Asya

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Asya ji ezmên de

Asya mezintirîn parzemîna cîhanê ye ku li rojhilat ji Okyanosa Pasîfîk dest pê dike ta digihe rêzeçîyayên Ural li rojava û ji Okyanosa Arktîk li bakur xwe digihe Okyanosa Hindê li başûr. Kes, gel û tiştên li yan ji Asyayê asyayî ne.

Erdnigarî[biguherîne]

Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163 km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490 km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire.

Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê Everest e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, Behra Xezer, gola herî kûr Gola Baikal, Behra Lût a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. Behra Turfan -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye.

Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin.  Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tibet;  Diamond, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê aluminium, mica, manganese, hesin;  Chrome li Pakistan û Afganistanê yek ji girîngtirîn kanan e.


Dabeşkirin[biguherîne]

Searchtool.svg Gotara bingehîn: Başûr-rojhilatê Asyayê
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Asyaya Navendî
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Asyaya Rojhilat
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Rojhilata Navîn
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Rojhilata Dûr
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Rojhilata Nêzîk

Dîrok[biguherîne]

Gelhenasî[biguherîne]

Ziman[biguherîne]

Dîn[biguherîne]

Siyaset[biguherîne]

Welatên Asyayê[biguherîne]

Bakurê Asya[biguherîne]

Di bakurê Asya de bes  Rûsya ye.

Rojhilata Asya[biguherîne]

Di rojhilata Asya da pênc dewlet hene.

Başûrê Asya[biguherîne]

Di başûrê Asya da heft dewlet hene. Ew evin:

Rojhilat-başûrê Asya[biguherîne]

Di rojhilat-başûrê Asya da yazdeh dewlet hene.

Asyayê pêşîn[biguherîne]

Di Asyayê pêşîn bîst dewlet hene. Li wir navçeyên otonom ( Qerebaxa Çiyayî,  Abxazya û  Osetyaya Başûr) jî hene.

Çavkanî[biguherîne]


Girêdanên derve[biguherîne]

Wîkîferheng Wîkîferheng: Asya – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir