Enaksîmander

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn

Enaksîmander (z. 610- m. 546 BZ).

Eger tallîs yekemîn feylesuf bêt le cîhanî xorawada, ewa anaksîmanderî qutabî û hawrrêy yekemîn û dêrîntirîn feylesufe ke nusrawî felsefî hebêtû geyiştbête destî ême.. Pazde sall le tallîs mindalltrew le heman sallî mirdnî tallîsda, ewîş mirduwe (hendêk dellên çwardesall lew mindalltrew sallêkîş ber le tallîs mirduwe). Lew bwaraneda karî kirduwe ke îmrro pêyan dellêyn cugrafyaw bayolocya, herweha be yekemîn feleknasî zanistgeraş leqellem dedrêt, nexşey cîhan û gerdunî kêşawew matmatîkzanêkî lêhatûş buwe. Ewîş weku tallîs le mîlîtos ledayk buwe, ke benderêkî deryayî buwew êsta dekewête naw turkyawe. Gêrranewekan dellên pyawêkî gerrîde buwew bayexîşî dawe be poşak û edgarî xoy û cdîyetêkî sernicrrakêş le sîmayda hebuwe. Deşllên pyawêkî syasetmedar buwew çendan plew payey bllindî wergirtuwe, yekêk lew postaney werî girtuwe, fermanrreway yekêk le nîştecê taze dozrawekanî epollonya. Her le mawey maneweyda lew posteda bîrî le griftî zorbûnî danîştwan û qereballexî şare yonanîyekan kirdotewew bedway çareserêkda gerrawe. Le gerran û pişknînekanî seretay sedey bîstemda peykerêkî anaksîmander dozrawetewe ke xellkî ew şare boyan drust kirduwe.

Anaksîmanderîş weku tallîsî hawrrê û mamostay bîrî lew madeye kirdotewe ke hewênî drustibûn û hatnebûnî hemû madekanî tre. Welê em bîrî le çemkêkî zyatir ebistrakt û endêşeyî kirdotewe, ta bbêt bew made bnerretîyey ke xoy lehîç madeyekî trewe peyda nebuwew madekanî trîş lemewe peyda bûn. Anaksîmander bêpayanî (nakota) î be bnerretî bûn danawe, be zmanî yonanî dêrîn pêy dewtirêt eypîron aperion. Pêy wabuwe ke bêpayanî esllî hemû ew ştaneye ke le gerdunda hen. Tallîs û anaksîmandner bo yekemîncar le mêjûy hizrî mrovayetîda bîryan lewe kirdotewe ke yasa sruştîyekan cîhan berrêwe deben nek îradew wîst û arezûy xudawendekan. Mêjûy têksitî felsefî nusraw legell anaksîmanderda destipêdekat, ew yekemîn kes buwe têzî felsefî beşêwey pexşan nusîbêt, nêwdartirîn ktêbî"derbarey sruşt"e. Em ktêbe bzir buwew negeyiştote destî ême, bellam bellge heye leser ewey nzîkey 200 sall dwatir, le zemanî erestow dwatrîş syofrastosî cênşînîda le ktêbxaney laysyemda kopîyekî hebuwe. Dellên gwaye le sedey dûhemî zaynîda, epollodoros be rêkewt kopîyekî ew ktêbey berdest kewtuwe. Le sedey bîstemî zaynîda, çend bellgeyek le ktêbxane nêwdarekey eskenderîyey mîsirda dozrawnetewe, ke deyselmênin beşêk le ktêbxaney tawermînay sêsîlî kewtote ewêwe, çend parçew peregrafêk le keşkollêk dozrawnetewe ke nawî anaksîmanderyan lesere. Taqe yek birrge le ktêbî derbarey sruşt be destî ême geyiştuwe.

Be pêy eresto û syofrastosî qutabîşî, yekemînî feylesufanî yonan le esll yan prensîpî bûnyan kollîwetewe, wek pêştir basman kird lay tallîs ew yekemîn prensîpe aw buwe, welê anaksîmander lay wabuwe ew prensîpe bêpayanî yan nakotayî yaxud bêsnurîy buwe. Argîwmêntekanî dakokîkirdin lem têze le rêgay erestowe geyiştunete destman û dellêt anaksîmander pêy wabuwe ke bêpayanî hîç esllêkî nye, çunke ew xoy esllekeye, leber ewey hîç esllêkîşî nye, kewate hîç snurêkîşî nye, boye le hîç ştêkî trewe peyda nebuwew lenawîş naçêt. Pêştir yonanîyekan aşnay xudawende homîrîye nemrekan bûn, welê anaksîmander dû xeslletî dîkey bo ew çemke zyad kirdu weku prensîpe bnerretîyekey xoy dayna: bêsnurî û peydanebûn le hîçî tir. Herçonêk bêt renge mebestî le eypîron ewe bêt ke matiryallêkî snurnekrawew natwanrêt be hîç core wesfêkî berhest bnasrêtewe, çunke xoy le xoyda le cîhanî pêkhatûda bûnî nye

Le bwarî feleknasîşda be dozerewey zewalî hetaw pley larîy xulgey burcekanî dozîwetewe, le serdemî ewda xellkî wayan dezanî zewî texte, bellam anaksîmander pêy wabuwe ke zewî lulekîyew leşwênî xoyda cêgîre, belaşîyewe wabû gerdûn brîtye le jmareyekî zor tenî lulekî ke le encamî çirrbûnewew drust bûn, hetaw dekewête ewperrî hemûyanewe, mang le nawerrastdaye, paşan estêrekanî tir zyatir berew nawerrast bllaw bûnetewe. Yekêk lew lulekane, em zewîyey xomane, ke pêwîstî be hîç binkew ragrêk nyew leşêwey tepllêkdaye. Pêşî wabuwe ke esllî gerdun degerrêtewe bo cyabûnewew çirrbûnewey madeyekî berayî, têyda germî berew derewe mlî nawew le sadî cyabotewe, paşan wişkanî le terrîyewe derkewtuwe. Serencamîş hemû ştêk degerrêtewe bo ew eslley lêwey hatuwe. Be kurtî ew pêy wabuwe tene gerrokekanî naw asman le xulgey bazneyîda desurrênewew bejêr zewîda têdeperrn û paşan beserîda derron. Zewî bê hîç ragrêk û be azadî le boşayîda rawestawe. Tenekanî naw asman le çend astêkdan û hendêkyan leseruy ewanîtrewen. Em boçûnane gerçî sade dêne pêşçawî xwênerî hawçerx, bellam lekatî xoyda hengawêkî gewre buwe berew damezrandinî boçûnî mrovayetî lemerr gerdûn.

Ew nexşeyey anaksîmander drustî kirduwe, bzir buwew nemawe, bellam hîrodot ew nexşeyey bînîwew wesfêkî dekat boman. Detwanîn enêşey nexşeke awahî bkeyn: nexşeyekî bazneyî buwe weku serî tepllî zewî, paşan zerya dewrî girtuwe, deryay nawerrast le çeqî nexşekeda buwe, hêllêk kirdûyetî be dû beşewe lemserewe bo ew serî cîhan kêşrawew benaw dîlfîda têdeperrêt, be nîwey serewey witrawe ewrupa, beşî xwareweşî asya buwe. Sebaret be meseley zîndewerekanîş pêy wabuwe ke jyan lew nim û şêyewe peyda buwe ke berlewey tîşkî xor wişkî bkatewe dewrî zewî girtbû. Le jêr karîgerîy germay tîşkî hetawda, yekemîn gyanewer le madeyekî lîncewe drust buwe ke core masîyek buwew pêstêkî tîx tîxî dirrkawîy hebuwe, em gyanewere le deryawe gwastûyetyewe boser zewî. Mrov le masîyewe peyda buwe. Komellêk têbînî û sernicî gringîşî pêşkeş kirduwe derbarey hawşêweyî xesllete twêkarîyekanî nêwanî mrov û bunewerekanî tir. Hendêk be yekemîn kesî dadenên le bwarî tîwrîy peresendinda karî kirdbêt.