Fosfor

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
SîlîsyûmFosforKewkurd
N

P

As
Şeklê wê
PhosphComby.jpg
Bi tevayî
Nav, direfş, nimre Fosfor, P, 15
Kom, vedor, blok 15, 3, p
Cure Nelajwerd
Tîrbûn 1,82 g/cm3 (sipî)
2,16 g/cm3 (sor)
2,16 g/cm3 (reş)
Agahî
Giraniya atomê 30,97376 u
Nîveşkêla atomê 100 (98) pm
Nîveşkêla kovalansê 107 pm
Nîveşkêla Van der Waalsê 180 pm
Rêzbûna elektronan [Ne] 3s2 3p3
Rewşa di germiya odê de Hişk
Xala helînê sipî: 317,3 K (44,2 °C)
Xala kelînê 550 K (277 °C)
Kabikê molî 17,02 · 10-6 m3/mol
Derenceya bilindbûnê ±3, 4, 5
Oksîdên xwe P2O5
Elektronegatîfî 2,19 (Pauling-Skala)
Îzotop
Îzo LC t1/2 ÇA EX MeV ENû
28P

{syn.}

270,3 ms ε 14,332 28Si
29P

{syn.}

4,14 s ε 4,943 29Si
30P

{syn.}

2,49 d ε 4,232 30Si
31P

100 %

Qayîm
32P

{syn.}

14,26 r β- 1,711 32S
33P

{syn.}

25,34 d β- 0,249 33S
34P

{syn.}

12,43 s β- 5,374 34S
35P

{syn.}

47,3 s β- 3,989 35S
Tevdîr girtin
Nîşanên xeterê
Fosforî sor
Ev tişt zû dişewte
Ev tişt
zû dişewte
(F)
Fosforî sipî
Ev tişt zû dişewte Ev tişt pir jehrî ye Ev tişt diherfîne Ev tişt dikare xwezayê xirab bike
Ev tişt
zû dişewte
Ev tişt
pir jehrî ye
Ev tişt
diherfîne
Ev tişt
dikare xwezayê
xirab bike
(F) (T+) (C) (N)

Fosfor elementek û nemetalek e. Ew di oksîjenê da ronahiyê dide.

Fosfor ji jîyanê ra zêde girîng e, ew di bestinan yê fonksyonên taybetî da ne, wek di DNA, ADP û ATP da.

Vedîtin[biguherîne]

Fosfor di salê 1669an da ji Hennig Brand, zanistvanekî elman, hate vedîtin. Wî mîzê însên hişk kir - ew li "kevrî hişmendan" digerî - û dît, ku tiştek mabû ku vê ronahî ronahî jê derdiket.

Bikaranîn[biguherîne]

Fosfor di Şerê cîhanî yê duyemîn da ji bo bombên fosforî (wek bombên şewatê) ra ji balefirên brîtanî dihate bikaranîn. Di wan bomban da jî kewçûk dikirnê, ji ber ku ew bestina li ser canî mirovan bizelqe û bişewtîne. Bi vê rêyê birînên herî kûr çêdibûn.

Hebûn[biguherîne]

Fosfor di cîhanê da bes wek bestin heye. Bestinê herî zêde Fosfat e. Fosfat di rûyê erdê da heye (nêzîkî 0,09 %[1]).

Fosfat di cihanê da zêde di Efrîqa (dewletên Fas, Sahraya Rojava), Çîn û DYE (Florida) da heye. Lê hên jî zêde Fosfat di bin avê da heye, lê ew hên netê derxistin û bikaranîn.[2]

Fosforî sipî[biguherîne]

Fosforî sipî

Fosforî sipî (yek caran jî Fosforî zer) zêde xeternak e ji mirovan ra. 50 mg dikarin mirovekî bikujin. Tîrbûnê fosforî sipî 1,87 g/cm3 ye, ew bi 44,1 °C dihele û bi 280 °C dikele. Fosforî sipî di Tetraklormêtan, Benzol û Êter da hindik dihele. Eger fosforî sipî di ber bê da (Oksîjen) were hîştin, ew dikare bi xwe bişewte. Piştî şewatê Fosforpentoksîd çêdibe. Ji ber ku ew di avê da hema tewr nahele û nikane bişewte, fosforî sipî pir caran di avê da tê hîştin. Lê eger fosforî sipî bişewte, ew gereke bi axê were temirandin, ji ber ku bi avê ev fosfora dikare (piştî zîyabûnê) dîsa bişewte.

Fosforî reş[biguherîne]

Fosforî reş nahele û naşewte. Tîrbûnê xwe 2,67 g/cm3 ye. Fosforî reş çêdibe, eger hêzekî herî mezin li ser fosforî sipî ya fosforî sor hebe. Fosforî reş ne jehrî ye.

Fosforî sor[biguherîne]

Fosforî sor

Fosforî sor ne jehrî ye, lê ew dikare zû li ber bê bişewte. Tîrbûnê xwe 2,340 g/cm3 ye. Fosforî sor di navberê 585 °C û 610 °C dihele.

Fosforî sor tê çêkirin, eger fosforî sipî bi 260 °C çend saetan were germkirin.

Çêkirin[biguherîne]

Fosforî elementî gereke ji fosfatekî were çêkirin, ji ber ku ew tenê xwe di cîhanê da tune ye.

Çavkanî[biguherîne]

  1. Holleman, Wiberg: Lehrbuch der Anorganischen Chemie, weşanên 91.–100., Berlîn, 1985. ISBN 3-11-007511-3 (r. 928 – 931)
  2. Fosfat di "USGS Mineral Resources" da