Asya

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Asya
Asia satellite orthographic.jpg
Asya li ser nexşeyê
Koordînat: 43°40'52"Bk, 87°19'52"Rh
Rûerd
 • Giştî
  • 44.614.500 kîlometre çargoşe Li ser Wîkîdaneyê biguherînê
Gelhe 4.164.252.000 (2011) Li ser Wîkîdaneyê biguherînê
Dem UTC+6, EET
biguherîne - Wîkîdaneyê biguherîneBelge

Asya (bi latînî: Asia) mezintirîn parzemîna cîhanê ye ku li rojhilat ji Okyanûsa Mezin dest pê dike ta digihe rêzeçîyayên Ûral li rojava û ji Okyanûsa Arktîk li bakur xwe digihe Okyanûsa Hindî li başûr. Kes, gel û tiştên li yan ji Asyayê asyayî ne.

Erdnigarî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Parzemîna Asyayê perçeyek ji girseya erdê ya cîhanê ye. Rûbera wî 44.391.163 km² ye. Parzemîna Asyayê parzemîna herî mezin a cîhanê ye. Asya di aliyê bakur-başûr de 8.490 km fireh e.  Di heman demê de ew parzemîna herî dirêj a cîhanê ye û bi naverastî 1.010 metre bilindahî heye. Parzemîna Asyayê bi Çiyayên Hîmalaya yê digehêje vî bilindahiyê. Bendevên herî bilind ên cîhanê di parzemîna Asyayê de cî digire.

Bendevên herî bilind a li cîhanê çiyayê Everest e. Bilindbûna wî 8.848 metre ye. Gola herî mezin, Deryaya Qezwînê, gola herî kûr Gola Baykal, Gola Mirî a herî nizm a cîhanê ye, kûrahiya golê -392 m ye û pileya herî nizm a cîhanê ye. Behra Turfan -154 m kûr e û ev behr jî li parzemînê Asyayê ye.

Parzemîna Asyayê di derbarê mîneralan ve pir dewlemend e. Ji uranyûma hindik a cîhanê bigire heya komira herî zêde, hemû mîneral têne derxistin.  Neft li Nîvgirava Erebî, Sîbîrya û Deşta Tîbet;  almas, hesin, rûn, rêber li Sîbîryayê;  li rojhilat, zêr, hesin, mangane;  Li Hindistanê Bafûn, mica, manganese, hesin;  krom li Pakistan û Efxanistanê yek ji girîngtirîn kanan e.


Dabeşkirin[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Searchtool.svg Gotara bingehîn: Başûr-rojhilatê Asyayê
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Asyaya Navendî
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Asyaya Rojhilat
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Rojhilata Navîn
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Rojhilata Dûr
Searchtool.svg Gotara bingehîn: Rojhilata Nêzîk

Dîrok[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Gelhenasî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ziman[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Ol[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Siyaset[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Welatên Asyayê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Bakurê Asya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di bakurê Asya de bes Rûsya ye.

Rojhilata Asya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di rojhilata Asya da pênc dewlet hene.

  • Çîn
  • Taywan
  • Japon
  • Koreya Bakur
  • Korêya Başûr

Başûrê Asya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di başûrê Asya da heft dewlet hene. Ew evin:

  • Bangladeş
  • Bûtan
  • Hindistan
  • Maldîv
  • Nepal
  • Pakistan
  • Srî Lanka

Rojhilat-başûrê Asya[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di rojhilat-başûrê Asya da yazdeh dewlet hene.

  • Brûney
  • Îndonezya
  • Kamboca
  • Laos
  • Malezya
  • Myanmar
  • Filîpîn
  • Singapûr
  • Taylenda
  • Tîmora Rojhilat
  • Viyetnam

Asyayê pêşîn[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di Asyayê pêşîn bîst dewlet hene. Li wir navçeyên otonom (Komara Nagorno Qerebaxê, Abxazya û Osetyaya Başûr) jî hene.

  • Ermenistan
  • Azerbaycan
  • Behreyn
  • Gurcistan
  • Iraq
  • Îran
  • Îsraêl
  • Yemen
  • Urdun
  • Qeter
  • Kuweyt
  • Libnan
  • Oman
  • Filistîn
  • Erebistana Siyûdî
  • Sûrî
  • Tirkiye
  • Emirtiyên Yekbûyî yên Ereb
  • Kîpros
  • Misir

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]


Girêdanên derve[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Wîkîferheng Wîkîferheng: Asya – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir