Josef Mengele

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn

Josef Mengele (z. 16'ê adarê 1911 li Günzburg; m. 7'ê reşemiyê 1979 li Bertioga, Brazîl) yek ji bijîşkên navdar ên kampên mirinê yên naziyan bû. Li ser girtiyan ceribandinên hovane dikir, ew wekî kobay bikardianî. Navê wî dibe "firîşteyê mirinê". Piştî şer wekî gelekên din diçe başûrê parzemîna Amerîkayê. Sala 1960 ji aliyê Mossadê ve tê selmandin lê dest nadinê.

Jiyan[biguherîne]

Josef Mengele lawê mezin ê Karl û Walburga Mengele (jidayîkbûn. Hupfauer) e. Malbata wî dewlemend e, li ser teknîka çandiniyê kargehek wan heye, Mengele Agrartechnik li Günzburgê.

Mengele perwerdeya antropolojî û bijîşkiyê dibîne li München, Bonn û Viyanayê. Di nava salên 1931-1934 dikeve nava refên SA'yê. Sala 1937'an jî tevlî NSDAP'ê dibe.

Di 1939'an de bi Irene Schönbein re marî dibe (dizewice). Sala 1940'î tevlî artêşê û hêzên çekdar ên SS'ê dibe. Salên 1960'î de tevahiya dîplom û payeyên wî tên betalkirin. Wî bi hêza sazûmaniyê ji xwe re kariyereke mezin çêkiribû.

Bijîşkê baregeha Auschwitzê[biguherîne]

Blok 10, kampa mirinê ya Auschwitzê

Ew beriya here Auschwitzê jî li ser girtiyên kampan ceribandinan dike. Bi taybetî li ser cêwî û çîganan. Wî dixwest biselmîne ku nîjada aryanî li ser mirovên din e.

Ew girtiyan dikuje, laşê wan parçeyî dike, dermanan li ser zarokan diceribîne, tî-birçî dihêle hwd. Navê wî wekî "firîşteyê mirinê" belav dibe. Helbet ew ne tenê ye, bi sedan bijîşkên wekî wî hebûn û wan jî ceribandinên wiha dikirin. Lê bi qasî Mengele navdar nebûn.

Mala Josef Mengeles li Itapúa, Paraguay

Bi hatine Artêşa Sor a 17'ê rêbenadana sala 1945'an, direve, xwe vedişêre. Herçendî Mossad wî diselmîne jî, ji ber sedemên nayên zanîn, Mengele nayê girtin. Bi nasnameya Fritz Hollmann li parzemîna Amerîkayê dijî.

20'ê pûşpera sala 1949'an bi keştiya navê wê North King e direve Buenos Airesê. Li wir heya sala 1950'î dijî. Wekî bijîşk dixebite.

Tê gotin bi navên sexte qet nebe carekê çûye Almanyayê jî. Li balyozxaneya Buenos Airesê bi du nasnameyan qeydên wî tên bidestxistin. Saziyên almanan bi dizî alîkariya wî kirine.

Mengele 7'ê reşemiya sala 1979 di avjiberiyê de felcê derbas dike û dimire. Medyaya Alman dezînformasyonê dike, wî ji bala rayagiştî dide dûrxistin. Heya îro jî nayê zanîn ku çima daîreyên Almanyayê yên wê demê bi ser Mengele de neçûne, alîkarî dane wî.

Sala 2004'an rojnivîsên wî yên li Brazîlê nivîsîne hatin weşandin. Di wan de Mengele berevaniya jiyan û karê xwe dike. Ango ti poşmanî nebûye.

Fîlm[biguherîne]

  • Und die Geigen verstummen - Û bêdeng in keman (And the Violins Stopped Playing, 1988), rejî Alexander Ramati, bi tevî Marcin Tronski bi rola Josef Mengele
  • Nichts als die Wahrheit - Ne wekî rastiyê (1999), rejî: Roland Suso Richter, bi Götz George di rola Josef Mengele
  • Hitlers Helferê II - Alîkarê Hitler II: Mengele – Der Todesarzt - Mengele firîşteyê mirinê (2005), Dokûmentarfîlm, ZDF
  • The Boys from Brazil (1978): rejî: Franklin J. Schaffner. Li ser jiyana Mengele, di rola Mengel de Gregory Peck dilîze.
  • Spiegel TV – Der SS-Arzt Josef Mengele - Bijîşkê SS Josef Mengele (1995), Dokûmentarfîlm, VOX

Mûzîk[biguherîne]

Çavkanî (almanî)[biguherîne]

Girêdanên derve[biguherîne]