Albert Einstein

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Albert Einstein

Albert Einstein (1879-1955) zanyarek e. Wekî damezrandinêrê Teoriya Îzafiyetê tê nas kirin.

Einstein, li Ulmê, di 14'ê adara 1879'an de, wekî zarokekî malbateke cihûyên Almanya ên xwedî ramana azad, hatibû cîhanê. Bavê wî mûhendîsek bû û zêde pere qezenç nedikir. Albert, zarokatiya xwe li Münchenê derbas kiriye û tevî ku li malê gelekî jîr û hişmend dihate dîtin jî, li dibistanê serkeftinên zêde awarte bi dest nexistibû. Di dibistana navîn de, hez ji pergala (sîstem) hîndekariya Alman nekiribû û di berdêla vê de, bi mamosteyên ku berovajî wî tevdigeriyan, ketibû nav pevçûnê. Ji ber van azmûnên pêşwext, li hemberî meqamên fermî yên Alman bûbû dijmin û neyar. Şert û mercên neyênî yên kar, di sala 1894'an de, malbat ber bi koçberiyê ve bir û berê malbatê da Mîlanoyê. Lê Eistein ji bo hîndekariya xwe temam bike li Münchenê hatibû hiştin. Eistein bi hinceta nexweşiyê piştre tevî malbata xwe ya li Îtalyayê dibe. Eistein gelekî hez ji Îtalyayê dike û li wê derê di nava demeke kin de, ji Mîlanoyê heta Cenoveyê 160 km rê, bi armanca gerê bi meşê dibihûrîne.

Einstein piştre ji bo ketina dibistana Polîteknîk a li Zurihê serlêdana dibistanê kir. Bi tevî ku di fizîk û matematîkê de xwedî serkeftineke serdest bû jî, lê ji ber ku bawernameya wî ya têr a Dibistana Amadehiyê tune bû, nekarî azmûna ketinê derbas bike û serlêdana wî nehate pejirandin. Ji bo qezenckirina azmûnê, ji bo dîtina hîndekariyê çû cîmnazyûma li Aarauyê. Li wê derê gelekî bextiyar bû. Ew êdî evîndarê Swîsreyê bû; piştre derbasî hemwelatiya Swîsreyê bû û di dûmahîka jiyana xwe de careke din qet veneqetiya. Di dawiyê de dema ku kete Dibistana Polîteknîkê, profesorên matematîkê H. Minkowski û A. Huntwitz bûn. Her du jî zanyarên pola yekemîn bûn. Lê belê ne Einstein zêde tiştek ji wan wergirtibû û ne jî wan Einstein ferq kiribûn.

Dema ku bû destûrdar ango mezûn bû, ji bo ku debara xwe bike pêdiviya wî bi karekî hebû û wî di kar dîtinê de zor û zehmetî kişandibû. Di destpêkê de weke mamosteyê yêdek kar kir û dersên taybet ên fîzîkê da. Di 1902’an de, li Daîreya Patentê ya li Kantona Bernê karekî dilnizm dîtibû. Di van deman de Einstein bi Mileva Mariç re zewicî. Ji malbata Eistein du zarok çêbûn. Piştre yek ji van zarokan, di paşerojê de, di Zanîngeha Kalîforniya a li Berkleyê de, dibe profesoreke mûhendîsiyê yê pir bi bandor.

Karê li ofîsa Patentê gelekî li gorî Einstein bû. Dema ku li ofîsa xwe îcadên dihatin şandin lêkolîn dikir, di nav karê xwe de bêyî zêde xûya bike, ji xwe re wext peyda dikir. Wê demê, dest bi nivîsandina gotarên fîzîkê kir. Nivîsên xwe ji Annalen der Physik a di rêveberiya W. Wien ku bi cismên reş namdar bû re, dişand. Di 1901an lêkolînek, di 1902’an de du, û di 1903`an de û 1904`an de lêkolînek pêşkêş kir. Hemû jî di warên dînamîkzanî û dînamîka germ de, lêkolînên kûr bûn.

Weke rewşa Planck a salên berê, heman mijar berê ji aliyê Gibbs ve dihate nîrxandin, lê belê Einstein vê yekê dizanî. Di sala 1905an de dehaya Einstein bi awayekî bêhempa çirisî, di adar, gulan û hezîranê de 3 xebatên xwe weşand ku evana bi tena serê xwe dikarîbû wê bike keseke bê mirin. Xebata yekemîn ”Pêkhatina roniyê û derbarê gîhandina wê de xala awireke zimanê xweser” ku ev xebat kifşa pakêtokên roniyê û weke pêkanîneke mezin daxûyandina bandora ronayî-elektrîkê di hundirand. Ya duyemîn jî Li ser tevgera pirtikên şileyên meyîbûyî ku ji aliyê teoriya kînetîk a roniyê ve tê diyarkirin ku ev yek teoriya libatê ya Browncil di hundirand û careke din hebûna rastîn a atoman nîşan da û sabîtiya Boltzman bi rêyek din tespît dikir. Ya sêyemîn jî `Li ser elektromagnetîka cîsmên dilebitin` bû. Ev xebat jî teoriya îzafiyeta taybet di hundirand. Ji vê derê jî îzafet ango pêwendiya E=mc2 ku bû sedem herkes Einstein nasbike, dihate derxistin.

Bi tevî ku piraniya cîhana fîzîkê Einstein bi guman pêşwazî dikir jî, encamên qet nedihat hêvîkirin ên Einstein di demeke kin de hate piştrastkirin. Einstein di 1913'an de li Berlînê dest bi xebatê kir. Teoriya gumlatkêşiyê ji qonaxa ku Newton beriya du sedsalî hiştibû rahiştê û di 1916`an de weke Teoriya Îzafiyeta Giştî danî holê. Encamên weke xwarbûna zeman-mekanê ku Îzafiyeta Giştî datanî holê, di salên piştre bi ceribandinên hatin kirin hate piştrastkirin. Piştre bi dîtina teorî, bi dîtina Firehbûna Gerdûna re ahengî çêkir.

Ramana `Ronî bi hişyarbûnê re pexş dibe` ku Einstein di 1917'an de danî holê, piştî 40 salan bi dîtina lazerê bi encam bû. Einstein ku ji mekanîka kuantumê ya di 1920an de pêşdiket bêzar dibû, di dewsa nêrîna determenîst a klasîk, nêrîna muhtemelparêziyê qebûl nekir. Einstein ku li hemberî mekanîka kuantumê diyar kir "Xwedê zar navêje", yekemîn car xelitî.

Einstein ku li hemû cîhanê gîhîşt namdariyekê, bi desthilatdariya Naziyan re, di sala 1933`an de Almanyayê terk kir. Dawiya emrê xwe li DYEyê derbas kir. Einstein salên dawî yên jiyana xwe, bi lêgerîna gumlatkêşî û teoriya elektro-magnetîk derbas kir. Lê belê di vê yekê de bi serneket. Hîn jî ev problem li benda çareseriyê ye. Einstein di sala 1955'an de li Princetonê çû ser dilovaniya xwe. Li gorî anketên kovara Timeyê, weke kesê herî mezin ê sedsala 20emîn hate hilbijartin.

Girêdanên derve[biguherîne]

Wikiquote-Logo q:
Di Wîkîgotin da gotarek li ser Albert Einstein heye.