Qilaban

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Qilaban
Uludere
Navçe
Welat Bakurê Kurdistanê
Dûgel Tirkiye
Parêzgeh Şirnex
Serbajar Qilaban

Hejmara nahiyan 2 nahiye
Hejmara bajarokan 4 bajarok
Hejmara gundan 17 gund

Gelhe (2008) 38.511[1] kes
Rûerd 825 km2
Berbelavî 46,7 kes/km2
Bajarê navendî
Gelhe (2008) 11.030 kes
Koordînat 37°26′48″Bk 42°51′5″Rh / 37.44667°Bk 42.85139°Rh / 37.44667; 42.85139
Bilindayî 1.210 m
Koda postayê 73600
Koda telefonê (+90) 486
Nexşeya cihan Tirkiye
Qilaban li ser nexşeya Tirkiye nîşan dide
Qilaban
Qilaban

Qilaban (bi tirkî: Uludere), navçeyekî girêdayî bajarê Kurdistana bakur Şirnexê ye. Qilaban di 27'ê pûşperê sala 1957'a bûye bajar. Li gor serjimêra sala 2008'a hejmara rûniştvanê bajêr 11.030 û ya navçeyê 38.511 kes e.

Erdnîgarî[biguherîne]

Qilaban , pîvana navçeyê 825 km² ye. Bi Iraq ê rê xwediyê 56 km sînor e. Li rojhilatê wî nafceya Çelê ya girêdayi Colemêrgê, li rojavayê wî Şirnex û nafçeya Silopî, li bakurê rojhilat nafçeya Elkê, li başurê wî jî Iraq heye. Ji aliyê erdnîgarî ve çiyayi ye. Haftanîn û Kêla Memê çiyayên herî bilind ên herême ne. Ji xeynî vê jî Sûwar, Serêhe, Haftanîn, Meydan, Elcan û Şirîş jî zozanên girîng in. Avûhewa wî piranî bejayi an jî berî ye. Havînên wî germ û zuha, zivistanên wî jî cemidî û baran e. Û Newala Hezîl qezayê dike du qet, Rubarê Qilaban ji di navenda nafçê re derbasdibe û zîndîtiyekê dide navendê.

Bajarok û Gund[biguherîne]

Bajarok:

Nahiye (Navend):

Gund:

Dîroknasî[biguherîne]

Dîroka qezayê ji beriya mîlatê destpê dike.Di dîrokê de ketîye di bin Urartû, Med,Pers, Romayî, Arsaqî û Sasanîyanve.Di 1142’yan de I.Îmadeddîn Zengî di sala 1260’an de Hulagu bi destxistina herêma Colemêrgê,begên herêmê 1349’an de Karakoyinlî girêdana xwe qebûl dike.1386’an de Tîmur û 1502’yan ve di bin hikmê Safevî de Qilaban,di dewra Siltan Silêman’de bi girêdana Împaratoriya Osmaniyan ve îşê di nav xwe de serbest hate berdan.Begên eşîretan heqên xwe parastin,ji xeynî sistema erd a li Osmaniyan bi şertê rêkirina eskeran heta cimhûriyetê jiyîn.Demê Osmaniyan eşîreta Sindî serwerê civakê bu.

Piştî îlan kirina cimhuriyetê buyîna bucak û girêdana qezaya Elkê, Qilaban di dîroka 27.06.1957’an de bi qanûna hêjmartin 7033 bûye qeza.Ji vê dîrokê heya sala 1990 bû qezayekî girêdayî Colemêrk e bu.Heta dîroka 16.05. 1990’an de 3474 qanûna bi hêjmartin bi bajarê nû Şirnex ve hate girêdan. Qilaban,girêdayî Şirnexê ye û dûrehî ya wî 48 km ye. 12 gund û 3 bajarok hene.Belediya Qilabanê 1958’an de hatîye danîn.

Çekirina demografîk[biguherîne]

Hêjmara Qilabanê, %95 jê bi nifûsa wî qalablix a Kurd,eşîreta Goyan pêk tê. A dimenê jî yên ji devre tên û memur in. Gelek ji qebîleyên eşîreta Goyan, jî li gund û navendê jiyana xwe di domênin. Li demên dawî jî yên koç girî,li taybet jî li Stenbolê dijîn hene.

Xweza[biguherîne]

Bi hebûna folklorîka dewlemend, navçeyekî giring ên Şirnexê ye. Bi zozan û newalên xwe xûdanê cihên gerîng e.Xudanê malên bê wekhev û axîn gelek girig e.Havînê darên bilind ên selwî, zivistanê jî bi berfa xwe cihekî bê wekhev e.Mehên biharê,ên ji zozanê tên komkirin, pincar, lûşik, kerenk, bîg lazimtiya kesen li Qlabanê dijîn pêk tîne.Fêkî jî,kereng û temtol, nêzî havînê li sûkan tê frotin.

Ji aliyê fora û flora ve qezayekî dewlemend e. Şînehî ya endemîk gulasork an jî gulasorka çiyan e. Li Tirkîyeyê bi tenê li Qilaban-Colemêrkê li çiyan tê dîtin heq dike bibe sembola Qilaban ê.

Ji xeynî vê jî,heya ku li sibat 1970’yan li Şirnex-Qilabanê ji aliyê Şehit Şen’ve tê kuştin Pilinge Hezarê li vir di jiya. Ji aliyê jiyana wehşî ve jî dewlemend e. Ji sereke bizinen çiyan ve, hirç, beraza wehşî,xezal, rûvî,kew û gelek nirxên çûçikan hene. Ji erdnîgarî ji aliyê turizma zivistanê ve dewlemend e.

Edeta Xwarinê[biguherîne]

Xwarin[biguherîne]

  • Hilîsa: Goşt, difs û bi genimê hatî hingaftin tê çêkirin.
  • Kutilka Pirincê: Kifteya bi pirinçê.
  • Kutilka Savar: Kifteya savarê ye.
  • Xwarina Giroyê: Bi çiklok û pirinçê tê çêkirin.Difs tê serkirin.Xwarina herî xweş en gelî ye. Ji berê,bê guman,giro dihat çekirin û dihat dayîn.
  • Pîdeya Goyan: Hevîr,goşt,penîr,heg,mast û zeytin.

Çêkirin: Hevîr heta nermika guh dê êt çêkirin. Bi goşt hevîr tê vekirin. Tiştên dî jî heta wek hevîr lê tê, tên şexitandin. Tiştê li ser hevîr tên dayîn.Serwisa germ tê kirin.

  • Suryaz: Giyayekî li zozanan tê komkirin û pûvaz bi sebzeyan tê çêkirin.

Penîr[biguherîne]

  • Penîrê sîrik,penîrê kereng.

Tiştên Şêrîn

  • Xavîs : Difs,ar û dehnê ron tê çêkirin.
  • Kulîça: Hevîr,tiştên têde (goz,penîr hw.) tê hazir kirin.

Cilikên Herêmî[biguherîne]

  • Zelam Şel û Şapik yan jî Tirgal dikin ber xwe.
  • Jin jî Kiras û Fîstan dikin ber xwe.
  • Cilikên Qilabanî jî jin Kiras-Kurtek û zelam jî Şel û Şapik;yan jî Tirgal ji cilikên giring e.

Dest Sinet[biguherîne]

Cilik û mehfûrên Qilabanê pir navdar in. Gelek atolyeyan tê çêkirin û hemû deveren Tirkîyeyê tê firotin. Ji xeynî vê jî, goreyên hirî,ewen bi tenê bêrivan bi kar tînin tê çêkirin.

Şaredariya Qilabanê[biguherîne]

2009

DTP 2168 - 72.61
AKP 0556 - 18.62
DSP 0210 - 07.03
BBP 0024 - 00.80
CHP 0016 - 00.54
MHP 0008 - 00.27
İP 0004 - 00.13

2014

DTP 2.242 - 78.50
AKP 0477 - 16.70
BBP 0077 - 02.70
MHP 0051 - 01.80
SP 0009 - 00.30
DSP 0000 - 00.00
TKP 0000 - 00.00

Çavkanî[biguherîne]

Girêdanên Derve[biguherîne]