Planet

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search


OSIRIS Mars true color.jpg


Planet laşek astronomîkî ye ku li ser stêrkek an stîleka mayînde dimîne ku bi girseyî girseyî be ku ji hêla gora xwe ve were dorpêç kirin, bi girseyî girseyî nîne ku bibe sedema fusion-ê thermonuclear, û devera cîranê xwe ya ji planetesimals paqij kiriye.


Wêneyê Mars

Termê planet kevnar e, bi girêdanên dîrok, astrolojî, zanist, mîtolojî û ol ve. Di Pergala Solar de pênc nexşe bi çavê tazî xuya dibin. Vana ji hêla pir çandên pêşîn ve wekî xwedêgiravî, an jî wekî embarên xwedayan têne hesibandin. Her ku zanista zanistî pêşkeftî, têgihîna mirov a li ser planet guherî, di nav de hejmarek ji tiştên cihêreng. Di 2006-an de, Yekîtiya Astronomî ya Navneteweyî (IAU) bi fermî biryarnameyek pejirand ku planet di hundurê Peravê Solar de. Ev pênase nîqaş e ji ber ku ew hiştina gelek hêmanên girseyî yê planetî li ser bingeha ku derê yan tişta ku ew rêve dike. Her çend heşt laşên planetêr ên ku hatine vedîtin berî 1950 "planet" di bin navnîşa heyî de dimînin, hin bedenên esmanî, yên wekî Ceres, Pallas, Juno û Vesta (her tişt di hebên asteroidiya rojê de) û hem jî Pluto (yekem trans-Neptunian tiştê ku hatî vedîtin), yên ku carinan ji hêla civaka zanistî ve ji hêla planvanan ve dihatin hesibandin, êdî wekî planên di binê diyarkirina heyî ya planet de nayên dîtin.

Planên di stêrnasiyê de xwedî ferasetek cuda ye.

Planet ji hêla Ptolemy ve dihatin fikirîn ku orbit Earth di tevgerên defter û epicycle de bikin. Her çend ramana ku balafirên dorpêçê Sunerîetê gelek caran pêşniyar kiribûn, heya sedsala 17-an ne ku ev dîtin bi delîlên ji çavdêriyên yekem teleskopîkî yên astronomîkî, ku ji hêla Galileo Galilei ve hatî piştgirî kirin, piştgirî kir. Di heman demê de, bi analîzên baldar ên daneyên çavdêriya pêş-teleskopîk ên ku ji hêla Tycho Brahe ve hatine berhev kirin, Johannes Kepler dît ku orbitên balafirê ne eloktrîkî bûn û ne doralî. Wekî ku amûrên çavdêriyê baştir bûn, stêrnasan dîtin ku, mîna Erdê, her sê planvan li dor axayek ku li gorî pola xwe ya orbitalê tevdigerin zivirî, û hin taybetmendiyên mîna kêzikên berfê û demsalan parve kirin. Ji destpêka Serdema Qonaxê, bi çavdêrîya nêzikî ji alîyê lêkolînên cihan ve tê dîtin ku Erd û planên din taybetmendîyên wekî volcanism, hûrcan, tektonîk û hwd jî hîdrolojî parve dikin.

Planet bi gelemperî li du celeb têne parçekirin: nexşeyên mezin ên berbiçav-dûkel, û erdên zirav ên piçûk. Di Pergala Solar de heşt planet hene. [1] Bi mebesta dûrbûna ji Rojê, ew çar zemîn hene, Mercury, Venus, Erd û Mars, paşê çar planên giyandar, Jupiter, Saturn, Uranus, û Neptune. Ixeş pileyên li ser yek an çend satelîtên siruştî gerîdok in.

Thousandsend hezar planan li dor stêrên din ("planetên ekstrasolar" an "exoplanet") di Riya Milkiyanê de hatine kifş kirin. Ji 1ê Septemberlonê 2019an ve, 4,109 pilanên jêzêde yên derveyî di 3,059 pergalên gerîdokî de (di nav de 667 pergalên pirrjimar ên planetî jî hene), bi mezinahiya xwe tenê ji mezinahiya heyvê heya bigirên gazê li dora du caran mezintir ji Jupiter kifş in, ku ji wan zêdetir ji 100 plananan bi eynî hebî Erdê ne, neh ji wan di eynî cihî de ji stêrka xwe dûr in wek Earth ji Sun, ango di qada zewacê de digel xalîçêkirin. [3] [4] Di 20ê çileya paşîna (December) 2011ê de, tîmê teleskopê Kepler ragihand ku keşifkirina erdê ya yekem-pilanên jêzêde jêzêde, Kepler-20e [5] û Kepler-20f, [6] li dora stêrkek mîna Sun, Kepler-20. ] [8] [9] Lêkolînek 2012, ku analîzkirina daneyên microlensing gravitîkî, texmîn dike ku bi kêmî ve 1,6 nexşeyên tixûbkirî ji bo her stêrkek di Rêya Milî de. [10] Li dora pênc stêrên Sun-like [b] têne fikirîn ku li herêma zeviyê xwe [d] zevî xwedî planet [-] tixûbek Earth.