Mîtolojiya Mezopotamyayê

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Monster Chaos û Xwedayê Rojê

Mîtolojiya Mezopotamyayê, navekî hevpariya mîtolojiyên şaristaniyên Mezopotamyaya berî şaristaniyên gelên îranî de ku di dema Sumer, Akad, Asûrî û Babilî ya de hatiye dayîn.[1]

Sumeriyan, bi baweriya dîneke bi pirraniya xwedayan, cin û giyanên ku nûnertiya hêzên xwezayî yan jî hebûnên li cîhanê dikin, bawer kirine. Di baweriyên xwe de wan aniye ziman ku xwedayan di destpêkê de mirov afirandine ku bibin xizmetkarên wan. Gelek çîrokên di ola Sumeran de beriya çîrokên bi heman rengî di olên Rojhilata Navîn de hene. Xwedayên Sumeran, di çandên Akadî, Kenanî û çandên din ên Rojhilata Nêzîk de baweriyên wek hev hene. Hinek çîrok û xwedawendan sumeriya jî paralelên wan ên Yewnanî hene; mînak, daketina annanna ya binê erdê (Irkalla) dişibe çîroka Persephoneyê

Xwedavendiyên Sumer û Semîtîk[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di nav mîtolojiya Mezopotamyayê de di navbera xwedayên Sumer û Semîtîk de dabeşkirinek eşkere nayê kirin. Bi kêmanî çar kozmogonî hene: Ya Eridú. ya Shurupak, ya Nipur û ya Uruk.

Di zimanê Sumerî de, "Nin" tê wateya "xanim an xwedê" û "En" "xwedan, mezin "Ji aliyê din ve, ki 'erd' e û lil 'hewa' ye.

Efsaneyên sumerî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Gelek vegotinên cihêreng ên afirandina Cîhanê li herêma Mezopotamyayê hene. Ev ji ber gelek çandên cihêreng ên li deverê û guheztina vegotinên ku ji ber pêbaweriya wan bi devkî ji bo veguheztina çîrokan di çandên kevnar de hevpar in. Ev efsane dikarin mijarên têkildar parve bikin, lê kronolojiya bûyeran li gorî dem an cîhê ku çîrok hatî nivîsandin diguhere.

Arta Hasis[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Atra-Hasis, yek ji efsaneyên Mezopotamyayê ku li ser afirandina cîhanê balê dikişîne û karakterê bingehîn ê wê efsaneyê vedibêje.[2] Li gorî guhertoyek perçebûyî ku di pirtûkxaneya Ashusbanipal de ye hatiye dîtin, dibe ku efsane xwedî rehên Asûrî ye. Her çend werger bi guman bimînin jî guhertoya wê ya herî mayî bi zimanê Akadî hatiye tomarkirin. Di efsaneyê de tê diyarkirin ku mirov ji aliyê xwedawenda sereke Mamî ve hatiye afirandin ku barê xwedawendan sivik bike.[2]

Wî mirovan ji tevliheviyek ax, goşt û xwînê ya xwedayek kuştî çêkirî ye. Piştre li gorî heman çîrokê, Xwedawend Enlil, hewlên bi awayên cihêreng ku di nav de birçîbûn, hişkesalî, û di dawiyê de, lehiyek mezin heye pirjimara mirovan kontrol bike. Xwedavend Enki ji bo lehiyê hişyar kir û keştiyek çêkir ku ji avê bireve. Di dawiyê de xwedavend Atrahasis, Xwedawendan bi qurbanan da sekinandin û bi keştiyê mirovahiyê xilaskirin.[2]

Eridu Genesis[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Eridu Genesis, çîroka vî efsaneyê mîna efsaneya Akadî, Atra-Hasis yek e. Tabletên ku li ser çîrokê hatiye tomar kirin zêde xirabûne bi awayekî nediyar zore ku meriv bibêje ka di Eridu Genesisê de çi qewimiye. Her çend lehengê ku di Destpêka Eridu de sax dimîne li cihê Artahasis, jê re Zi-ud-sura bê gotin jî lê her du çîrok lehiyê wekî bûyera sereke parve dikin. Çîroka Eridu Genesis û Atra-Hasis di heman demê de hatine tomar kirin.

Enuma Elish[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Efsaneya Enuma Elis (bi navê Enuma Elish jî tê nivîsandin) efsaneyek afirîdeya Babîlî ye ku heta Serdema Bronzê dirêj be jî lê bi berhevokek ne diyar e. Wusa dixuye ku ev perçe di pîrozbahiyek merasîma sala nû ya Babîlî de tê xwendin. Di efsaneyê de tê diyarkirin ku sedema afirandina cîhan û mirov ev e ku ji xwedayan re xizmet bikin û barê karê wan sivik bikin.[2] Nîqaşa vegotinê li ser pesnê Marduk, xwedayê parastina Babîlê ye, ku cîhan, salname û mirovahiyê diafirîn e.[2]

Xwedavend û karakterên mîtolojîk[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  • Adapa: padîşahê yekem
  • Anat: xwedawenda zayîn û şer
  • Anshar: bavê ezmên
  • Anu: xwedayê asîmanê herî bilind
  • Antu: xwedawenda afirîner
  • Apsu: serwerê xwedayan û okyanûsên binerd.
  • Assur (mîtolojî): xwedayê neteweyî yê asûriyan
  • Atrahasis: Protagonîstê helbesta epîk a bi heman navî
  • Baal: xwedayek ji yên din bilindtir û xwedayê sereke yê Keldanî-Asûriyan e
  • Damkina: xwedawenda dayika axê
  • Dumuzi: dios de la vegetación
  • Ea: xwedayê nebatê
  • Emesh: xwedayê nebatê
  • Enbilulu: xwedavenda berpirsê Firat û Dîcle
  • Enmesarraa: xwedayê qanûnan
  • Endursaga: Xwedayê heraldîkî yê Sumer
  • Enkimdu: xwedayê çem û qenala
  • Enlil: xwedayê hewa û bahozan
  • Enten: cotkarê xwedê
  • Enurta: Xwedayê cengê
  • Ereškigal: xwedawenda jêrzemînê
  • Erra: xwedayê şer, serhildan û serhildanan
  • Gilgameš: lehengê destana mezin a Gilgameş piştî tofanê
  • Geshtu-E: xwedayê biçûk yê zîrekiyê
  • Gugalanna: Hevjîna Ereshkigal
  • Gula: xwedawenda dermankirinê
  • Hadad: xwedawenda hewayê
  • Huwawa: parêzvanê daristana cedrî ya dilan
  • Inanna: xwedawenda evîn, şer û parêzvanê Urukê
  • Ištar: xwedawenda evînê
  • Isimud: xwedavenda qasîdê
  • Iskur: xwedayê bahoz û baranan
  • Kabta: xwedawenda berpirsê hîle, şepal û qalibên kerpîçê.
  • Kingu: Mêrê Tîamat
  • Kishar: bavê erdê
  • Lahar: xwedawenda dewaran
  • Marduk: xwedayê neteweyî yê Babîliyan
  • Murdock: xwedayê edaletê
  • Mummu: xwedayê mijê
  • Mushdamma: berpirsê xanî û avahiyan ku ji aliyê xwedawendan ve hatiye erkdar kirin.
  • Mušḫuššu: heywanê mîtolojîk
  • Nabu: xwedayê hunerên nivîsandinê
  • Namtar: xulamê xwedê ya binê erdê de
  • Nannar: Xwedayê heyvê

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  1. "Mesopotamian religion | Facts, Names, Gods, Temples, & Practices". Encyclopedia Britannica (bi îngilîzî). Roja wergirtinê: 22 îlon 2021.
  2. a b c d e Dalley, Stephanie (1989). Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others (bi îngilîzî). Oxford University Press. ISBN 0-19-814397-4. OCLC 19325158.

Girêdanên derve[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]