Here naverokê

Seyîd Ebdulqadir

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Seyîd Evdilqadir hat beralîkirin)
Seyîd Ebdulqadir Ubeydullah
Ebdulqedir Ubeydullah di sala 1910an
Jidayikbûn1851
Nehrî, Bakurê Kurdistanê
Mirin27ê gulana 1927an
Bidlîs, Bakurê Kurdistanê
Sedema mirinêÎdamkirin
Xebatên navdarSerokê Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan (CTTK), Cemiyeta Tealiya Kurd (CTK) û paşê serokê Azadî
Dê û bav
Şerên tevlîbûyî:
biguhêreBelge

Seyîd Ebdulqedir Ubeydullah (jdb. 1851an - m. 27ê gulana 1925) serokê Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan û paşê Cemiyeta Tealiya Kurd bû. Ew rewşenbîrekî pêşeng ê kurd bû û carekê jî endamê Senatoya Împeratoriya Osmanî bû. Wî herwiha beşdarî serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî a dibin serokatiya bavê xwe bû û bi beşdarbûna di serhildana Şêx Seîd de hate tawanbarkirin.

Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re tevlihev kir. Piştî sirgûnkirin û paşê mirina bavê wî, malbat car caran di navbera Nehrî, Mûsil û navendên din de koçî dikir ku endamên mayî lê digeriyan ku rehabîlîtasyoneke siyasî lê bikin. Ebdulqedir di dawiyê de çû Stembolê, li wir wî lêkolînên din ên tîpîk ji bo kurên malbatên elîtî yê kurd ku di nav pergala împeratorê de entegre bûne, domand: hiqûq, rêveberî, fiqiha Îslamî û felsefeya siyasî.

Şoreşa Tirkên Ciwan yê 1908an dê bandorek kûr li ser wî kiriye, tevlêbûna wî ya siyasî zûtir kiriye û piştgiriya wî ji bo rêveberiya beşdar a destûrî wekî modelek ji bo çareserkirina tengezariyên etnîkî yên împeratoriyê şekil dida.

Jiyana destpêkê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Ebdulqedir Ubeydullah di 1851an li gundê Nehrîyê yê herêma Hekarîyayê jidayikbûye. Malbatê wî yê şêxî yê herî bi hêz û rêzdar li gund bû. Ew di hawîrdorekê de mezin bû ku bi kevneşopiya rewşenbîrî, otorîteya dînî û bandora siyasî ve dihat naskirin. Bavê wî, Şêx Ubeydullahê Nehrî, serhildana mezin a kurdan yê sala 1880an bi rêvebir - bûyerek ku hişmendiya siyasî ya malbatê bi kûrahî şekil da û bandor li ser nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir kir.

Perwerdehiya wî ya destpêkê xwendina dînî, perwerdehiya rêveberiya eşîrî û têkiliya bi avahiyên burokrasiya osmanî re li Wan û Bidlîsê tevlihev û temam kir. Malbata Ubeydullah toreke zanyar, nivîskar û mêvanên ji derdorên dîplomatîk ên kurd û herêmî parast ku ev yek rê da Ebdulqedir ku bigihîje perwerdehiya pirzimanî bi kurdî, osmanî, erebî û farisî. Ev perwerdehiya rewşenbîrî ew xist rewşekê ku hem di civaka eşîrî ya kurd û hem jî di elîta metropolî a osmanî de bigere.[1]

Kariyera siyasî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di dema serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî de, ew fermandarê kontîngenteke hêzên kurdî bû ku ji Cotmeha 1880an û pê ve, çend bajarok ji peravên gola Ûrmiyeyê heta derdora Tewrêz girtin. Piştî serhildana bavê xwe ya li dijî dewleta osmanî, di sala 1881an de ew ji aliyê rayedarên osmanî hat sirgûnkirin.[2] Ji bo demekê kêm tişt li ser Ebdulqedir têne zanin, lê di sala 1895an de ew wekî endamê Komîteya Yekîtî û Pêşketinê (KYP) li Stembolê tê behs kirin. Lê paşê ew di komployek ji bo hilweşandina siltan Ebdulhemîd II de hate tawanbar kirin,[3] piştî ku di sala 1896an de ew hate sirgûn kirin bo Mekeyê. Ji Mekeyê ew bi keştî ber va Bêrûtê diçe, lê bi siyasetmedarên KYPê re di têkiliyê de ma.[2]

Çalakiyên siyasî yên fermî ji Seyîd Ebdulqedir piştî Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908an zêde bûn ku rê da avakirina komele û civatên siyasî di nav împeratoriya osmanî de. Bi saya statuya xwe wekî navdarekî neqşebenfî û kurê Şêx Ubeydullah, ew di Serdema Duyem yê Destûrî de wekî yek ji kesayetiyên pêşeng ên kurd li Stembol derket holê. Helwesta wî ya siyasî di vê qonaxê de li şûna cudakariyê, giraniyê da ser reforma destûrî, nenavendîkirin û parastina mafên çandî yên kurdan. Di vê çarçovê de, Ebdulqedir bi awayekî nêzîk beşdarî Cemiyeta Teawun û Tereqiyê ya Kurdan bû ku demek kurt piştî 1908an hate damezrandin. Rêxistin li ser perwerde, alîkariya civakî û pêşvebirina ziman û nasnameya kurdî disekinî. Ebdulqedir ji fraksiyona muhafizekar a navdar a komeleyê bû û li şûna ku wekî seferberkerek ji binî ve tevbigere, roleke rewa û stratejîk lîst.

Piştî têkçûna osmaniyan di Şerê Cîhanî yê Yekem de, Ebdulqedir di serdema agirbestê de wekî kesayetek navendî di siyaseta kurd de derket holê. Di dawiya sala 1918an de, ew beşdarî damezrandina Cemiyeta Tealiya Kurd bû ku bû rêxistina siyasî ya kurd a herî bi bandor li Stembolê ya dagirkirî.[4] Di nav komeleyê de, Ebdulqedir wekî rêberekî payebilind û berdevkê siyasî kar dikir. Ew di amadekirina memoranduman, şekildana bernameyên siyasî û temsîlkirina daxwazên kurd ji rayedarên Hevalbend re de cih girt. Her çend rêxistin bi fermî piştgirîya xweseriya kurd dikir jî, Ebdulqedir bi xwe stratejiyeke hişyar a li ser dîplomasî û naskirina navneteweyî diparast û gumanên xwe li hember serhildana çekdarî ya tavilê diyar dikir. Dema ku Hohler pirsî gelo Hurriyet û İtilaf Fırkası dê li dijî Mustafa Kemal hêzê bikar bîne, wî bersivek erênî da.

Di hevdîtinekê de di 8ê kanûna pêşîn a 1919an de li Stembolê bi Thomas Beaumont Hohler, Sekreterê Dewletê yê Komîserê Bilind ê brîtanî John de Robeck re, Ebdulqedir rave kir ku kurd û ermenî hem li Stembolê û hem jî li Parîsê li hev kirine. Wî rave kir ku Damad Ferîd Paşa ji bo hilweşandina hikumeta wezîrê mezin Elî Rîza Paşa alîkariyê dixwaze û wî piştre soza xweserî û çend tiştên din daye kurdan. Wî herwiha diyar kir ku ne gengaz e ku meriv texmîn bike ka Mustafa Kemal, digel azeriyan ku ji hêla Enver Paşa û Xelîl Kût ve dihatin teşwîqkirin, dikare çi bi dest bixe û ku Mustafa Kemal her roj dibe xeterek mezintir.[5] Tom Beaumont Hohler ji biryardariya Ebdulqedir a ji bo avakirina dewleta xwe ya serbixwe ya Kurdistanê pir bandor bû.

Şervanên Qoçgirî 1921an

Di hevpeyvînekê de ku di sibata 1920an de ji rojnameya İkdam re hatiye dayîn, Ebdulqedir diyar kir ku ew alîgirê herêmeke xweser a kurdî ye ku serokatiyek ji aliyê kurdan ve hatiye hilbijartin.[6] Ew her wiha piştgirî da destkeftiyên Şerîf Paşa[7] (yê ku piştgirî da Kurdistaneke xweser) di Konferansa Aştiyê ya li Parîsê de.[8] Lêbelê, wezîrê mezin Damad Ferîd Paşa guman dikir ku Ebdulqedir serokên eşîrên kurd li Bakurê Kurdistanê ji bo amadekariya serxwebûnê organîze dike.[9] Her ku nerazîbûna wî ya li dijî serxwebûna kurd eşkere bû, nakokiya di navbera du serokên Cemiyeta Tealiya Kurd de, ango Ebdulqedir û Emîn Alî Bedirxan ên ku alîgirê serxwebûnê bûn, derket holê û CTKê hate hilweşandin.[6]

Di dema Serhildana Qoçgiriyê (1920–1921) de, Ebdulqedir beşdarî operasyonên leşkerî nebû û li Stembolê ma. Lêbelê, rayedarên neteweperest ên tirk wî ji ber serokatiya wî di nav rêxistinên kurd de û statuya wî ya sembolîk wekî kesekî bi bandor didîtin. Hesabên hemdem û yên paşê nîşan didin ku Ebdulqedir li dijî serhildana pêşwext hişyarî da, bi argumana ku hêzên kurd ne yekîtî, kapasîteya leşkerî û piştgiriya biyanî ya pêbawer hene. Dîroknas bi gelemperî li hev dikin ku rola Ebdulqedir di têkiliya bi Qoçgirî re îdeolojîk û rêxistinî bû. Dijberiya wî ya li hember serhildana tavilê beşdarî aloziyên di nav tevgera kurd de bû û cudabûna mezinbûyî ya di navbera rêberên siyasî yên nerm û aktorên herêmî yên çekdar de ronî kir.[10]

Li gorî Robert Olson, îstîxbarata brîtanî ragihand ku heta sala 1924an Ubeydullah wekî serokê nivîsgeha Azadî li Stembolê hatibû tomar kirin.[11] Wî bandorek mezin li ser nifûsa kurd a Stembolê dikir[9] û wekî kesayetiyek girîng di siyaseta kurdî de dihat wesifandin.[8]

Binçavkirin û îdamkirin

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Piştî tepeserkirina serhildanên kurdan û xurtkirina Komara Tirkiyeyê, Ebdulqedir her ku diçû rastî zextên dewletê dihat. Ebdulqedir û kurê wî Mehmed bi sûcê beşdarbûna di serhildana Şêx Seîd de hatin tawanbarkirin û ji aliyê Dadgeha Îstiqlalê ya li Diyarbekirê ve hatin darizandin. Her du jî di 23ê Gulana 1927an de cezayê darvekirinê li wan hat birîn û du roj şûnda hatin darvekirin.[12] Dema ku ber bi darvekirinê ve dimeşiya, dengê kurê wî Mehmed hat bihîstin ku celadên xwe hişyar dike ku kiryarên hikumeta wan dê qutiya pandorayê vekin û karesatekê bînin serê wan.[13] Piştî darvekirina wan, kurekî din ê Ebdulqedir, Ebdullah, ji bo tolhildanê li dijî hikumetê serî hilda û li gorî çavkaniyên brîtanî demkî serkeftî bû.[8]

Îdeolojî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Îdeolojiya siyasî ya Seyîd Ebqulqedir ji hêla tevlîheviyek nasnameya komunal a kurd, rêwitiya îslamî û destûrparêziyê ve hate şekildan. Berevajî kesayetên şoreşgerên kurd ên paşê, wî di destpêkê de serxwebûna rasterast neparast, lê belê xweserî û nenavendîkirin di çarçoveyek împeriyal an piştî-împerailyê de pêş xist. Ramanên wî ji kevneşopiya reformîst a osmanî ya dereng bandor bûn ku parastina adetên herêmî, desthilata dînî û rêveberiya herêmî wekî lihevhatî bi rêziknameyek siyasî ya berfirehtir didît. Ebdulqedir bi berdewamî li ser qanûnîbûn, danûstandin û rêxistina siyasî li ser pevçûna tundûtûjî tekez dikir ku baweriya xwe nîşan dide ku mafên kurdan dikarin bi mekanîzmayên destûrî werin ewlekirin ne bi serhildanê.[14]

Dîn di nêrîna cîhanê ya Ebdulqedir de roleke navendî lê pragmatîk digirt. Wekî endamekî elîta şêxên neqşbendî, wî desthilatdariya dînî wekî çavkaniyek hevgirtina civakî û rewatiya exlaqî didît ne wekî bingehek ji bo desthilatdariya teokratîk. Wî Îslam wekî çarçoveyek yekgirtî didît ku dikare pira dabeşbûnên eşîrî di navbera kurdan de çareser bike, di heman demê de mezhebîbûnê wekî amûrek siyasî red dikir. Ebdulqedir bi taybetî ji awayê ku retorîka dînî dikare ji hêla dewletê ve were bikar anîn da ku tepeserkirinê rewa bike, hişyar bû û ji ber vê yekê wî hewl da ku serokatiya dînî bi sinorkirina siyasî re hevseng bike. Ev nêzîkatî wî ji kesayetên ku paşê serhildanê bi giranî di warê olî de çarçove kirin cuda kir.

Taybetmendiyeke diyarker a îdeolojiya Ebdulqedir gumanbariya wî ya li hember têkoşîna çekdarî ya pêşwext û neteweperestiya radîkal bû. Wî bi berdewamî îdia dikir ku civaka kurd ji bo serhildaneke serketî ne xwedî yekîtî, kapasîteya sazûmanî û piştgiriya navneteweyî ya pêwîst e. Di şûna wê de, wî stratejiyeke gav bi gav tercîh kir ku li ser hevrêziya elîtan, dîplomasî û parêzvaniya navneteweyî disekine. Ev helwest wî bi aktorên çekdar re li hev kir û beşdarî dabeşbûnên navxweyî di nav tevgera kurd de bû. Dîroknasan destnîşan kirine ku darvekirina wî di sala 1925an de ne tenê jiholêrakirina rêberekî siyasî, lê di heman demê de tepeserkirina rêyeke destûrî û nerm di nav neteweperesta kurd a destpêkê de jî nîşan da.

Mîras

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Mîrasa Seyîd Ebdulqedir di dîroka Kurdistanê de cihekî cuda digire, wekî mîrasa rêberekî nerm û destûrîxwaz ku vîzyona wî ya siyasî bi rêça tepeserkirin û radîkalîzasyonê ya piştî mirina wî re berevajî bû. Dîroknas bi berfirehî darvekirina wî di sala 1927an de wekî xalek werçerxê şîrove dikin ku dawiya çalakiya siyasî ya yasayî û dîplomatîk a kurdî di destpêka Komara Tirkiyeyê de nîşan da. Bi rakirina kesayetên wekî Ebdulqedir re, siyaseta kurd ji parêzvaniya destûrî ber bi rêxistina veşartî û berxwedana çekdarî ve çû.[15]

Di nav bîra kolektîf a kurdan de, Ebdulqedir pir caran wekî kesayetek pirekê di navbera serokatiya dînî-eşîrî ya sedsala nozdehan û derketina holê ya tevgerên siyasî yên kurd ên nû de tê bîranîn. Hewldanên wî yên ji bo sazûmankirina daxwazên Kurdan bi rêya komeleyan, daxwaznameyan û dîplomasiya navneteweyî ji hêla zanyaran ve wekî delîl hatine destnîşankirin ku rêyên alternatîf û bêtundûtûjî berî ku bi awayekî sîstematîk ji hêla dewletê ve werin girtin, bi awayekî çalak hatine şopandin. Ev şîrove argumana ku serhildanên kurdan ên dawiya salên 1920 û 1930an ne tenê ji hêla armancên neteweperest ve, lê di heman demê de ji hêla jiholêrakirina serokatiya nerm ve jî hatine şekilkirin, tekez dike.

Di xebatên akademîk de, Ebdulqedir pir caran ji bo destkeftiyên siyasî yên taybetî kêmtir tê behskirin, lê ji bo tiştên ku jiyan û mirina wî li ser jîngeha siyasî ya Komarê ya destpêkê eşkere dikin. Doza wî nelihevhatina di navbera avakirina neteweya navendî û derbirîna siyasî ya piralî di vê serdemê de nîşan dide. Ji ber vê yekê, ew di lêkolînên neteweperestiya kurd, avakirina dewletê û tepeserkirina siyasî de kesayetek girîng dimîne û sembola îmkanên bêbandor ên siyaseta destûrî ya kurd di piştî Şerê Cîhanî yê Yekem de ye.[16]

Binerê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Çavkanî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  1. ^ Klein 2011, r. 7.
  2. ^ a b Özoğlu, Hakan (tebax 2001). ""Nationalism" and Kurdish notables in the late Ottoman -Early Republican era". International Journal of Middle East Studies (bi îngilîzî). 33 (3): 392–393. doi:10.1017/S0020743801003038. ISSN 1471-6380. S2CID 154897102 – bi riya Cambridge University Press.
  3. ^ Özoğlu, Hakan (2012). Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries. SUNY Press. rr. 89–90. ISBN 978-0791485569.
  4. ^ McDowall 2004, rr. 100–101.
  5. ^ Zürcher, Erik J. (1997). Turkey: A Modern History. Bloomsbury Academic. r. 177. ISBN 1860642225.
  6. ^ a b Özoğlu 2004, r. 93.
  7. ^ Olson, Robert W. (1989). The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925 (bi îngilîzî). University of Texas Press. r. 24. ISBN 978-0-292-77619-7.
  8. ^ a b c Oriente moderno, Volume 25. Istituto per l'oriente. 2006. r. 464.
  9. ^ a b Henning, Barbara (2018). Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes. University of Bamberg Press. r. 419. ISBN 978-3863095512.
  10. ^ Jwaideh 2006, rr. 172–173.
  11. ^ Olson 1989, r. 169.
  12. ^ Üngör, Umut. "Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950" (PDF). University of Amsterdam. rr. 241–242. Roja gihiştinê 9 nîsan 2020.
  13. ^ Üngör, Ugur Ümit (2012). The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950. OUP Oxford. r. 131. ISBN 978-0199655229.
  14. ^ McDowall 2004, rr. 89.
  15. ^ McDowall 2004, rr. 186.
  16. ^ Bozarslan 2008, rr. 335–337.

Bîbliyografî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  • Ateş, Sabri (2014). "In the Name of the Caliph and the Nation: The Sheikh Ubeidullah Rebellion of 1880–81". Iranian Studies. 47 (5): 735–798. doi:10.1080/00210862.2014.934151.
  • Celile Celil: 1880 - Şeyh Ubeydullah Nehri Kürt Ayaklanması (1880 - The Kurdish Sheikh Ubeydullah Nehri Uprising), Istanbul 1998, ISBN 975-8245-03-1
  • Wadie Jwaideh: Kürt Milliyetçiliğinin Tarihi Kökenleri ve Gelişimi (The origin‘s and evolution of Kurdish nationalism'), İletişim Yayınları, Istanbul 1999, ISBN 975-470-170-9
  • Hakan Özoğlu: Nationalism and kurdish notables in the late ottoman-early republican era, Erschienen in International Journal of Middle East Studies, Vol. 33, Nr. 3, S. 383–409, August 2001
  • Hakan Özoğlu: Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries. Suny Press, 2004. ISBN 0-7914-5993-4.

Girêdanên derve

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Ji "https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Seyîd_Ebdulqadir&oldid=1969194" hatiye standin.