asiatic Studies. OCLC 1112952530.
  16. a b Kühne, Hartmut; Czichon, Rainer Maria; Kreppner, Florian Janoscha (2008). Proceedings of the 4th International Congress of the Archaeology of the Ancient Near East, 29 March - 3 April 2004, Freie Universität Berlin: The reconstruction of environment : natural resources and human interrelations through time ; art history : visual communication (bi îngilîzî). Otto Harrassowitz Verlag. ISBN 978-3-447-05703-5.
  17. II, Andrew M. Smith (21 sibat 2013). Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation (bi îngilîzî). OUP USA. ISBN 978-0-19-986110-1.