Mele Mehmûdê Bazîdî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Mele Mehmûdê Bazîdî
Mele Mehmûdê Bazîdî
Rojbûn 1797
Agirî / Bazîd
Mirin 1863 (66 Salî)
Erzîrom
Hemwelatî  Kurdistan
Esil  Kurd
Dîn Îslam
Serdem Sedsala 19'an
Pîşe Kurdolog, Wêjevan, Dîroknas, Dîplomat, Civaknas, Zimannas, Çîroknûs, Werger
Bandorbar Şerefxanê Bedlîsî, Ehmedê Xanî, Melayê Bateyî, Eliyê Teremaxî û Mele Xelîlê Sêrtî
Bandorker Qanatê Kurdo
biguherîneBelge

Mele Mehmûdê Bazîdî (z. 1797 Bazîd - m. 1863 Erzîrom) nivîskarê kurde ku damezrînerê paxşana Kurdî ye.[1] Bazîdî di sedsela XIX de Mem û Zîn a Ehmedê Xanî bi şeklê paxşanî nivîsiye ku berhama wî yêkemîn çîroka modern tê hesibandin.[2] Herwiha Mele Mehmûdê Bazîdî di nav nivîskarên Kurdan de piralîya xwe ve balê dikişîne.

Bazîdî di Kurdistanê de alimek meşhûr bû û qedra wî li nav civakê zêde bû. Ew di jiyana xwe de zehmetîyên şer, aborî, siyasî derbas kiriye. Gelek xalên jiyana wî bo me ne diyar e. Di sala 1855 de şerê li navbera Osmanî-Uris dest pê dike ji bo vî Bazîdî koçî Erziromê dike. Li wir konsolosê Uris Alexandre Jaba(1893-1894) nas dike û derheqe kurdolojîye bi hev re dixebitin. Dawiya vê xebatê gelek berhem peyda dibin. Ev berhemên henê wek Koleksiyona Aleksander Jaba tê nasin. Jabayî ev berhem şandine zanîngeha Petersburgê. Li wir gav bi gav ev berhem hatine weşandin.

Ew yekem rewşenbîr û zanayê Kurd e ku di sedsala 19'an de, di hemû danûstandin û xebatên xwe de tenê zimanê Kurdî bi kar aniye. Her wekî em dizanin, bi taybetî di sedsala 19'an de, Farisî û Erebî di nav zana û rewşenbîrên Kurd de gelek di rewacê de bûne. Hema bêje nêzikî temamê zana û rewşenbîrên Kurd di karên xwe yên nivîsandinê de, ev her du ziman bi kar anîne. Lê em dinêrin Mele Mehmûdê Bazidî bi eksê về hereket kiriye. Di hemû kar û barên xwe de û ew kitêbên ji aliyê wî ve hatine nivîsandin, bi Kurdî ne.[3]

Hin berhemên muhîm yê Bazîdî evin; Tewarîxî cedîdî Kurdistan , Adat û Rusûmetnameê Ekradiye, Cami'eyê Risaleyan û Hikayetan û Mem û Zîn A Mele Mehmûdê Bazîdî.

Jiyana Mele Mehmûdê Bazîdî[biguherîne]

Mizgefta Bazîdê û taxa weran

Li ser jiyana Bazîdî agahiyên zêde nînin. Yanî li ku xwend, mamosteyên wî kî bûn, dê û bayê wî, malbata wî. Gera wî ya ji bo zanînê û detayên din ên jiyanê ku mixabin hemû klasîkên me jê bêpar in. Jiyana Bazîdî jî, eger ne agahiyên heval û şagirtê wî Alexandre Jaba bûya, dê ne ewqasî zelal bûya. Bi her halî gelek lêkolîner dibêjin ku sala jidayikbûna wî di navbera (1797 û 1799) an de ye li bajarê Bazîdê. Peter Lerch di nivîseke xwe de çêrî nameyeke Jaba dibe ku ji Lerch re di êlûna 1857 an de şandiye. Ew di wê nameyê de dibêje ku, temenê Bazidî 60 sal in! Ev jî dide xuyakirin ku Mele Mehmûd di sala 1797 an ji dayik bûye.[4] Li gor belegeyeke din jî, Mele Mehmûdê Bazîdî di sala 1863an de çûye li ser dilovaniya xwe.

1797-1848;Salên Pêşîn û Navîn[biguherîne]

Li Bazîdê dest bi xwendina medreseyê kiriye. Ji xeynî Qur'anê; hin behremên wek Mewlûda Melayê Batê, Nehc-ul Enam a Mele Xelîlê Sêrtî û Nûbihara biçûkan a Ahmedê Xanî xwendîye. Di xurtanîya xwe de çûye Tewrêz û li wir di hin medreseyan de îlmê xwe pêş xistîye. Piştî îcaze dest xistîye vegerîyaye Bezîdê û li wir di medreseyekî de seydatî kirîye. Di nava hevalê xwe de ji hemiya zanatir bûye. Zimanê Farisî, Erebî û Tîrkî baş zanîbûye. Dema eşîreta Behlûl paşayê Bazîdî têk çûye, Mela Mehmûd çûye Erzeromê û li wir karê seydatiyê kiriye.[5][6][7] Heta di sala 1848 xeynî seydatîye çi kar kirîye an çuya kû em nizanin. Lê eşkereye heta vê salê Bazidî di Erziromê de meşhûr bûye. Belkî li nav tim kurdistanê navê wî belav bûye û hatiye nasîn.

1848-1853; Mele Mehmûdê Bazîdî û Dîplomasî[biguherîne]

Searchtool.svg Gotara bingehîn: Dîplomasiya kurdan

Salên Mele Mehmûdî Bazidî jiyayê(1797-1863) Osmanî hez dikin dawiya mîrektîya Kurdan bînin. Otonomîya kurdan hilweşînin û bi merkezê ve girê bidin. Dîyare ku Bazidî bûye şahidê vê pevajoyê. Bayezidî xwedî qedirekî bilind bûye, bona wê yekê ye, ku navê wî li gelek mizgeft û medreseyên bajarên cuda kirine. Hurmeta wî di nav karmendên dewletê yên Osmaniyê de jî hebû. Desthilatdarên sultaniyê çend caran ew wek qasidê xwe şandine bal serekên serhildanên Kurdan yên li wîlayetên Botanê û Hekariyê bona ku bi wan re bikeve nava peywendiyan.[8]

Alexandre Jaba navbeynkarîya Bazîdî wisa vegotîye;
Mela Mehmûdê Bazîdî ne bes di nav rewşenbîra de navdar bûye, belkî di dewleta Osmanî de jî bihayê xwe hebûye, çend cara bi biryara sultanî bûye navgîn(navbeynkar) bi serokê serhildanê Kurdan li aliyê Botan û Hekarê. Di sala 1848ê Hafiz paşayî hevpeyvinek li ser mesela şerê digel Bedirxan begê çêkir. Bedirxan li Cizîrê bi serhildanê rabibû, piştî salekê bi biryara Kamil paşayî, ku serokê wê demê yê Erzeromê bû...ew hatibû verêkirin bo nik Nûrellah begê, ku serokê Kurdê Hekarê bû, di demê xwe de serhildanek dijî dewleta Osmanî çêkiribû. Dîsa di wi demî da hevpeyvîna Mela Mehmûd digel Nûrellah begê armanc ew bû serhildan bihête rakirin. Birayê Bedirxan beg, Xan Mehmûd demê hatiye Erzeromê biryar derêxistibû, ku Mela Mehmûdî qebûl bike. Xan Mehmûd mirovekî mezin bû, ne tenê Kurda ew nas dikir belkî dewletê jî baş nas dikir. Wextê xan Mehmûd hatiye erzeromê li her alî qedrê wî hat girtin. Wesa xuya bû, ku di bin ve ra têkeliyê Mela Mehmûd bi serokê Kurdan ra hebûn, rast e wi biryara Osmaniyan dikir lê ne dijî Kurda.

Di rojnameya Kurdistanê da xalek hatiye li ser serhildana Bedirxan begê, te da hatiye nivîsîn: Sultan ('Ebdul) Mecîdî, Mela Mehmûd şandibû Cizîrê cem Bedirxan begê, ji bo ku hevpeyvîn li ser rakirina serhildana Bedirxan begê bêt cêkirin û Bedirxanî bînin Stembolê.. Bedirxanî berî hingê Mela Mehmûd baş nas dikir, demê mela efendî hatiye Cizîrê, di wê demê de Osman paşa serleşkerê osmaniya bû, deme mela efendî tê Cizîrê, ew dibêje Osman paşayî: Ez dê çime nik Bedirxan begê, xundkarî ez şandîme ku hevpeyvînê bo rawestandina serhildanê digel Bedirxan bikem û Mela Mehmûd dibêjê: Tu neçe ser Cizîrê heta ez bersivekê li nik Bedirxan begê neînim. Di wê demê da Mela Mehmûd fermana Sedrul a`zem (Sadri Azem) nîşa Osman paşayî da. Ev ferman e di nav pêrtûka sultanî da jî hatiye nivîsîn. Osman paşa viyaye(xwestîye), ku şerê Bedirxan begê bike û di şerî da serkeve. Di destpêkê da Osman paşa nedihêla Mela Mehmûd biçe nik Bedrixan begê û şerî bidete rawestandin, lê paşê razî bû. Berî bersiva Bedirxanî wegere, Osman paşa êrîşê dike ser Cizîrê, dibîne ku miletî bi awayekê bi senî û menî û rêk û pêk xwe karkiriye û li jivana(amedeyî) şerî ne. Hingî Hafiz paşa pê hesiya ku ew sira di navbera wan da, Mela Mehmûdî daye Bedirxan begê. Mela efendî bersiva Bedirxan bo Osman paşayî tîne û nerazîbûna xwe diyar dike, ku bo çî ewî êrîş kire Cizîrê. Piştî wê çendê Osman paşayî Mela Mehmûd girt û qeyd û zincîr kir û verekire Stembolê û bi aliyekê dî ve nameyekê bo xundkarî verêdike û dibêje: Ku ev mirove harîkarê Bedirxan begê ye û xayinê dewletê ye.Paşê xundkar mela efendî verêdike Wanê.-Li qasek şûnde ew ji aliyê sultan ve tê efukirin û ew dişînin Wanê-[9] Dîsa demê Mela Mehmûd li Wanê, piştî demekê birayê Bedirxan begê serhildanek li Xewacê rakir, ku deh se`eta ji Wanê dûr e, di vî demî da dewleta Osmaniyan disan Mela efendî di vê serhildanê da gunehbar dike û Mela efendî digrin, tavêjin zindanê û piştî pazde roja berdidin û ditirsînin, dibêjinê eger careka dî tiştekî wisa bikî dê jîna te bikeve di xeterê de.[10]Bêguman di demeke wiha de berdana wî ji ber tirsa rewşa Mele Mehmûd a civakî ya di nav Kurdan de û melhezeya firehnekirina cebheyek li dijî Osmaniyan bûye.[11]

1853-1863; Nasîna Alexandre Jaba[biguherîne]

Dema şerê Rûsyayê-Tirkiyeyê (salên 1853-1856) birayê wî şehîd ketîye. Piştî têkçûna Osmanîyan, kar û barê kurên wî bazirganî kirîye, roj bi roj xirabtir bûye. Wan rojên bona Mele Mehmûd Bayezîdî giran derbas kirîye. Aleksander Jaba di gulana sala 1856ê de bûye konsulê Rûsvayê li Erzûrûmê. Hema wan çaxan jî akademîk Albert Dornê ji Petersburgê ji Aleksander Jabayî re pêşniyar kiriye, ku hikumê xwe ji bona berhevkirin û lêkolîna materyalên bi zaravê bi kurmancî bi kar bîne. Piştî sala 1856an Mela Mehmûd û Alexndre jaba hev û dû nas kirine. Bi daxwaza Alexandre Jaba derheqe dîrok, çand, ziman Kurdî gelek xebat kirine. Bazîdî Kurdiya Kurmancî hînê Jaba kiriye. Ew bi alîkariya Kurdên xwendî û xasma Bazîdî, gelek destnivîsarên Kurdî berhev kirine û ji Akademiya Zanyarî ya Petersburgê re şandiye. Di nav wan de hinek destnivîsarên Mela Mehmûdî jî hebûn, ku derheqa dîrok, etnografiya û zargotina Kurdan de bûn. Ji wê demê û vir de navên zanyarên Rûs û Kurd gelek caran bi hev re tên ser zar-zimanan û ew nav bi herfên zêrîn ketine nava dîroka Kurdzaniyê.[12]

Berhemên Wî[biguherîne]

Mele Mehmûdê Bazîdî, yek ji wan zana û rewşenbîrê Kurd ê sedsala 19'an ê herî têrberhem e. Lê sed mixabin, qasî vê têrberhem, zanatî û bi xebatên xwe yên li ser mijarên cihê cihê yên di der bara dirok, ûrf û adet, çîrok, werger û gelek milên din ên neteweyê xwe de jî, bi taybetî di nav me Kurdên bakur de, gelek kêm hatiye naskirin. Heta ev kêmnasî gihîşte sewiyeyeke wisan ku, antolojiya sed û deh mezinên Kurd derket, lê mixabin navê Mele Mehmûdê Bazîdî tê de tunebû.[13]

Giraniya xebata xwe bi kurdî, bi zaravayê kurmancî dinivîse. Pirtûka Şerefnameya Şerefxanê Bedlîsî, ji Farisî werdigerîne zaravayê kurmancî. Di heman demê de helbestan jî ji Erebî, Farisî û Osmanî werdigerîne Kurmancî. Dîroka Kurdistanê ya piştî Şerefnameyê, heta dema jîna xwe bi awayek rêkûpêk dinivîse. Li ser wêjeya kurdî radiweste û beşekê jê dinivîse. Li ser rêzimana kurdî jî radiweste û bi gelek qaîdeyan dinivîse. Ji bilî van xebatan, gelek berhemên din jî ji destê Mele Mehmûdê Bazîdî derketine. Lê mixabin heta weke îroj ew berhemên wî yên delal negihîştine ber destên me. Piraniya berhemên Mele Mehmûdê Bazîdî, ji aliyê Rojhilatnasên Sovyetî ve di arşîvên Petersburgê de hatine komkirin. Ji berhemên Mele Mehmûdê Bazîdî ya ku ketî destê me, berhema bi navê Adab û Risûma Kurdan e. Adab û Risûm tê wateya orf û edet. Ev berhem bi zaravayê kurmancî hatiye nivîsandin. Orf, edet û kevneşopiyan Kurdan, di vê berhemê de bi awayek balkêş li ber çavan rahêxistine. Li gor agahiyan, ev pirtûka wî li zimanên Rûsî, Tirkî, Farisî, Erebî û zaravayê Soranî hatiye wergerandin. Mele Mehmûdê Bazîdî, ji bo ku gelê xwe baş nas bike, li gelek deverên Kurdistanê digere. Li erdnîgariya welatê xwe lêkolînan dike. Li nava gel, eşîr û koçeran dahûrînên baş dike. Rewş û timtêla gel baş hîn dibe. Mêvanî, malevanî, keçxwestin, dawet û dezgîran û cîrantiyê, hîn dibe û baş dişopîne. Van kevneşopiyan dinivîse û berhema wî ya bi navê Adab û Risûma Kurdan derdikeve holê.

Kurdzan Margeret Rudankov a Rûsî, di pêşgotina vê berhemê ya wergêra rûsî de wiha dibêje: Heger ev xebata Mele Mehmûdê Bazîdî, li cem Aleksander Jaba tine bûya, ev çand û nasîna kurdan a serdema navîn bi vê rewşê bi dest me neketana.

Wî pirtûkeke bi navê Adetên kurdan nivîsandiye[14] û pirtûka Şerefxanê Bedlîsî ya Şerefname ji wergerandiye zimanê kurmancî. Mele Mehmûdê Bazîdî herweha gelek çîrokên gelêrî jî nivîsandine.[15]

Berhemên Mela Mehmûdê Bazîdî yên ku Xebat li ser Kirine.

Berhemên ku Mela Mehmûdê Bazîdî Telîf Kirine.

  1. Tewarîxî cedîdî Kurdistan
  2. Adat û Rusûmetnameê Ekradiye
  3. Cami’eya Rîsaleyan û Hîkayetan
  4. Tuhfetul-Xîlan Fî Zimanê Kurdan
  5. Wergera Şerefnameya Mîr Şerefxanê Bidlîsî A Mela Mehmûdê Bazîdî
  6. Serf û Be'dê Usûl Lazimeyê Te'lîme Bi Zimanê Kurmancî
  7. Mem û Zîn A Mele Mehmûdê Bazîdî
  8. Yusif û Zuleyxayê A Mele Mehmûdê Bazîdî
  9. Çîroka Sêxê Senan A Mele Mehmûdê Bazîdî
  10. Destana Kela Dimdimê A Mele Mehmûdê Bazîdî
  11. Leyla û Mecnûn A Mele Mehmûdê Bazîdî
  12. Bersîsê Abid A Mele Mehmûdê Bazîdî
  13. Qewlê Hespê Reş A Mele Mehmûdê Bazîdî
  14. Zembîlfiroş A Mele Mehmûdê Bazîdî
  15. Tercûme-î Darb-î Meselane bi-Ziman-î Kurmancî
  16. Xeberdana Zimanê Kurmancî[16]

Wergerên Wî[biguherîne]

Mela Mehmûdê Bazîdî, yekem kes e ku cara ewil cilda ewilî ya Şerefnameya Mîr Serefxanê Bidlîsî ji orîjînala wê ya farisî û li ber wê nusxeya ji aliyê Zêrnov ve hatiye amadekirin, wergerandiye li ser zimanê kurdî. Wî ev xebat di sala 1858an de temam kiriye. Mela Mehmûdê Bazîdî, Kitêba Mewlûda Serîf a wergera kurdî jî nivîsandiye. Destnivîsa jimareya (Kurd 19) Mewlûda Serîf a Bazîdî di sala 1858an de nivîsandiye Mela Mehmûdê Bazîdî, gelek berhem ji zimanê tirkî,erebî û farisî jî wergerandine li ser zimanê kurdî. Destnivîsa jimareya (Kurd 49) el mecals çîrokên Millî ên ji Mela Mûsayê Hekarî standiye û ji farisî wergerandiye. Şîrîn û Ferhad, Yusif û Zilêyxa, Zuhakî Pasa, Rustem, Newsîrwan û Darewan, Bûk gwasteway Cengîz Xan.' Destnivîsa jimareya (Kurd 6) bi navê Sefhe Sibyan ê ku nivîskarê wê naye zanîn bi xetê xwe Mela Mehmûdê Bazîdî nivisiye Destnivîsa jimareya (Kurd 46) Bayezîdî di 1867an de nivîsiye. Destnivîsa jimareya (Kurd 43) hestê û çar çîrokên farisî kiriye kurdî, Jaba jî ew wergerandiye frensî. Destnivîsa jimareya (B3971) wergera Mela Mehmûdê Bazîdî ya Gulîstana Sadiyê Sîrazî ye. Ev destnivîsên navborî li pirtûkxaneya Saltikov Sîdrîn e.

  1. Wergera Şerefnameya Mîr Şerefxanê Bidlîsî A Mela Mehmûdê Bazîdî
  2. Wergera Mewlûda Şerîf A Mela Mehmûdê Bazîdî
  3. Wergera Şîrîn û Ferhad A Mela Mehmûdê Bazîdî
  4. Wergera Yusif û Zilêyxa A Mela Mehmûdê Bazîdî
  5. Wergera Yusif û Zilêyxa A Mela Mehmûdê Bazîdî
  6. Wergera Zuhakî Pasa A Mela Mehmûdê Bazîdî
  7. Wergera Rustem A Mela Mehmûdê Bazîdî
  8. Wergera Newsîrwan û Darewan A Mela Mehmûdê Bazîdî
  9. Wergera Bûk gwasteway Cengîz Xan A Mela Mehmûdê Bazîdî
  10. Wergera Sefhe Sibyan A Mela Mehmûdê Bazîdî
  11. Wergera Gulîstan A Mela Mehmûdê Bazîdî[17]

Çavkanî[biguherîne]

  1. Ozturk, M. (n.d.). Mela Mehmûd-i Bazidî ve Adât û Rüsûmâtnâme-yi Ekrâdiye. Osmanlı Devleti Ve Kürdler.
  2. Bilge, E. (2013). Ji Hêla Naverokê Ve Dahûrîna Çîrokên Mela Mehmûdê Bazîdî. Mêrdîn: Zaningeha Mêrdîn Artukluyê.
  3. Bazîdî, M. M. (2010). Cami'eya Riseleyan û Hikeyetan Bi Zimanê Kurmancî. (Z. Avci, Ed.) Istanbul: Weşanxaneya Lîs.
  4. Adet û Rusûmetnameê Ekradiye, Mele Mehmûdê Bazidî, Lêkolîner:Jan Dost, Weşanxaneya Nûbihar, Sal:2010, Rûpel:15
  5. Ozturk, M. (n.d.). Mela Mehmûd-i Bazidî ve Adât û Rüsûmâtnâme-yi Ekrâdiye. Osmanlı Devleti Ve Kürdler.
  6. Kurdo, Q., & Mûsaelîyan, C. (2010). Birek Ji Pêşgotina Qanetê Kurdo û C.J Mûsaelîyan. In M. M. Bazîdî, & J. Dost (Ed.), Adet û Rusûmetnameê Ekradiye (pp. 246-251). Istanbul: Nûbihar.
  7. Vasîlyêva, Y. (2010). Mele Mehmûdê Bazîdî. In M. M. Bazîdî, & J. Dost (Ed.), Adat û Rusûmetnameê Ekradiye (T. Xelîl, Trans., pp. 201-205). Istanbul: Nûbihar.
  8. Vasîlyêva, Y. (2010). Mele Mehmûdê Bazîdî. In M. M. Bazîdî, & J. Dost (Ed.), Adat û Rusûmetnameê Ekradiye (T. Xelîl, Trans., pp. 201-205). Istanbul: Nûbihar.
  9. Bazîdî, M. M. (2010). Cami'eya Riseleyan û Hikeyetan Bi Zimanê Kurmancî. (Z. Avci, Ed.) Istanbul: Weşanxaneya Lîs.
  10. Kurdo, Q., & Mûsaelîyan, C. (2010). Birek Ji Pêşgotina Qanetê Kurdo û C.J Mûsaelîyan. In M. M. Bazîdî, & J. Dost (Ed.), Adet û Rusûmetnameê Ekradiye (pp. 246-251). Istanbul: Nûbihar.
  11. Bazîdî, M. M. (2010). Cami'eya Riseleyan û Hikeyetan Bi Zimanê Kurmancî. (Z. Avci, Ed.) Istanbul: Weşanxaneya Lîs.
  12. Vasîlyêva, Y. (2010). Mele Mehmûdê Bazîdî. In M. M. Bazîdî, & J. Dost (Ed.), Adat û Rusûmetnameê Ekradiye (T. Xelîl, Trans., pp. 201-205). Istanbul: Nûbihar.
  13. Bazîdî, M. M. (2010). Cami'eya Riseleyan û Hikeyetan Bi Zimanê Kurmancî. (Z. Avci, Ed.) Istanbul: Weşanxaneya Lîs.
  14. http://www.ilkehaber.com/haber/nbihardan-kurt-klasikleri-dizisi-11403.htm
  15. http://www.kovarabir.com/mele-mehmude-bazidi-1799-1867/
  16. Bilge, E. (2013). Ji Hêla Naverokê Ve Dahûrîna Çîrokên Mela Mehmûdê Bazîdî. Mêrdîn: Zaningeha Mêrdîn Artukluyê.
  17. Bilge, E. (2013). Ji Hêla Naverokê Ve Dahûrîna Çîrokên Mela Mehmûdê Bazîdî. Mêrdîn: Zaningeha Mêrdîn Artukluyê.
  • Dr. Ferhad Pîrbal, Mele Mehmûdê Bayezîdî 1799-1867, weşanxaneya Aras, Hewlêr- 2000
  • Jîr DILOVAN
  • Ji kovara Bîr