Asya

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Asya ji ezmên de

Asya mezintirîn parzemîna cîhanê ye ku li rojhilat ji Okyanosa Pasîfîk dest pê dike ta digihe rêzeçîyayên Ural li rojava û ji Okyanosa Arktîk li bakur xwe digihe Okyanosa Hindê li başûr. Kes, gel û tiştên li yan ji Asyayê asyayî ne.

Erdnigarî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163 km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490 km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire.

Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê Everest e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, Behra Xezer, gola herî kûr Gola Baikal, Behra Lût a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. Behra Turfan -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye.

Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin.  Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tibet;  Diamond, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê aluminium, mica, manganese, hesin;  Chrome li Pakistan û Afganistanê yek ji girîngtirîn kanan e.


Dabeşkirin[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Searchtool.svg Gotara bingehîn: Başûr-rojhilatê Asyayê
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Asyaya Navendî
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Asyaya Rojhilat
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Rojhilata Navîn
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Rojhilata Dûr
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Rojhilata Nêzîk

Dîrok[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Gelhenasî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ziman[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Dîn[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Siyaset[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Welatên Asyayê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Bakurê Asya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di bakurê Asya de bes  Rûsya ye.

Rojhilata Asya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di rojhilata Asya da pênc dewlet hene.

Başûrê Asya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di başûrê Asya da heft dewlet hene. Ew evin:

Rojhilat-başûrê Asya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di rojhilat-başûrê Asya da yazdeh dewlet hene.

Asyayê pêşîn[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di Asyayê pêşîn bîst dewlet hene. Li wir navçeyên otonom ( Qerebaxa Çiyayî,  Abxazya û  Osetyaya Başûr) jî hene.

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]


Girêdanên derve[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Wîkîferheng Wîkîferheng: Asya – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir