Elî Herîrî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Elî Herîrî
Bernavk Eliyo
Zayîn 1009/10
Colemêrg, Şemzînan
Mirin 1077/78
Colemêrg
Hemwelatî Merwanî
Esil  Kurd
Dîn Îslam
Destûrname Alimên Misilman
Serdem Serdema Zêrîn a Îslamê, Sedsala 11'an
Pîşe Nivîskar û Helbestvan
Bandorker Ehmedê Xanî, Şêx Esadê Erbîlî, Wêjevanên Kurd
biguherîneBelge

Elî Herîrî anku 'Elî Herîrî (z. 1009/10 Colemêrg - m. 1077/78) nivîskar û helbestvanekî klasîk ê kurd yê wexta dewleta Merwaniyan e.[1]

Jiyana Elî Herîrî[biguherîne]

Xelqno, werin bibînin
Çi husneke bi kemale
Heyran ji dil bibînin
Ji sene’ zewal Celale.(zülcelale)

— Elî Herîrî

Sene’ Xwedê ku danî
Sifhe ji nûrê danaye
Enber li ser kêşaye
Enber xet di xale.

— Elî Herîrî

Elî Herîrî bi aslê xwe ji Semzinanê ye. Ew, di 1009 an ji 1010 wan de hatiye dinyê. Dîroke hatina wî ya dinyê, her weha du hizir têne ser ziman. Li herême ku lê bûye, di dema wî de bandûreke mazin ya wî bû ya. Ji ber ku ew bandûra wî, bi xwe re pir pêşketinan ji têne.

Di wê demê de, li Kurdistanê, Merwanî serdest bûn. Merwaniyan dewleteke ku hema bêja hebûne Kurdistanê hemû xistibû nava xwe de avakiribûn. Bi vê yekê re, di dema xwe de, wan pir pêşketin ji dana çêkirin. Merwanî, di dema Aliyê Merwan (jê re Abu Ali bin Merwan ji tê gotin) de, dema xwe ya zêr jîn dike. Di wê demê de mazin bi pêş dikeve.

Elî Herîrî û malbata wî, di dema xwe de li herême xwe bihêz bûn. Ew, di nav malbatê de, ji biçûkatî bidest xwendinê dike û haya ku mezin dibe ji, xwendina baş û qanc dihilde. Bi vê yekê re êdî hin bi hin mazin dibe. Di wê dema wî de, pir pêşketin hena. Hin êrîşên li ser serê Merwaniyan wan ji kal dikin. Di wê demê de, Merwanî ji li ber wan êrîşan li xwe didin. Merwanî, bi pişgiriya bavê Mîr Zengî bi ser dikevin. Bi seyeserê wî, Merwanî dise serdestiye xwe xurt dikin. Li herêmên xwe.

Dema wî li Şam, Cizîra Botan û Hewlêr[biguherîne]

Elî Herîrî ji, di wê demê de li cem rêveberîye Merwaniyan e. Di wê demê de, Şam jî di bin dest wan de ya. Şam, heya dema rêveberiya Kurdistanê ya Eyûbiyan û piştre ji di bin destê wan de dimîne. Di wê demê de, dema ku Elî Herîrî li cem merwaniyan bû li herêmên ku karibû herê li hemûkan digerihê. Di wê deme xwe de, demeke dîçê Şamê û li Şamê ji dimene. Bi gelek zanistên ku li wir in re dirûnihe û dide û distene. Piştre ku demeke li wir dimene, êdî piştre careke dî divegerihê û tê Cizîra Botan. Li wir jî demeke dimene. Dest bi pirtûka xwe ya bi navê Maqametê dike û temem dike. Piştre ku ew pirtûka xwe bidawi dike, pir di nav aliman de tê nasîn. Mirovên ku bahsa wî dikin û navê wî ji dîyaran dibine diyaran hene. Ew ji bo vê yekê Şemzînanê û Cizîra Botan weke navend ji xwe re dibine. Piştre ku ew her weha mazin tê nas kirin, êdî ew bixwe, dike ku herê Hewlêr û Bexdayê. Di wê heyeme de, ev herdû der, weke du navendan bûn. Bexda, navê wê mazin hebû. Hewlêr ji, ji ber ku navendeke dîrokî bû, navê wê hebû.

Elî Herîrî, piştî ku ji Şamê di vegerihê Cizîra Botan, êdî demeke li wir ji dimene û piştre dikeve rê de û berê xwe dide bi ber Hewlêr de. Li wir demekê dimene. Li wir bi pir zanistên demê re yên mazin dirûnihê û diaxivê. Ew axiftinên wî hertimî bala mirovan dikişêne ser xwe. Axaftinên wî ji aliyê gel ve gelek tên hezkirin..[2]

Elî Herîrî, ku demekê li Hewlêr ji dimene, êdî dike ku xwe bigihêne Bexda yê. Piştre xwe digihêne Bexdayê. Li wir, navende Xalifetiyê hebû. Ji ber vê yekê ji, pir alim û zanistên Îslamê ji li wir dicivîn. Ew jî di dema xwe de ku weke zanistekî tê naskirin, êdî weke zanistekî Îslamê jî tê naskirin. Bi vê yekê jî, navê wî mezin dibe. Wî xwest ku bi axiftinê nêzîkatiya vacê di Îslamê de bide rûnandin. Li ser vê yekê re bi pir zanistên dema xwe re ji dikeve niqaşên mazin de. Li Bexdayê, li navende Xalife jî dikeve wan niqaşan de. Bi vê yekê re, tê gotin ku hin raxne jî li ser vê yekê lê têne girtin. Lê ew ji ya xwe nayê xwe re di wê heyeme de.

Elî Herîrî bi vî awayî, weke demeke li Baxdayê dimene. Piştre, ku demeke dimene li wir, êdî piştre careke dî divegerihê Cizîra Botan û li ser demeke jiyana xwe ya dirêj li wir di buhurêne. Di wê dema jiyana xwe ya dirêj de ji, li gelek deverên Kurdistan di gerihê û li civata gelek mîran dirûnihê. Bi vê yekê re hizrên wê li her derî belav dibin. Hizrên Elî Herîrî ne tenê di nav Kurdan de, li herêmê bigiştî belav dibin. Ew weke zanistvanekî herêmî mezin dibe. Rêveberên mezin têne ber wî û jê aqil digirin. .[3]

Li gor rojhilatnas û kurdologê rûs Alexander Jaba Elî Herîrî di sala 400'î ya koçî (1009/1010'ê zayînê) de li gundê Herîrê ku girêdayî Şemdînanê ji dayik bûye. Li gor Jaba Elî Herîrî yek ji kevintirîn helbestvanên kurdî ye. Elî Herîrî bêgoman yek ji helbestvanên pêşî yê kurmancî ye. Dîsa li gor heman jêderê Elî Herîrî di sala 470'yî ya hicrî de (ku teqabilî 1070'yê zayînî dike) rehma xwedê kiriye. Dîwana wî li Kurdistanê tê nasîn. Hinek helbestên Elî Herîrî ji aliyê rojhilatnasê alman Albert Sosin û rojhilatnasê sovyetî M.B. Rudenko ve hatin weşandin.

Elî Herîrî li ser temenekî 60 (şêst) salî re diçê ser dilovaniya xwe. Biqasî ku tê gotin, di 1077 wan de diçê ser dilovaniya xwe.

Berhem[biguherîne]

Çavkanî[biguherîne]

  1. Qanatê Kurdo (1983). Tarîxa Edebiyata Kurdî 1. Stockholm.
  2. Abdusamet Yigit. elî Herîrî, 2009 Berlin
  3. Abdusamet Yigit. elî Herîrî, 2009 Berlin

Bîblîografî[biguherîne]

  • Blau, Joys; Die Wissenschaft von der kurdischen Sprache. In: Kurden Azadi, Freiheit in den Bergen, Schallaburg 1992
  • Balî, Awe; Antolojiya Helbestvanên Kurd, Istanbul 1992
  • Kurdo, Qanatê; tarîxa edebyata kurdî I, Stockholm 1983
  • Kurdo, Qanatê; tarîxa edebyata kurdî II, Stockholm 1985
  • Zinar, Zeynelabidin Nimune, Stockholm 1991[1]