Parzemîn

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Kîşwer hate beralîkirin)
Jump to navigation Jump to search
Parzemînên cîhanê

Parzemîn (bi soranî: kîşwer) parçeyekî nîgaşî cîhanê ye. Parzemînên Erdê ew in:

binere biguherîne Vê gotarê di derheqê behrê de bi têgînek sociogeografîk ve têkildar e. Ji bo dîtina jeolojîk a vê mijarê, korika berzemînê bibînin .

Nexşeya cîhanê ya deryayan û parzemînan (Whole world - land and oceans 12000.jpg)

Di hejmartina hejmarên çêjan de Berzemeyek (bi latînî terra domandin "welatekî têkel") girseyek axa qedîm e. Di gelek zimanan de, peyva behrê ji heriyê latînî jî tê. Di almanî de jî peyva domdar heye.

Encyclopædia Britannica erdnîgarî termê behran diyar dike wekî "yek ji komên zevî yên domdar, bi taybetî Asya , Afrîka , Amerîkaya Bakur, Amerîkaya Başûr , Antarctica , Ewropa û Avusturalya (ferman li size)". Zeviyên di erdnigariya erdnîgarî de bi tevahî ji sedî 29.3 ji axa erdê , dora 148 mîlyon kîlometre çargoşe pêk tê. Yê mayî ji hêla derya û giravan ve tê dagirkirin.

,Ro, dabeşên ciyawaz ên behre di erdnigarî û erdnigariyê de hevpar in. Ji ber perspektîfek jeopolîtîk , heft hejar hene: Asya, Ewropa, Amerîkaya Bakur, Amerîkaya Başûr, Afrîka, Awustralya û Okyanûsa, û Antarctica.

naveroka Weşandina Civata Geografîk a navdar, kovara Amerîkî ya bi heman navî ("NatGeo") , behrê diyar dike wekî herêmên ku têne veqetandin, warên zemîn e û her weha hejmarê perçan, ango - heft . [2] Di vê hejmarê de jî dikare di weşana alîkariyek hînkirinê de (çarçeyek xebitandinê) [3] ji hêla Civata Geografîk a Keyaniya Berîtanî were dîtin. Sixeş mezinên mezin ( Asya , Afrîka , Amerîkaya Bakur, Amerîkaya Başûr , Antarctica û Ewropa ) ji bo her du têne navnîş kirin. Cûdahiya tenê di hêla sêwirandina devera erdê ya piçûk de têkildar e. Sourceavkaniya Dewletên Yekbûyî ji wan re, ku bi Almanî, wekî Avusturalya û Brîtanya jî wekî Okyanûsî, wergerandine, red dike . Li gorî xwendina forma dibistana heyî ya Britishngilîzî, Australia beşek ji parzemîna Okyanûsê ye. Ev nîgarî nîşan dide ku pirsgirêk çiqas guhêzbar dibe ku ji bo peyva domîn rêzê bibînin.

Weşana Civata Geografî ya Neteweyî Japonî wek mînakek ji bo destnîşankirina erdnîgariyê dide - ev girav an koma giravê ji behra Asyayê ve girêdayî ye, her çend ew ji pêkvejiyana kontinent pêk nayê. Li gorî vê weşanê, zeviyên erdî yên behran û her weha giravên wekî Japonya, Greenland û dewletên girava Karibik jî hene. Tenê perçeyek piçûk a rûyê erdê nabe. Ji hêla jeolojîkî ve - tektonîkî ya serbixwe ya kontinentan (di wateya xwe de "serbixwe") kesên çalak an komên giravên mîna Mauritia , Zealandia New Zealand / New Caledonia / South Pacific, Islands Polynesia û koma Hawaii ne, ji ber ku ew di xwe de mikrokontinent in. Di dawîyê de dê hemî behre ji hêla Okyanûsan ve bên veqetandin. Bi qasî ku têgeha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê "National Geographic", li gorî viya , digel vê yekê, arşîpelagosên ku berê hatine behskirin ên Madagascar , ainsiyayên Mascarene ( arşîva Seychelles / Réunion ), û her weha arşîfa Kerguelen û Jan Mayen jî hene, li wir jî qewmên piçûk ên din hene [4] . Ev tê wateya dabeşkirina heft heft domên ku hatine gotin, ji hêla heft microcontinents ve hatine berfireh kirin. Ya paşîn di heman demê de lêkolîna zêde û ronakbîrên tektonîk ên mîkrobatê jî nîşan dide. (Her weha binihêrin → microplate )


em dimeşin ser derza Topografîkî û kevneşopî, peresendeyek tête wateya wateya girseyî ya axê ya domdar ku bi tevahî an hema hema hema hema bi tevahî ji hêla avê an sînorên xwezayî yên din ve hatî qewirandin. Tewra girseyên zeviyên mezin ên ku bi tenê ji hêla isthmusek teng ve girêdayî ne (wek mînak di navbera Afrîka û Asyayê û di navbera Amerîkaya Bakur û Başûr de) piranî wekî domên cuda têne dîtin. Di vir de, di heman demê de, nerînên cûda hene ka gelo ew jî ne du serokên yek an du domên bi tevahî serbixwe ye.

Ji hêla jeolojîkî ve , deverek li wê devera qefqeyê ya ku jê re jî heye , ango parzemîna kontinent di derya golikê. Kûrahiya kontinentî ya sivik , ku di heman demê de xwediyê keviya kontinentî jî heye, ji kûrahiya Okyanûsa bi dendikek kêmtir 2,7 g / cm a û pêkvejiyayiyek kîmyewî ya cûda, ku bi navgîniya dravîbûnê bi qasî 3.0 g / cm³ heye.

Digel van herdûyan, di heman demê de dimenek dîrokî-polîtîk jî heye. Ev delîla vê rastiyê ye ku Ewropa qewareyek cuda tête hesibandin, her çend vê yekê bi tu erdnîgarî an teknîkîyên ku hatine behskirin jî li hev nagire. Di weşandina Civata NatGeo-DY ya Dewletên Yekbûyî de, ev wekî mînak tête nivîsandin: "" Continent "ji hêla tewra cewherî ve bêtir heye."

Qasî ku belavbûna heyî ya erdên bejahî li ser me xuya ye, ew di dîroka jeolojîk de tenê deverek nişan dide.Gelekên kontirol ji ber tektonîkên plakeyê domdar in û di dîroka planetiya me de çend caran bûne yek erdek mezin ( supercontinent yên wekî Pangea ) û dûvre di parzemînên piçûktir de ( xiftana kontinent ) veqetiyan.

Hejmara domdar Li ser bingeha jorîn Sê çavkanî jixwe çar modelên cihêreng ên diyarkirina behreyan destnîşan dikin, ji ber ku Encyclopædia Britannica di hevokanek din de destnîşan dike ku Ewropa û Asya bi taybetî wekî parzemîna mezin ( Eurasia ) têne hesibandin. [1] Modelên din dikarin di navnîşa jêrîn de werin dîtin. Bi modela ve girêdayî ye, ji çar heta heft parzemînan bêyî mîkrojen têne hesibandin:

Modelên hevbeş yên îro îro Verteilung der Kontinente 4 parzemîn: [5] [6] [7] Antartîka Amerîka Eurafrasien Oceania 5 kontinent: Antartîka Amerîka gedên Efrîka Oceania 5 kontinent: [8] Amerîka Ewropa asia Efrîka Australia 6 kontinent: [6] [7] Antartîka Amerîka Ewropa asia Efrîka Australia 6 kontinent: [1] [5] Antartîka North America Amerîkaya Başûr gedên Efrîka Oceania 7 kontinent: [1] [2] [9] [10] [11] Antartîka North America Amerîkaya Başûr Ewropa asia Efrîka Australia bi modela dîrokî re 2 behre festîvalên West Ostfeste bi modela dîrokî re 3 behre festîvalên West Ostfeste Südfeste

Sourcesend çavkaniyan [5] [6] bawer dikin (wekî ku berê di Arîkariya Xwendina Royal Geografîk de tête diyar kirin) ku Okyanûsa li şûna Avusturalya, navê rastîn e ku ev Rimê Pasîfîkê ye .

Wekî din, termê domîno dualî ji dawiya sedsala 19-an vir ve ji bo gelên cûr be cûr ên erdnîgarî tête bikar anîn - di nav de Eurasia (Ewrûpa û Asya) [12] û Amerîka (Bakur û Başûr) [13] - û hîn jî beşek girîng di bingehên erdnîgarî û dîrokî de tête bikar anîn. Weşanên ku hatine bikar anîn. [14] [15]

Di 2017 de, erdnîgarên Zelanda Nû pêşniyar kir ku bingehek heştemîn, Zelanda , wekî Zelanda Nû, Caledonia ya Nû û beşa navîn-ê deryayê avakirina parçeyek behrê ya 4.9 mîlyon km² pêk bînin. [16] [17] Heya nuha, vê pêşniyarê bi pejirandina giştî re çênebûye.

Dîroka guhertina hejmaran Hewldana ji bo destnîşankirina hejmara domînayên li seranserê gerdûneya kalemêr de derbas dibe. Navnîş û perspektîf bi pirfirehî diguhere. Di serî de Herodotus , dinya li sê parzemînan dabeş kir: Ewrûpa, Asya û Libya (naha Afrîka). Dabeşa wê ya sêyemîn ji bo tevahiya kevnariyê wekî berpirsiyar hate hesibandin.


Pênc olîmpiyatên olîmpîk pênc kontinentan dike ku beşdarî Lîstikên Olîmpîk dibin . [18] Digel kifşkirina Emerîka û kolonîzekirina demên nûjen , di derbarê awayê hejmartina serhildanan de nerazîbûn heye. Dabeşkirina li Bakur û Amerîkaya Başûr û dabeşkirina li Ewrûpa û Asyayê bi piranî nakokî ne.

Ji ber perspektîfek dîrokî, Amerîka qewmek tête hesibandin ku di sedsalên 15 û 16-an de ji hêla Ewropiyan ve hati bû tine kirin. Ji aliyekî jeolojîkî ve, du hebûn, Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr hene, ku tenê bi çêkirina Isthmus of Panama re têkiliyek erdî wergirtine. Ewropa û Asya ji ber sedemên dîrokî têne qewirandin. Hekataios von Milet di sedsala 6an B.Z. Di danasîna axa xwe de, sînorê ji Deryaya Egê re li ser Deryaya Marmara û Derya Reş heta Don . Di demên nûjen de li Ewrûpa gelemperî bûye ku Urals wekî sînorê rojhilatî Ewropa bi Asyayê bibînin. Lêbelê, Ewrûpa û Asya jî wekî Eurasia têne hesibandin. Eurasia erdheja yekgirtî pêk tîne, ku bi piranî li heman plakaya kontinentê disekine , tenê li başûrê Eurasia çend plakayên piçûktir ên cuda hene. Rengên Olîmpîk , ku di sala 1913-an de wekî sembol hatibûn amadekirin, pênc kontinentan sembolîze dikin (beşdarî Olîmpiyadên Olîmpiyatê) (Afrîka, Amerîka, Asya, Australia û Ewropa).

Dabeşên din jî hene. Du modelên tektîkîolojîk ên balkêş ji têgeha Alfred Wegener têne derxistin, yekem di sala 1912-an de hate weşandin, ku di dawiya Paleozoîk de hemî qewimîn li Pangea Supercontinent-ê yekgirtî bûn û ji ber volkanîzma çalak a di tiştê ku wekî driftaya behrê tête zanîn de (yekser): dibe.

Modelên bêtir jeolojîk ên parzemînan 8 kontinent: Homer plakaya North American plakaya Amerîkaya Başûr plakaya Ewrasyayê plakaya ereb plakaya Afrîkaya plakaya Indian plakaya Australian plakaya 7 kontinent: Antartîka North America Amerîkaya Başûr gedên Efrîka India Australia Kategoriya dîrok-sîyasî di nav xwe de hewildanên ji bo veqetandina Amerîkaya Navîn an Rojhilata Navîn wekî behreyên cuda, û her weha berhevkirina giravên Okyanûsa Pasîfîk li yek behreya Okyanûsa navdare .

Kontinent û derya yekîneyên erdnigarî yên herî mezin (perestgeh) li ser rûyê erdê ne. Parêzgeh bi Okyanûsan ve tê veqetandin, ji hêla vê yekê vegirtina (= Berika kontinent) ji parzemînî ve girêdayî ye. ( Gîneya Nû eşkere ye ku Okyanûsya , (mayîn) Endonezya ji Asya). Zeviyên ku bi vî rengî hatine afirandin yekîneyên erdnigariya xwezayî û yekeyên erdnîgariya mirovan in . Li Ewrûpa û beşek jî li Emerîka, faktorên erdnîgariya mirovî pêwistî bi vekirî di nav sînorên behreyan de ne, lê ew (mîna flora û fauna, ku di heman demê de ji erdnîgariya laşî jî ne) di gava diyarkirina çaremîngehek de herdem diyarker in. ji ber ku ew yekîneyek e "erdê erdê". Heft domîn hene, ligel giravên Okyanûsî yên ku ji rêzikên herî nêz ve têne destnîşankirin, mînak. B. Giravên Pasîfîkê heya Okyanûsa. Giravên Okyanûsa di rastiyê de ne girseyî ya axa ne, lê her gav di xwezayê de dilop dikin, ango volkanî an jî volkan li ber deryayê diterikînin , ku di dawiyê de dibin atolyeyê . Bi hişkî - li gorî rêzimanê: "ji hêla okyanûsan ve hatine veqetandin" - du hebên din hene (her çend fauna û flora serbixwe ne û di wateya tarîxê de biqasî hev in): Madagascar û Zelanda Nû .

Berhevoka parzemînan: herêm û nifûsa

Qada û nifûsa berbiçav di navhev de

Belavkirina nifûsê cîhanê li seranserê behrê Yên heft hestan her yekî kêmtir ji dehhekê li ser rûya erdê dagir dike. Qada herî mezin (Asya) û parzemîna piçûktirîn (Avusturya / Okyanûsa) bi faktorek pênc ve cûda dibe.

Theêkirin bi hewa û livîna heyî ve girêdayî ye. Ji ber sedemên dîrokî jî, nifûsa cîhanî pir bi nezikî tê belav kirin. Antarctic bi tenê bi demkî ji hêla çend lêkolîner û ziyaretvanan ve tê lêdan. Ji sedî kêmtir ê nifûsa cîhanê li Avusturalya û Okyanûsyayê dijî. Ewrûpa, Amerîka û Afrîka her yek ji heşt-ê nifûsê cîhanê hema hema hema hema hema hebe. Lêbelê, hema hema du sêyemîn li Asyayê dijîn, nemaze andîn û Hindistan .

No. parzemîna Mezinahî [mîlyon km²] % axa axê % ji axa erdê Niştecîhan [mîlyon] % nifûsa cîhanê Niştecîhên per km² 1 asia 44.4 29,68 8.7 4010 60.5 90.3 2 Efrîka 30,3 20,25 5.9 944 14.2 31,2 3 North America 24.9 16,64 4.9 523 7.9 21 4 Amerîkaya Başûr 17,8 11.90 3.5 381 5.8 21.4 5 Antartîka 13.2 8,82 2.6 0,0001 0 0 6 Ewropa 10.5 7.02 2.1 733 11.1 69.9 7 Avusturya / Okyanûsa 8.5 5,68 1.7 34 0.5 4 giştî 149,6 100 29.3 6625 100 44,3 Navnavkirin

Kesayetiyên çar parzemînên ku di serdema Barok de têne zanîn Amerika, Ewrûpa, Afrîka û Asya li bin piya pulpit ya dêra hecî ya Klosterlechfeld Navê behran hemî di forma orîjînal de jin-mê ye û bi yekdengî li -a dimîne .

Afrîka (Afrîka Latînî ) di demên kevnar de tenê wekî navê Tûnisiya îroyîn tê hesibandin, ku Romayiyan navê eşîra Afrîn li dora Qertagê danîn . Li ser pêşniyarê Martin Waldseemüller Amerîka ( Amerîkaya Latîn ) bi navê Amerigo Vespucci bû , ku di demek kurt de piştî Christopher Columbus, seyrûseya rojhilata Amerîkaya Başûr rêve kir . Di wê demê de hîn jî nekare bibihurîn ku, bi hişkî gotin, du girseyên cûda yên axê hene ku tenê bi hêla pirek erdî ya teng ve girêdayî ne . Antarctica (Antarctica Latînî) navê cîhê xwe li hember Arctîk hate vegirtin û vedigere Yewnanî ἀνταρκτικός ( Antarctica , "berevajî Arktîkê"). Têgeha ἀρκτις (arctîk) ji peyva Yewnanî ji bo bear ἀρκτός ( arctic ) hatî wergirtin û tê wateya "axa di bin arbeka mezin " de. Asya ( Asya Latînî) ji Aşûrî ya Assu = "rojav" an "rojhilat" tê. Di mîtolojiya Yewnanî de Asya jî diyar dibe. Li wir ew yek ji Okyanîdan û diya Prometheus , Atlas û Epimetheus e . Romayiyan Asya wekî parêzgehek li rojavayê Tirkiyeyê gazî kirin. Australia (Latînî Australia ) ji Latînî Terra Australis = "welatê başûr" tê. Dibe ku Ewrûpa navê xwe ji Yewnanîya Erebos = "tarî" werdigire , bi wateya figurative ji bo rojava . Lêbelê, ev derewîn bigelemşe ye. Navê Ewropa jî di efsûnek Yewnanî de xuya dike. Li vir Ewropa virikî ji welatê xwe li Phenicia ji hêla Zeus ve wekî şekek ber bi Crete ve tê revandin (binihêrim Ewropa binihêre). Taybetmendiyên taybet Tirkiye , Rûsya û Qazaxistan her du li ser axa Ewropî û Asya ne. Stenbol tenê bajarî li cîhanê ye ku li ser du kontinentan - li Ewropa û Asyayê, li herdu aliyan Bosphorus-ê ye . Lêbelê, li Rûsyayê wekî li Qazaxistanê, çend bajaran li herdû bendavên Riveremê Ural ne ; ev navên Oral , Magnitogorsk û Orenburg , di nav yên din. Spanya û Fransa perçeyên welêt derveyî Ewropayê ne; li Spanyayê ev in a. li Afrîkayê û berî Afrîkayê, dema ku Fransa navên li Amerîkaya Başûr û li peravên okyanûsa, Afrîka, Amerîkaya Bakur û Antarctic jî digire. Tevî girêdana wê ya siyasî bi Portekîzê re, arşîva Madeira li Afrîka cih digire. Giravên herî rojavayî yên Azores ên Portekîz, Corvo û Flores jî hene, di heman demê de di qada kontinenta Amerîkî de ne. Qraliyeta Hollanda li Ewropa û Amerîkaya Bakur ( Karibik ) parçeyên welêt hene. Girava Greenland , ku ji Keyaniya Yekbûyî ya Danîmarka ve girêdayî ye, li qewlê bakurê Amerîkî ye. Herêmên derveyî Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Irelandrlanda Bakûr li gelek parzemînan, her weha Dewletên Yekbûyî jî dirêj dikin . Sinai , ku girêdayî dewleta Afrîkî ya Misrê ye, wekî Asya tê hesibandin. Sînorê di navbera Asya de ji yekê ve û Avusturalya û Okyanûsya ji hêla din ve derbasî Endonezya dibe . Andzlandî bi tam li ser sînorê di navbera Amerîkaya Bakur û Eurasia de ye. Qibris ji aliyê erdnîgariyê ve girêdayî Asya ye, lê ji hêla Ewropî ve ji hêla polîtîkî ve. Welatên li ser plakaya Ereban asiya têne hesibandin, her çend vê plakaya kontinentî ji hêla jeolojîkî ve ji Afrîkayê ve girêdayî ye. Di serdema berfê ya borî de, Amerîka (Bakûr û Başûr) û Eurasia (Ewropa û Asya) bi rêya Beringia , û Afrîka bi navgîniya inaiyayê Sînayê re bi kontiyarên din re hatin girêdan. Wê demê gişkî axek domdar hebû, û afirîdên erdî yên mîna mirovan dikaribû di nav pênc parzemînan de bi rehên ziwa re bimeşe: Afrîka, Ewropa, Asya û Bakûr û Amerîkaya Bakûr.


Wiki letter w cropped.svg Ev gotar şitlek e. Heke tu bixwazî berfireh bikî, biguherîne bitikîne. (Çawa?)