Îran

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
جمهوری اسلامی ايران
Jomhuri-ye Islāmi-ye Irān
Komara Îslamî ya Îranê
Alaya Îranê Nîşana Îranê
(Ala) (Nîşan)
Gotina netewî: استقلال. آزادی. جمهوری اسلامی
Sirûda netewî: Sirûda Komara Îslamî
Iran (orthographic projection).svg
Zimanên fermî Farisî
Zimanên nefermî Azerî, kurdî, beluçî, erebî, turkmen.
Paytext Tehran
35°41′Bk 51°25′Rh / 35.683°Bk 51.417°Rh / 35.683; 51.417
Bajarê mezin Tehran
Sîstema siyasî Komara îslamî
 - Serokê olî
 - Serkomar
Alî Xameneyî
Mehmûdê Ehmedînejad
Rûerd
 - Giştî
 - Av (%)

1.873.959 km2
0,7
Gelhe
 - Giştî (2011)
 - Berbelavî

76.091.000 kes
46 kes/km2
Serxwebûn 1'ê avrêlê 1979 (Sazkirina Komara Îslamî)
Dirav Riyal
Dem UTC+3:30
Nîşana înternetê .ir
Koda telefonê 98

Îran an jî Komara Îslamî ya Îranê (bi farsîجمهوری اسلامی ایران Jomhuri-ye Islāmi-ye Irān) welatekê Rojhilata Navîn e. Îran li bakur bi Ermenistanê, Azerbaycanê û Turkmenistanê re, li rojava bi Tirkiye û Îraqê re, li rojhilat bi Afxanistan û Pakistanê re û li başûr bi Kendava Farisî û Kendava Omanê re û li aliyê din ê wan herduyan re bi Kuweyt, Erebistana Siûdî, Bahreyn, Qeter, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî û Ommanê re hevsî e.

Bi 1,648,195 km2 (636,372 sq mi) mezinahiya xwe ve di dinyayê de dewleta 18mîn e,Îran dewleteke pir-etnîkî ye û nûfusa Îranê li derdora 77 milyonî ye.

Navê Îran di nav zimanên Îranî de tê wateya Herêmên Aryaniyan

Mezhebê fermî yê Îranê Şî û zimanê fermî jî Farisî ye.

Bi dirêjahiya dîrokê rola jeostratejîka Îranê giring bûye. Sedema vê giringiyê jî cihê wê li navenda Ewroasyayê ye. Îran yek ji damezrêner û endamên Neteweyên Yekgirtî, Welatên Alînegir û Rêxistina Welatên hilberînerê Petrolê (OPEC)ê ye.

Rojhilata Kurdistanê niha ji aliyê siyasî ve parçeyek ji Îranê ye.

Nav û Dîrok[biguherîne]

Peyva Îranê bi koka xwe ji peyva Aryanê re nêzîk e û ramana wê welatê Aryanan e. Hêjayê gotinê ye ku peyva Îraq anko Îrak a cîranê Îranê ye jî, bi koka xwe ve bi heman peyvê re têkildar e.

Di dîrokê da navê Aryanan û Parsiyan bi giştî ji bo wan herêman li kar bû ku niha Banî a Îranê pêktînin. Lê bikaranîna peyvên mîna Arî, Arya û Aryanayê li Îranê ji bo demên berî pêxemberê Îranî Zeradeştî tê gotin. Lê Zerdeşt bi aslê xwe kurde. Ev nav di Avestayê da (xeyîn ji parên ku dibêjinê Gat) hatine misogerkirin. Rengê ramana Ayîryaê tiştekê nêzîkî necîb, paqij an bilind e. Ayîrya daînhava bi ramana welatê Ariyan û Ayîryan Vaç bi raman welatê kok ê Ariyan ve girêdayî ye, ji wê hatiye.

Erdnîgarî[biguherîne]

Welatê Îran li navberî welatên Îraq li rojava, Tirkiye, Ermenistan û Azerbaycan li bakurê rojava, Pakistan û Afxanistan li rojhilatê, Turkmenistan li bakurê rojhilatê ye. Herwisa li bakurê Îranê gola Kaspiyen an jî Derya Mazenderan heye. Li başûrê Îranê jî Kendava Farisî û derya Omanê hene.

Ziman[biguherîne]

Zimanê fermî yê Îranê farisî ye, lê kurdî, azerî, beluçî, erebî, turkmen û gelek zimanên din jî lê tên peyivîn.

Ol[biguherîne]

98% ji akinciyên îranî misilman in; 89% şiî û 9% sunî ne. 2% mesihî, êzîdî, bahaî, yahudî û zerdeştî ne. [1]

Parêzgehên Îranê[biguherîne]

Li Îranê 31 parêzgeh hene:

  1. Parêzgeha Tehran
  2. Parêzgeha Qom
  3. Parêzgeha Merkezî
  4. Parêzgeha Qazwên
  5. Parêzgeha Gîlan
  6. Parêzgeha Erdebîl
  7. Parêzgeha Zencan
  8. Azerbaycana Rojhilat
  9. Azerbaycana Rojava
  10. Parêzgeha Kurdistan
  11. Parêzgeha Hemedan
  12. Parêzgeha Kirmaşan
  13. Parêzgeha Îlam
  14. Luristan
  15. Xûzistan
  1. Çarmihal û Bextiyarî
  2. Kûgîluyî û Buwêr Ehmed
  3. Parêzgeha Bûşêhr
  4. Parêzgeha Fars
  5. Hormozgan
  6. Sîstan û Belûçistan
  7. Parêzgeha Kirman
  8. Parêzgeha Yezd
  9. Parêzgeha Îsfehan
  10. Parêzgeha Simnan
  11. Mazenderan
  12. Gulistan
  13. Xorasana Bakûr
  14. Xorasana Rezewî
  15. Xorasana Başûr
  16. Elbrûz
IranNumbered.png

Çavkanî[biguherîne]