Serhildana Elkê 1924
| Serhildana Elkê | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Perçeyekî Şerê Bakurê Kurdistanê | ||||||||||
| ||||||||||
| Aliyên şer | ||||||||||
| Komara Tirkiyeyê Artêşa Sêyem Tevgerên Nîjadperest |
Şoreşên Kurd Rêxistina Azadî | |||||||||
| Fermandar | ||||||||||
| Mustafa Kemal Îsmet Paşa Kazim Paşa |
Îhsan Nûrî Paşa Xalîd Begê Cibirî Yûsif Ziya Beg | |||||||||
| Yekîne | ||||||||||
| Artêşa Sêyem | Eşîrên Elkê | |||||||||
| Hêz | ||||||||||
| Nayê zanin | nêz. 100 | |||||||||
| Windayî | ||||||||||
| Nayê zanin | Nayê zanin | |||||||||
Serhildana Elkê yek ji serhildanên çekdarî yên destpêkê yên kurdên Bakurê Kurdistanê bû li dijî hikumeta kemalîst a Tirkiyeyê piştî damezrandina komarê pêk hatiye.[1] Serhildan di tebaxa 1924an de li û derdora bajarokê Elkê ku li herêma sinor a çiyayî ya Bakurê Kurdistanê nêzîkî Başûrê Kurdistanê ye, pêk hat. Serhildan bi gelemperî wekî pêşengiya serhildana Şêx Seîd yê ku mezintir bû di 1925ê heta 1927an tê hesibandin ku dijberiya kurdan a li hember tirkperweriyê, leşkeriya neçarî û rakirina xweseriya herêmî di bin Komara Tirkiyeyê ya derketî de nîşan dide.
Serhildan ji aliyê efserên berê yên osmanî mîna Îhsan Nûrî Paşa, Xalîd Begê Cibirî û Yûsif Ziya Beg hate birêveberin.[2] Berevajî serhildanên girseyî yên paşê, serhildana Elkê ji aliyê mezinahî û demdirêjiyê ve nisbeten sinordar bû. Digel vê yekê, wê berdewamiya berxwedana rêxistinkirî ya kurdan piştî Şerê Cîhanî yê Yekem nîşan da û qelsiya kontrola dewletê li herêmên dûr ên kurdan di serdema destpêkê ya komarê de eşkere kir.[3]
Sedem
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Sedemên wê li dijî hilweşandina xîlafeta osmanî ji aliyê Atatürk ve di 3ê adara 1924an de, polîtîkayên zordar ên tirkan ên li dijî nasnameya kurd, qedexekirina bikaranîn û hînkirina zimanê kurdî li raya giştî, tirkkirina herêmên Bakurê Kurdistanê û ji nû ve bicihkirina axa û serokên eşîrên kurd li rojavayê welêt bûn.[1]
Pêvçûn
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Dema ku Îhsan Nûrî Beg bi komeke piçûk lê rêxistinkirî ya şervanên kurd re dike herêma Elkê, serhildana Elkê di destpêka tebaxa sala 1924an de dest pê kiriye. Cihê çiyayî yê dûr ê bajêr li nêzîkî sinorê Başûrê Kurdistanê ew kir xalek stratejîk ji bo çalakiyên serhildêran û îhtîmala vekişînê ji derveyî hêzên tirk pêşkêş kir.[4] Di destpêka serhildanê de, serhildêran sembolên herêmî yên desthilatdariya dewletê hedef girtin. Jendermeyên hikumetê yên li Elkê bi cih bûn hatin bêçekkirin û kontrola îdarî ya bajêr ji bo demek kurt hate astengkirin. Armanca van çalakiyan hem nîşandana berxwedanê li dijî desthilatdariya Enqereyê û hem jî teşwîqkirina beşdariya berfirehtir a eşîran li navçeyên derdorê bû. Lêbelê, tevî van serkeftinên destpêkê, serhildan nekarî seferberiyek berfireh di nav eşîrên kurd ên li herêmê de çêbike. Gelek serokên eşîran bi guman man, an guman dikirin ku berxwedana domdar pêk were an jî ji tolhildanên giran ditirsiyan.
Berfirehiya sinorkirî ya serhildanê lawaziyên avahîsaziyê yên kûrtir nîşan dida. Hevrêziya di navbera komên eşîrî yên cûda de pir kêm bû û serhildêr ji derveyî derdora nêzîk a Îhsan Nûrî Beg xwedî avahiyek fermandariyê ya yekgirtî nebûn. Wekî din, serhildêr li gorî yekîneyên artêşa tirkî a birêkûpêk xirab çekdar bûn, bi piranî çekên sivik di destê wan de bûn û ji bo şerê demdirêj malzemeyên wan têrê nedikirin. Van faktoran bi giranî şiyana wan a girtina axê piştî ku hêzên hikûmetê dest bi seferberiyê kirin sinordar kir. Hikumeta Tirkiyeyê bi lez û bez li hember bûyerên li Elkê bertek nîşan da. Yekîneyên artêşê yên birêkûpêk, bi piştgiriya hêzên jandarmeyan ên ku bi erdê herêmî dizanin, hatin şandin herêmê. Bersiva dewletê biryardar bû û ne tenê armanc ew bû ku bajarok ji nû ve were girtin, lê di heman demê de pêşî li belavbûna serhildanê li deverên cîran jî bigirta. Piştî çend heftan de, hêzên Tirkiyeyê kontrola xwe li ser Elkê ji nû ve bi dest xistin û serhildêr neçar kirin ku paşve vekişin.[5]
Bi zexteke leşkerî ya zêde re rûbirû, Îhsan Nûrî Beg û çend şagirtên wî ji sinor vekişiyan û ketin nav Başûrê Kurdistanê di bin kontrola Brîtanyayê de, ji girtinê dûr ketin. Ev vekişîn bi bandor dawiya serhildanê wekî hewldanek leşkerî ya rêxistinkirî nîşan da. Her çend berxwedana bêserûber li deverên dûr berdewam kir jî, bê hevrêzî bû û zû hate tepeserkirin.[6]
Yûsif Ziya Beg di 10ê cotmeha 1924an û Xelîd Begê Cibrî di berfanbara 1925an li Erzîromê hatiye girtin. Her dû li Bidlîsê hatin dadgehkirin. Ji bêr ku şereke mezintir di nav civaka kurd li Bakurê Kurdistanê ava nabe, hikumeta tirk van dû zindan nekir.
Piştî serhildanê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Piştî tepeserkirina serhildana Elkê, rayedarên tirk kontrola leşkerî li Bakurê Kurdistanê xurt kirin û ewlehiya sinor bi Başûrê Kurdistanê re xurt kirin. Her çend serhildan di çarçoveya xwe de sinordar bû jî, wê nerîna Enqereyê ya li ser herêmên kurdan wekî welatên ku ji hêla siyasî ve ne aram in xurt kir û ev yek bû sedema zêdebûna çavdêrî, girtin û sinordarkirinên li ser desthilata herêmî li derveyî herêma rasterast a serhildanê.
Di demeke dirêjtir de, serhildanê beşdarî hişkkirina siyaseta dewletê ya li hember muxalefeta kurd bû û tercîha ji bo tepeserkirina pêşîlêgir li ser danûstandinan xurt kir. Ji bo çekdarên kurd, têkçûna wê sinordarkirinên serhildanên herêmî destnîşan kir û bandor li stratejiyên paşîn kir, nemaze di dema serhildana Agiriyê ya bi serokatiya Îhsan Nûrî Beg de. Ji ber vê yekê dîroknas encamên Elkê wekî pêşengiyek girîng ji bo pevçûnên berfirehtir ên nîvê salên 1920an dibînin.[7]
Mijarên têkildar
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Çavkanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- ^ a b Zürcher, Erik J. (4 îlon 2004). Turkey: A Modern History (bi îngilîzî). Bloomsbury Academic. rr. 170–171. ISBN 978-1-86064-958-5.
- ^ Olson, Robert William (1989). The Emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said rebellion, 1880-1925. Austin: University of Texas press. rr. 48–49. ISBN 978-0-292-77619-7.
- ^ Olson 1992, r. 92.
- ^ McDowall 2004, rr. 144–145.
- ^ McDowall 2004, r. 146.
- ^ Olson 1989, rr. 102–103.
- ^ Jwaideh 2006, rr. 234–236.
Girêdanên derve
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Gündoğan, Cemil (1994). 1924 Beytüşşebap isyanı ve Şeyh Sait ayaklanmasına etkileri [Serhildana Elkê 1924 û bandorên serhildana Şêx Seîd] (bi tirkî). Komal.