Asya

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Asya ji ezmên de

Asya (bi latînî: Asia) mezintirîn parzemîna cîhanê ye ku li rojhilat ji Okyanosa Pasîfîk dest pê dike ta digihe rêzeçîyayên Ural li rojava û ji Okyanosa Arktîk li bakur xwe digihe Okyanosa Hindê li başûr. Kes, gel û tiştên li yan ji Asyayê asyayî ne.

Erdnigarî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163 km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490 km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire.

Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê Everest e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, Behra Xezer, gola herî kûr Gola Baikal, Behra Lût a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. Behra Turfan -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye.

Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin.  Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tibet;  Diamond, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê aluminium, mica, manganese, hesin;  Chrome li Pakistan û Afganistanê yek ji girîngtirîn kanan e.


Dabeşkirin[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Searchtool.svg Gotara bingehîn: Başûr-rojhilatê Asyayê
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Asyaya Navendî
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Asyaya Rojhilat
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Rojhilata Navîn
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Rojhilata Dûr
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Rojhilata Nêzîk

Dîrok[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Gelhenasî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ziman[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Dîn[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Siyaset[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Welatên Asyayê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Bakurê Asya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di bakurê Asya de bes  Rûsya ye.

Rojhilata Asya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di rojhilata Asya da pênc dewlet hene.

Başûrê Asya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di başûrê Asya da heft dewlet hene. Ew evin:

Rojhilat-başûrê Asya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di rojhilat-başûrê Asya da yazdeh dewlet hene.

Asyayê pêşîn[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di Asyayê pêşîn bîst dewlet hene. Li wir navçeyên otonom ( Qerebaxa Çiyayî,  Abxazya û  Osetyaya Başûr) jî hene.

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]


Girêdanên derve[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Wîkîferheng Wîkîferheng: Asya – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir