Eliyê Teremaxî: Ferqa di neqeba guhartoyan de

Jump to navigation Jump to search
2364 bayt lê hatin zêdekirin ,  berî 6 salan
No edit summary
No edit summary
'''Elîyê Teremaxî''' (z. [[1591]]-[[1653]] − m. ?) [[nivîskar]] û [[zimannas]]ekî [[kurd]] bû. Ew bi navê gundê xwe hatiye naskirin.<ref>http://www.kovarabir.com/eliye-teremaxi-u-ditinen-wi-yen-li-ser-reciken-rezimana-kurdi/</ref>
 
Eliyê Teremaxî zimanzan û wêjekarekî kurd ê navdar e. Ji gundê Teremaxê ye ku ev gund di navbera bajarê Hekarî û navçeya Muksê de ye. Ciyê jidayikbûn û mirina wî ev gund e. Di hinek berheman de wekî “Termûkî”, “Termûxî” û “Termakî” jî derbas dibe. Teremaxî piştî ku xwendina xwe ya medreseyê li deverên mîna Mosil, Besra, Bexdad û “Camiu’l-Ezher”a Misrê tamam kiriye, vegeriyaye gundê xwe û li wê derê ji bo dersdana feqiyan mizgeft û medrese ava kirine.
== ==
Di dema Eliyê Termexî de feqî û şagirdên kurdan di medreseyan de destûra zimanê erebî ji kitêbên ku bi erebî hatine nivîsandin hîn dibûn. Lê Teremaxî bi armanca ku hînbûna destûra zimanê erebî ji bo feqiyên kurd yên ku hîn nû dest bi xwendinê dikin hêsantir bike, di sala 1000ê koçî de, ku beramberî bi 1591-1592 yê zayinî dike, bi kurmancî kitêbek bi navê “Destûra Zimanê Erebî Bi Kurdî Digel Hinde Nimûneyêd Farisî û Kurdî” nivîsandiye. Ev zimanzanê kurd di vê pirtûka xwe de gava di hinek babetan de li ser rêçikên rêzimana erebî sekiniye, wekî muqayese rêçikên rêzimanê farisî û kurdî yên di wan babetan de jî diyar kiriye.
Dîroka jidayikbûn û mirina Mele Eliyê Teremaxî bi temamî ne kifş e. Tenê tê gotin ku ew piştî hezarê koçê de ji dayîk bûye. Niha pirtûkeke wî bi navê ''Serfa Kurmancî'' heye ku navê wî eşkere kiriye. Navê kitêba wî ''Destûra Zimanê Erebî Bi Kurdî Digel Hinde Nimûneyêd Farisî û Kurdî'' ye û li ser rêçikên rêzimana erebî rawestiyaye lê ji bo ku şagirtên medreseyê baş tê bigihîjin nimûneyênen [[farisî]] jî dide ber xwe lê bi [[kurdî]] şirove dike. Tê de 33 xal hene ku her yekê awayekî cuda yê rêzimaniyê eşkere kiriye, minakan ji zimanê erebî û farisî wergirtine û bi kurdî re rûqal kirine.
 
Her wiha Eliyê Teremaxî yekemîn rêzimannivîs û pexşannivîsê Kurd tê pejirandin. Ev pirtûka rêzimanê di [[Medrese]]yên [[Kurdistan]]ê de bi dersîtî demeka pirr dirêj hate xwendin. Ev pirtûk herî dawî ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve ji alfabeya erebî hatiye tipguhaztin ê ji aliyê [[PENCÎNAR]] Weşanxaneya Çanda Kurdî ve li Swêdê hatiye çapkirin.
 
Wêjekarê kurd ê navdar [[Mele Mehmûdê Bazîdî]] di sala 1274ê koçî de, ku beramberî bi 1857-1858ê zayinî dike, pêşgotinek li ser vê pirtûkê nivîsandiye û pirtûk wekî destnivîsek teslîmî Qonsolosê Rûsî yê bajarê [[Erzirom]]ê [[Aleksander Jaba]] kiriye. Marif Xeznedar ev destnivîsa ku li Lenîngiradê di Pirtûkxaneya Amojgeha Rojhilatnasî ya girêdayê bi Akademiya Zanistî ya Sovyetê de bi hejmara C1958 hatibû qeydkirin, di sala 1971ê de bi dest xistiye û di eynî salê de bi navê “Destûra Zimanê Erebî Bi Kurdî: Eliyê Teremaxî” li Bexdadê daye çapkirin.
Reşîd Findî, rêçikên ku Elî Teremaxî di vê pirtûkê de derbarê rêzimana kurdî aniye zimên, di kitêba xwe ya bi navê “Eliyê Teremaxî Yekemîn Rêzimannivîs û Pexşannivîsê Kurd e” (Bexdad, 1985) de kom kirine û bê ku dest bide orijînala wan, bi alfabeya kurdî ya Başûr bi tîpên erebî nivîsandiye. Findî di vê pirtûka xwe de -çaxa ku ji navê wê jî tê fêmkirin- pêşniyaz dike ku Teremaxî wekî yekemîn rêzimannivîsê kurd bê qebûlkirin.
Elî Teremaxî di diyarkirina dîtinên xwe yên li ser rêçikên rêzimana kurdî de term û bêjeyên wê demê bi kar anîne, ku ev term û bêjeyên han bi giranî erebî ne. Çawa ku me got, Reşîd Findî jî dest nedaye tekstên Teremaxî û wan bi şiklê xwe yên orijînal qeyd kirine. Lê kesê ku têra xwe di ziman û rêzimanê erebî de pispor nebe, mimkûn nîn e ku ji van gotin û term û bêjeyan fêm bike. Ji ber vî, me xwest ku em hem orijînala wan bi tîpên latînî binivîsînin hem jî wan wergerînin kurdiya nûjen. Em di vê nivîsa xwe de cih nadine nirx û şîroveyên li ser kêmasî û uslûban û em dest nadine mînakên orijînal yên ku Teremaxî bi kar anîne û Findî qeyd kirine. Lewra niyeta me ew e ku em di demek bê de hem vê xebata Teremaxî, hem jî xebata Yusuf Ziyadîn Paşa ya li ser rêzimana kurdî di pirtûkek de bicivînin û bi hûrgilî li ser wan bisekinin.
 
HerPirtûk wiha Eliyê Teremaxî yekemîn rêzimannivîs û pexşannivîsê Kurd tê pejirandin. Ev pirtûka rêzimanê di [[Medrese]]yên [[Kurdistan]]ê de bi dersîtî demeka pirr dirêj hate xwendin. Ev pirtûk herî dawî ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve ji alfabeya erebî hatiye tipguhaztin ê ji aliyê [[PENCÎNAR]] Weşanxaneya Çanda Kurdî ve li Swêdê hatiye çapkirin.
 
== Berhem ==
11.352

guhartin

Menûya navîgasyonê