Çilaxa

Çilaxa الجوادية al-Jawadiya
Çilaxa Çilaxa (Sûrî)
Nexşeya parêzgeha Hesîçê:   Nahiyeya Çilaxa   Nahiyeyên din
Kargêrî
Welat	Rojavayê Kurdistanê
Dûgel	Sûrî
Parêzgeh	Hesîçe
Navçe	Dêrika Hemko
Nahiye	Çilaxa
Erdnîgarî
Bilindayî	415
Koordînat	36°59′10″Bk 41°49′17″Rh

Çilaxa, anku Çilaẍa (bi erebî navê wê kirine al-Jawadiya), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.

Wergera Kurmancî ya nivîsa “Devera Aliya — Keçelê Êlê”

Ev werger hewl dide ku wateya nivîsa erebî bi Kurmancîya zelal û nivîskî bîne. Navên kesan, gundan, eşîran û gotinên devkî, heta ku gengaz be, bi awayê xwe yê orîjînal hatine parastin.

---

Spas û destpêk

Em spasiyê xwe pêşkêşî mamoste Ehmed Seʿdûn dikin ji bo nivîsandina wî ya xweş û dîrokî, ji ber ku wî navê mal û bavên me anî bîra mirovan; ew nav û bîrên ku salên dirêj di tariyê de mabûn. Heta niha jî qirkirina ku li ser Keçelê Êlê û birayên wî hat kirin, bi hemû giranî û êşa xwe di bîra me de maye. Em her wiha spas dikîn ji hemû kesên ku li ser vê mijarê agahî dan û bi vê weşanê re alîkar bûn.

DEVERA ALIYA — Herêma Aliyan

KEÇELÊ ÊLÊ — Keçelê Elî / Keçelê ʿElî

Ev herêm di navbera van cihan de ye:

• Çemê Girê Dêra
• Çemê Ceriĥê
• Çiyayê Şingalê
• Çiyayê Bagokê

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

Deşta Aliya cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye, û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva Serxetê û Binxetê hate perçe kirin. Erdê wê bi xwîna lawên dayik û bavên me hate avdan:

Hat avdan bi xwîna lawê dê û bavan.

---

Gundê Çil Axa

Çil Axa gundek kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera Nisêbîn û Mûsil, her wiha di navbera Cizîr û Şingal de.

Ebû Senâ Şihabeddîn Mahmûd Efendî El-Alûsî, muftiyê Bexdayê, dema ji Stenbolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm de, li rûpela 92, sala 1853, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê Dugirê bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê ʿUmer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin Çilxa / Çilğa, li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene, û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”

---

Keçelê Êlê / Keçelê Elî

Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi Bedirxan Beg re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

• Cih: Devera Aliya
• Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
• Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
• Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek Çolo, ʿEmûka, Elî Keçel, Elîkê Hesen, Usivê Aslo, ʿUmer Axayê Dîwanî, Neʿo Gergî, ʿEnzî Silo, Elîyê Bazo, ʿEco û hwd. hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:

Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî

ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber min tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.

Ez dibêjim belkî min rastiya tevahî negihîştiye. Belkî hin valahî û kêmasiyên bêqest hene. Lê ev e ya ku ez gihîştimê. Piraniya wan rûspiyên ku min ji wan bihîst, êdî koçî axretê kirine.

Li ser Keçel — eşîra wî, cihê wî û jiyana wî — hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.

Hin kesan ew girê da:

Bûtika — Qulig û Şimxalka — Bêdiya — Hesina

heta ku qedera min ez birim ser şopa Mala Keçel. Li wir, ʿEbdulḥemîd Bavê Ciwan, neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:

“Eşîra me Miĥelmiyan / Mihelmiya ye. Xalên me malbata Dendah in li gundê Şêbaniya Nayif. Ew ji eşîra Gergeriye / Gergerya ne.”

---

Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê

Pierre Rondot di pirtûka xwe Eşîrên Kurd li Sûriyê, rûpela 28, de dibêje:

“Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bicih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra Çîtan re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”

Çîtan li vir bi wateya Aşîta tê fêmkirin.

Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:

Bi eşîra Kasika re

Mamoste Memo Yûsif ji gundê Sîĥa dibêje:

• Rebîʿa Ehmed Yûsif bi Seʿdûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muḥsin Seʿdûn bû.
• Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.

Bi eşîra Hacî Silêmana re

Elî Saleh ji gundê Til Şeʿîr dibêje:

Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen ʿUmer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.

Bi eşîra Cewdika re

Selah Cacan ji gundê Til Cihan dibêje:

ʿEmşe Melek ji gundê Gutba bi Silêman Ehmed Seʿdûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.

Bi eşîra Abasa re

Remo ʿElo ji gundê Kehnî Kerka Abasa dibêje:

Xanê, keça Çolo Axa, bi Nûh Gergirî / Neʿo Gergirî re zewicî bû. Neʿo li destê Şemmeriyan hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Seʿdûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.

Li başûrê gundê Beyandûr gelekek piçûk heye ku rêya gundê Girê Siwêr ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê Girkê Gergerya ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.

---

Peyva “Axa”

Peyva Axa di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.

Divê ferq were kirin di navbera menḥ / dayîna erdê û tapu / tomar kirina fermî de. Menḥ kevn e. Tapu û tomar kirin di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku Midhat Paşa sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.

Meriv çawa dibe axa?

1. Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
2. Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
3. Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.

---

Keçelê Êlê û Mîrê Botan

Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li Birca Belek, ku li ser Ava Mezin / Çemê Botan — Dicle — xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê, Baqirdê / Cizîra Botan, ve diçû.

Mîr got: “Wî bînin cem min.”

Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:

“Tu ji kîjan eşîrê yî?”

Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”

Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.

Mîr hay jê bû û got:

“Ev kî ye?”

Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.

Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”

Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:

Çima te ev kir?

Keçelê Elî bersiv da:

Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.

Li ser vê bûyerê du gotin hene:

• Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
• Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

---

Kesayetiya Keçelê Êlê

Birayên wî ev bûn:

• Îsa
• Delê / Delî
• Faris
• Beko
• Temo

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera kerwanên bazirganiyê geş bû.

Ew ji bo mîratiyê paç, bac, qamçûr û bacên derbasbûnê ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbîn derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

---

Xiyanet û qirkirin

Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.

ʿEbbas Mihemed ʿEbbas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê Farqînê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:

Mêrek ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”

Gotina remzî ev bû:

Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:

• Zarokên ku hin malan veşartin.
• Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê Um ʿIẓam al-Ḥacim, başûrê Til Koçerê, bicih bû.
• Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka Şelal Nayif Dendah ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.

Kesek bi navê Îbo Meʿmû beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi Bagokê ve.

Tê gotin Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna, Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê Xuşêniyê, di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.

ʿEbdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê Um ʿIẓam al-Ḥacim, başûrê Til Koçerê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.

---

Piştî Keçelê Elî

• Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
• Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
• Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
• Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
• Li gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, sala 1937, dema Fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

---

Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî

Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.

Remo ʿElo — Kehnî Kerka Abasa

Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”

Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê

“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”

Feysel Îsmaʿîl — Kirĥo

“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”

Birahîm Mihemed — Xuşêniyê

Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”

Lê Elî Saleh ji Til Şeʿîr, Celûd Mihemed Xelîl Ehmi ji Beyandûr û hinên din gotin:

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”

Sebrî ʿEvdullah — Xirbê Cihwa

Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”

Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr

Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.

Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê

“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir Kelha Rimêlê hatiye nivîsîn.

ʿEbbas Yûsif Hema — Ĥilwa

“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”

Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr

“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”

---

Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa

Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra Mihelmiya ye, li Farqînê, li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê Xizna, ji dayik bû.

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi şal û şapikê Botanî xemilandî.

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew xwişka Şelal Nayif Dendah ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê Yûsif bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê Xizna, ku girêdayî Mala Ğeyda bû.

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê Xizna, piştî destûra xalên wan Mala Dendah.

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.

Sala 2002, Feysel Remthan, ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê Um ʿIẓam al-Ḥacim ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”

---

Têbîniya dawî

Di lêkolînek wisa de, ji ber nebûna belgeyên dîrokî yên rasterast, ti rê li ber me nemaye ji bilî zanînên devkî yên ku ji kesan ve tên veguhestin. Ew, piştî belge û nivîsan, dikarin wek çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên nirxandin.

Em rastiya tevahî ne xwedî ne. Xwezayî ye ku hin valahî û kêmasiyên bêqest hebin.

Gelhenasî

Sal	Gelhe
2009
2000
1990
1985