Albert Einstein

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Albert Einstein
Albert Einstein
Zayîn 4'ê adarê 1879
Ulm, Kingdom of Württemberg, Almanya
Mirin 18'ê adarê 1955 (76 salî)
Eslê xwe Alman
Dîn Cihû
Çax Sedsala 19 û 20'an
Pîşe fîzîkzan, matematikzan, astronom, fîlozof û Xwedazanî
Bandor Fîzîk
Xelat Nobel prize medal.svg Xelata Nobelê a Fîzîkê
Şanenav
Albert Einstein signature.svg

Albert Einstein (1879-1955) zanyarek e. Wekî damezrandinêrê Teoriya Îzafiyetê tê nas kirin.

Einstein, li Ulmê, di 14'ê adara 1879'an de, wekî zarokekî malbateke cihûyên Almanya ên xwedî ramana azad, ji dayîk dibe. Bavê wî endezyar e, lê belê mirovekî dewlemend nîne. Albert, zarokatiya xwe li Münchenê diborîne û tevî ku li malê gelekî jîr û hişmend tê dîtin jî, li dibistanê serkeftinên mezin bidest naxe. Di dibistana navîn de, hez ji pergala (sîstem) hîndekari ya Almanî nake, tewer bi mamosteyên ku berovajî wî tevdigerin, dikeve nav pevçûnê. Ji ber van azmûnên pêşwext, li hemberî meqamên fermî yên Almanî dibe dijmin û neyar. Şert û mercên neyînî yên aborî, di sala 1894'an de, malbata Einstein'î ber bi koçberiyê ve dibe û berê malbata wî dide Mîlanoyê. Lê Eistein ji bo hîndekariya xwe temam bike li Münchenê tê hiştin. Einstein bi hinceta nexweşiyê piştre tevî malbata xwe ya li Îtalyayê dibe. Einstein gelekî hez ji Îtalyayê dike û li wê derê di nava demeke kin de, ji Mîlanoyê heta Cenoveyê 160 km rê, bi armanca gerê bi meşê dibihûrîne.

Einstein piştre serî li dibistanaPolîteknîk a li Zurihê dide. Bi tevî ku di fizîk û matematîkê de xwedî serkeftineke serdest be jî, ji ber ku bawernameya wî ya têr a Dibistana Amadehiyê tune ye, nekare azmûna destpêkê derbas bike û serlêdana wî nayê pejirandin. Ji bo qezenckirina azmûnê, ji bo wergirtina hîndekariyê diçe cîmnazyûma li Aarauyê. Li wê derê gelekî bextiyar dibe. Ew êdî evîndarê Swîsreyê ye; piştre derbasî hemwelatiya Swîsreyê dibe û di dûmahîka jiyana xwe de careke din qet venaqete. Di dawiyê de dema ku dikeve dibistana Polîteknîkê, profesorên matematîkê H. Minkowski û A. Huntwitz dibin. Her du jî zanyarên pola yekemîn in. Lê belê ne Einstein zêde tiştek ji wan werdigire û ne jî ew li Einsteinî hay dibin.

Dema ku dibe destûrdar ango mezûn dibe, ji bo ku debara xwe bike pêdiviya wî bi karekî çê dibe û wî di kar dîtinê de zor û zehmetî dikisîne. Di destpêkê de weke mamosteyê yêdek kar dike û dersên taybet ên fîzîkê dide. Di 1902’an de, li Daîreya Patentê ya li Kantona Bernê karekî dilnizm dibîne. Di van deman de Einstein bi Mileva Mariç re dizewice. Ji malbata Einstein du zarok çêdibin. Piştre yek ji van zarokan, di paşerojê de, di Zanîngeha Kalîforniya a li Berkleyê de, dibe profesoreke mûhendîsiyê yê pir bi bandor.

Karê li ofîsa Patentê gelekî li gorî Einstein bû. Dema ku li ofîsa xwe îcadên dihatin şandin lêkolîn dikir, di nav karê xwe de bêyî zêde xûya bike, ji xwe re wext peyda dikir. Wê demê, dest bi nivîsandina gotarên fîzîkê kir. Nivîsên xwe ji Annalen der Physik a di rêveberiya W. Wien ku bi cismên reş namdar bû re, dişand. Di 1901an lêkolînek, di 1902’an de du, û di 1903`an de û 1904`an de lêkolînek pêşkêş kir. Hemû jî di warên dînamîkzanî û dînamîka germ de, lêkolînên kûr bûn.

Weke rewşa Planck a salên berê, heman mijar berê ji aliyê Gibbs ve dihate nîrxandin, lê belê Einstein vê yekê dizanî. Di sala 1905an de dehaya Einstein bi awayekî bêhempa çirisî, di adar, gulan û hezîranê de 3 xebatên xwe weşand ku evana bi tena serê xwe dikarîbû wê bike keseke bê mirin. Xebata yekemîn ”Pêkhatina roniyê û derbarê gîhandina wê de xala awireke zimanê xweser” ku ev xebat kifşa pakêtokên roniyê û weke pêkanîneke mezin daxûyandina bandora ronayî-elektrîkê di hundirand. Ya duyemîn jî Li ser tevgera pirtikên şileyên meyîbûyî ku ji aliyê teoriya kînetîk a roniyê ve tê diyarkirin ku ev yek teoriya libatê ya Browncil di hundirand û careke din hebûna rastîn a atoman nîşan da û sabîtiya Boltzman bi rêyek din tespît dikir. Ya sêyemîn jî `Li ser elektromagnetîka cîsmên dilebitin` bû. Ev xebat jî teoriya îzafiyeta taybet di hundirand. Ji vê derê jî îzafet ango pêwendiya E=mc2 ku bû sedem herkes Einstein nasbike, dihate derxistin.

Bi tevî ku piraniya cîhana fîzîkê Einstein bi guman pêşwazî dikir jî, encamên qet nedihat hêvîkirin ên Einstein di demeke kin de hate piştrastkirin. Einstein di 1913'an de li Berlînê dest bi xebatê kir. Teoriya gumlatkêşiyê ji qonaxa ku Newton beriya du sedsalî hiştibû rahiştê û di 1916`an de weke Teoriya Îzafiyeta Giştî danî holê. Encamên weke xwarbûna zeman-mekanê ku Îzafiyeta Giştî datanî holê, di salên piştre bi ceribandinên hatin kirin hate piştrastkirin. Piştre bi dîtina teorî, bi dîtina Firehbûna Gerdûna re ahengî çêkir.

Ramana `Ronî bi hişyarbûnê re pexş dibe` ku Einstein di 1917'an de danî holê, piştî 40 salan bi dîtina lazerê bi encam bû. Einstein ku ji mekanîka kuantumê ya di 1920an de pêşdiket bêzar dibû, di dewsa nêrîna determenîst a klasîk, nêrîna muhtemelparêziyê qebûl nekir. Einstein ku li hemberî mekanîka kuantumê diyar kir "Xwedê zar navêje", yekemîn car xelitî.

Einstein ku li hemû cîhanê gîhîşt namdariyekê, bi desthilatdariya Naziyan re, di sala 1933`an de Almanyayê terk kir. Dawiya emrê xwe li DYEyê derbas kir. Einstein salên dawî yên jiyana xwe, bi lêgerîna gumlatkêşî û teoriya elektro-magnetîk derbas kir. Lê belê di vê yekê de bi serneket. Hîn jî ev problem li benda çareseriyê ye. Einstein di sala 1955'an de li Princetonê çû ser dilovaniya xwe. Li gorî anketên kovara Timeyê, weke kesê herî mezin ê sedsala 20emîn hate hilbijartin.

Girêdanên derve[biguherîne]

Wikiquote-Logo q:
Di Wîkîgotin da gotarek li ser Albert Einstein heye.