Hrant Dînk
| Midûrê karê weşanê (en) Agos | |
|---|---|
| - |
| Jidayikbûn | |
|---|---|
| Mirin | |
| Cihê goristanê |
Balıklı Armenian Cemetery (d) |
| Navê rastî |
Հրանտ Դինք |
| Hevwelatî | |
| Cîwar | |
| Perwerde | |
| Pîşe |
Stûnnivîs, futbolvan, rojnamevan, aktîvîstê mafên mirovan, nivîskar, rojnamevanê alîgir, editing staff, weşanger |
| Hevjîn |
Rakel Dink (en) (dp. ) |
| Zarok |
Arat Dink (en) |
| Werziş | |
| Yane |
Taksim SK (en) |
| Xelat |
Hrant Dînk (bi ermenî: Հրանդ Տինկ[1] jdb. 15ê îlona 1954an li Meletiye, Bakurê Kurdistanê - 19ê kanûna paşîna 2007an li Stembol, Tirkiye), rojnamevanekî ermenî bû ku gerînendeyê giştî yê rojnameya Agos bû. Dînk, ku bi salan ji aliyê hêzên neteweperest ên tirkî di civak û dadweriyê de hatibû çewisandin, li kolanê hatiye suîqest kirin.
Ji ber nêrînên xwe gelek caran hate darizandin û bi "piçûkxistina Tirkbûnê" dihate tewanbarkirin. Artêşa Tirkiyê, medya Tirk, kom û partiyên neteweperest ew wekî "cahş - dijminê neteweyî" dan nîşandan û di dawiyê de hate kuştin. Dînk li paş xwe 3 sêwî hiştin.
Dê û bavê wî ermeniyên ji parêzgeha Sêwasê bûn. Di sala 1961ê de ji hevdû vediqetin û Hrant sêwî dimîne. Jiyana wî li sêwîxaneyan derbasdibe. Dîsa xanima wî jî sêwî bû. Zarokên ermeniyên yên ku bê dê û bav bûn, li sêwîxaneyan di bin rewşên awarte de dijiyan. Herwekî di hemî mercên dewleta tirk de rastî bêbextî, piçûkxistin û dijûnan dihatin. Ji ber kû bîrdoziya fermî gelê ermenî wekî dijmin dinirxîne, jiyana ermeniyan li Tirkiyeyê gelek dijwar e.
Kuştina Dînk gelek kesan rakirin ser piyan. Xwepêşandanên bi navê "Em hemî ermenî ne" hatin lidarxistin. Dewleta tirk bi lez kesekê derêxist û wekî bersûc da nîşandan. Bersûcê bi navê Ogün Samast sûc hemî xist para xwe. Lê ronakbîr di wê baweriyê de ne ku, wekî her carê dewleta tirk dîsa "belengazek" derdixe û tewanbariya xwe vedişêre. Parêzgerê wî daxûyanîkirin ku Dînk ji aliyê serkaniya artêşa tirkî û orgeneral Veli Küçük ve dihatibûye geflêkirin.
Dînk xwedî gelek xelatên navneteweyî bû. Gelek caran dewleta Ermenistanê û diyasporaya ermeniyan jî rexne dikir.
Jiyan
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Dînk li Dêra Apostolîk a Ermenî wekî xiristiyanek mezin bûye û piştî ku dê û bavê wî ji hev veqetiyan, zarokatiya wî di sêwîxaneyên ermenî derbas dike. Zivistanan li sêwîxaneya Gedikpaşa ya Ermenî li Stembolê derbas kiriye. Di havînan jî li Kamp Armen, sêwîxaneyeke ermenî li navçeya Tuzla ya Stembolê derbas, kiriye. Di gençîtiyê wî de, ew ji bo klûba Taksim SK ya Stembolê futbolê dilîstiye.[2] Hê di zarokatiya wî de, ew alîkariya di înşata Kamp Armenê kiriye. Li wir ew bi jina wî ya pêşerojê, Rakel ku ermeniyekê kurd bûye, re hevdîtin kiriye û bi hev re rêveberiya wê sêwîxaneyê girtina ser xwe.[3] Dînk di zanîngeha Stembolê beşên zoolojî û felsefe xwendiye û di wê demê di siyasetên çepgiriyê de aktîv bû ku ev yek piştî hewldana derbeya 1980ê sê caran bû sedema binçavkirina wî. Ew çend mehan di zindanê de ma û bi salan rayedarên tirk pasaporta wî nedan. Jiyana wî guherî dema ku di nîvê salên 1980ê de, dewleta tirk Kampa Armen desteser kiriye. Mîna bi hezaran deverên din ên xiristiyan (di nav de dêr, nexweşxane û dibistan), ew jî hate desteserkirin, di vê rewşê de bi hinceta ku Dêra Ermenî milk bi neqanûnî kirîbû. Piştî vê yekê, wî û birayên wî pirtûkxaneyek damezrandin û dest bi karê rojnamevaniyê kirin. Ew bi gelemperî bi navê sexte Çutak (keman) nirxandinên pirtûkan dinivîsand. Di sala 1996an de, wî û hin hevalên wî rojnameya ermenî Agos damezrandin ku bi eşkereyî mijarên hesas ên siyasî bi du zimanan niqaş kiriye: ermenî û tirkî.[3] Di sala 2004an de, Agosê lêpirsînek weşand ku eşkere kiriye ku Sabiha Gökçen, keça xwedîkirî ya Mustafa Kemal Atatürk, sêwîyekî ermenî bû. Di encamê de, Sekreteriya Giştî ya Fermandariya Giştî ya Tirkiyeyê Agosê bi "heqaretkirina tirkîtiyê" tawanbar kir.[3]
Hrant Dînk ji ber gotarên xwe yên di Agosê de gelek caran jî ji ber "heqaretkirina tirkbûnê" li gorî benda 1ê ya madeya 159an a Qanûna Cezayê ya Tirkiyeyê (guhertoya kevin) hatiye darizandin. Bo nimûne, di sala 2005an de piştî nivîsandina rêzenivîsek heşt beşî ya gotaran li ser têkiliya di navbera ermenî û tirkan de, ew hatiye tawanbarkirin. Bi taybetî, beşa jêrîn bû sedema sûc: "Xwîna esilzade ku dê şûna xwîna jehrî ya ji tirkan bigire, di wan damarên ku ermenî dê bi Ermenistanê re biafirînin de heye."[4] Hrant rave kiriye ku ev hevok ji çarçoveyê hatiye derxistin; wî niyeta xwe hebû ku bang li diyasporaya ermenî bike ku xwe ji nefreta xwe ya ji tirkan rizgar bikin ku ew îdia dikir xwîna wan jehrî dike, û vê "xwîna jehrî" bi "xwîna paqij" a têkiliyek normal bi welatê xwe yê ermenî re biguherînin.[5] Ev hevoka nakok di heman demê de di nav sedemên dadgehan de jî bû, wekî ku Zekai Dağaşan di teza xwe ya hiqûqî ya 2015an de analîz kir. Dadwerên Dadgeha Bilind du şîroveyên gengaz ji bo wê dîtin: an "ku xwîna tirkan jehrî ye" - ku bûye sedema hêrsa raya giştî - an jî "ku xwîna ermenî ji aliyê bandora tirkan ve hatiye jehrîkirin, lê ne hewce ye ku xwîna tirk bi xwe jehrî be."[4] Her çend wan ev nezelalî qebûl kiriye jî, dadwerên hem dadgeha yekem û hem jî Dadgeha Bilind, di îtîrazê de, hêmanên sûc wekî ku hatine bicîhanîn dîtin, ji ber ku vê beş bi zanebûn gotinek ji hêla Atatürk ve xirab kiriye ("Hêza ku hûn hewce ne di xwîna hêja de ye ku di damarên we de diherike").
Di nêrînek cuda de, du dadwerên Dadgeha Bilind, Osman Şîrîn û Mivafak Tatar, argûman kirin ku divê ev beş di çarçoveya tevahiya rêzenivîsa gotaran de were xwendin. Wan îdia kiriye ku armanca referansa xwînê ji paragrafa dawî ya gotara şeşem eşkere bû ku Dînk tê de nivîsandiye: "Di dawiyê de, eşkere dibe ku tirk hem jehr û hem jî dij-dermanê nasnameya ermeniyan pêk tînin. Pirsa rastîn ev e ku gelo nasnameya ermenî dê xwe ji tirkan rizgar bike an na." Şîrîn û Tatar gihîştin wê encamê ku daxuyaniya Dînk a li ser "xwîna jehrî" ne armanc "tirkperestî an tirkan" bû, lêbelê armanc "têgihîştina xelet a ermeniyan a ku ji bûyerên 1915an derketiye holê" bû. Wan herwiha destnîşan kirine ku biryar bandora kujer diafirîne ku îfadeya ramana Dînk ku "bûyerên 1915an" wekî komkujî (li nîjadkujiya ermeniyan binêre), hatiye sûcdarkirin.[4]
Berevajî şîreta panelek pisporên hiqûqî,[6] di cotmeha 2005an de ji aliyê Dadgeha Cezayê Duyem a Şîşliyê ve şeş meh cezayê girtîgehê li Dînk hatiye birîn ku dadgehê pêkanîna wê rawestand.[7] Di gulana 2006an de, Daîreya Cezayê ya Nehem a Dadgeha Bilind wê îtîrazê red kiriye. Di dawiyê de, di tîrmeha 2006an, îtîrazê ku ji aliyê Ofîsa Serdozgerê Giştî ve li Dadgeha Bilind hatibû kirin jî ji aliyê Daîreya Cezayê ya Mezin ve hatiye redkirin. NZZ (Neue Züricher Zeitung) bi kurtasî got, bi vê mehkûmkirinê re, êrîşên li ser Hrant Dînk piştgiriya fermî wergirtin.[8] Piştî ku biryar di cotmeha 2006an de hatiye dayîn, Dînk serî li Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê da, lê berî ku biryarek were dayîn ew hatiye kuştin.[9] Di gotara xwe ya dawî ya di rojnameya "Agos"ê de, Dînk rave kiriye ku çawa ew ji aliyê "hêzên diyarkirî" ve hatiye hedefgirtin û daxuyaniyên wî hatine îstismarkirin û di nav tiştên din de gazinan liriye ku kesên mîna Kemal Kerinçsiz ê ku xwe wekî neteweperest û parêzer bi nav dike, bi berdewamî wî bi dozên nû tacîz dikin ku dadweriya li Tirkiyeyê ne serbixwe ye û ku ew bi nameyên tehdîdkar tijî dibe.[10][11] Di dema mirina wî de sê dozên din hîn jî li benda dadgehê bûn, yek ji wan ji ber ku wî nivîsandibû ku nîjadkujiya ermeiyan di împeratoriya osmanî bûye sedema "tunekirina gelekî ku 4 hezar sala li ser vê axê jiyaye".[12]
Suîqest
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Di 19ê çileya 2007an de, Hrant Dînk li Stembolê li ber weşanxaneya Agosê bi guleyekê hatiye kuştin.[13][14] Li gorî şahidê bûyerê Muharrem Gözütok, qetîle wî Ogün Samast, dema ku direviya qîr kiriye: "Min wî kafirî gulebaran kir."[15]
Xebatên wî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Rojnameya heftane Agos xwedî tîrajek piçûk e lê li Tirkiyeyê pir tê xwendin. Ew li ser mijarên wekî desteserkirin, cudakarî û qanûnên ku çapemeniyê û azadiya ramanê sinordar dikin û herwiha tacîza hindekariya xiristiyanan ji hêla burokrasiya Tirkiyeyê ve rapor dike. Wê rexne li vê rastiyê girtiye ku li Tirkiyeya kemalîst û sekuler, qet karmendek dewletê an efserê ne-misilman ê pilebilind tine ye. Tenê li zanîngehan endamên komên hindikahî dikarin di xizmeta sivîl de kariyerê bişopînin.
Nîjadkujiya ermeniyan jî mijarek di Agosê de ye. Hrant Dînk nîqaşên li ser hejmaran - gelo "tenê" 300,000 an 1.5 milyon ermenî di wê demê de hatin kuştin - û li ser peyva "qetlîam" bi xwe kêmtir giring didît. Yên ku li ser peyva "nîjadkujiyê" israr dikin çareseriyek naxwazin. Ji bo ermeniyan, tenê xala giring ew e ku tunekirina ermeniyan li axa Tirkiyeya îroyîn wekî rastiyek dîrokî were nas kirin.[16] Dînk biryarên parlamenterê yên ku nîjadkujiya ermeniyan înkar dikin red kuriye. Wî pêşnûmeya qanûna fransî ya li ser înkarkirina nîjadkujiyê wekî "ehmeqane" bi nav kir ji ber ku ew heman zihniyeta kesên ku azadiya derbirînê li Tirkiyeyê sinordar dikin nîşan dide.[17]
Rûmetên wî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Xelatên wergirtî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Di sala 2005an de, Hrant Dînk xelata Ayşe Nur Zarakolu ya Azadiya Raman û Derbirînê wergirtiye.
Di 12ê gulana 2006an de, Hrant Dînk ji ber beşdariyên wî yên di azadiya çapemeniyê de li Hamburgê Xelata Henri Nannen wergirtiye. Ji bo xebata wî, wî di 24ê mijdara 2006an de Xelata Björnson a norwêcî ku bi 100.000 kronên norwêcî hatibû dayîn û di kanûna 2006an de Xelata Pênûsa Oxfam li Den Haag, Holenda, wergirtiye.
Rûmetên piştî kuştina wî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Hrant Dînk piştî mirina wî di 15ê mijdara 2007an de - bi boneya Roja Nivîskarên Navneteweyî yên di Zindan de - ji bo têkoşîna wî ya ji bo azadiya ramanê li Tirkiyeyê Madalyaya Hermann Kesten wergirtiye. Madalya ji hêla Navenda PEN a alman û Wezareta Zanist û Hunerê ya Hessenê ve tê dayîn. Daniel Cohn-Bendit axaftina pesindayînê kiriye.[18] Di sala 2007an de, Dînk piştî mirina wî xelata taybetî ya Xelata Azadiya Weşanê ya Yekîtiya Weşangerên Navneteweyî jî wergirtiye.[19]
Li Wuppertal, Almanya, di 2ê nîsana 2011ê de, pêşandana cîhanî ya oratoryûmeke sêzimanî ji bo rojnamevanê kuştî pêk hat: Wie eine Taube/bir güvercin gibi /aghavnii me neman (kurdî: mîna kevokê; almanî, tirkî, ermenî). Nivîs gotinên Hrant û Rakel Dînk bi îqtibasên ji Talmud, Xutbeya li ser Çiyê û Quranê, û herwiha ji helbestvanên Rojhilat û Rojava: Else Lasker-Schüler, Celaledînê Rumî, Armin T. Wegner û Bertolt Brecht re tevlihev dike. Nirxandineke erênî ya pêşandana yekem di 8ê nîsana de di rojnameya Agos de, ku berê ji hêla Hrant Dînk ve dihatiye edîtorkirin, derket. Oratorî niha li ser DVDyê jî heye.[20]
Weqfa Hrant Dînk
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Weqfa Hrant Dînk di heman sala kuştina wî de hatiye damezrandin. Erka wê parastina bîranîna Hrant Dînk e. Herwiha ew destpêşxeriyan ji bo zêdekirina rêzgirtina ji bo çeşîdiyên çandî pêş dixe, li dijî nijadperestî, zayendperestî û formên din ên cudakarî û dûrxistinê şer dike, û derfetên wekhev û afirîneriyê di navbera zarok û ciwanan de pêş dixe. Ji sala 2009an vir ve, weqf bi rêkûpêk raporên li ser gotinên nefretê di medyayê de weşandiye.
Binêre
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Çavkanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- ^ Arsu, Sebnem, "Editor Who Spoke for Turkey's Ethnic Armenians Is Slain", The New York Times, 20ê kanûna paşîn 2007, formata A3
- ^ "Demeke Hrant Dînk hebû". www.radikal.com.tr. Roja gihiştinê 6 hezîran 2026.
- ^ a b c "Erinnerung an den ermordeten Journalisten Hrant Dink: „Ich bin ängstlich wie eine Taube"". www.fr.de (bi almanî). 18 kanûna paşîn 2023. Roja gihiştinê 6 hezîran 2026.
- ^ a b c Zekai Dagasan (17 tebax 2015), Das Ansehen des Staates im türkischen und deutschen Strafrecht, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, ISBN 978-3-11-038965-4, roja gihiştinê 6 hezîran 2026
- ^ Üstün Bilgen-Reinart: Kopîkirina Arşîv; Wayback Machine In: Opendemocracy.net, 7. Februar 2006 (englisch).
- ^ Kopîkirina Arşîv; Wayback Machine In: Radikal, 10. Oktober 2005, abgerufen am 29. Januar 2007.
- ^ Üstün Bilgen-Reinart: Hrant Dink: forging an Armenian identity in Turkey.In: Opendemocracy.net, 7. Februar 2006 (englisch); Yıldırım Türker: Girêdana arşîvê 2012-04-14 li ser Wayback Machine In: Radikal, 24. Juli 2006 (türkisch).
- ^ Kopîkirina Arşîv; Wayback Machine In: NZZ Online, 21. Januar 2007.
- ^ Provokation für die türkischen Nationalisten. Girêdana arşîvê 2024-06-06 li ser Wayback Machine FAZ.net, 22. Januar 2007.
- ^ Provokation für die türkischen Nationalisten. Girêdana arşîvê 2024-06-06 li ser Wayback Machine FAZ.net, 22. Januar 2007.
- ^ „Ich bin wie eine Taube“. In: Der Tagesspiegel, 22. Januar 2007.
- ^ Kopîkirina Arşîv; Wayback Machine
- ^ Turkish-Armenian editor shot dead in Istanbul. Reuters, 19. Januar 2007.
- ^ tagesschau.de: Türkisch-armenischer Journalist erschossen (tagesschau.de-Archiv), 19. Januar 2007
- ^ Turkish journalist who spoke up for Armenians is shot dead in the street telegraph.co.uk, 20. Januar 2007
- ^ Rainer Hermann: Kein türkisches Zeichen der Versöhnung. Girêdana arşîvê 2025-09-13 li ser Wayback Machine FAZ.net, 14. April 2005.
- ^ Kopîkirina Arşîv; Wayback Machine In: Journal of Turkish Weekly, 20. Januar 2007 (archivierte Webseite).
- ^ Kopîkirina Arşîv; Wayback Machine O-Ton-Dokumentation auf radio-luma.net.
- ^ Kopîkirina Arşîv; Wayback Machine, abgerufen am 29. August 2019.
- ^ Agahiyên li ser oratoriyê û DVdyê Girêdana arşîvê 2022-04-06 li ser Wayback Machine Armin T. Wegner Gesellschaft (almanî)
Girêdanên derve
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Li Wikimedia Commons medyayên di warê Hrant Dînk de hene
