Amazon

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Amazon
Çemê Amazonê
Rio Amazonas - Parintins.jpg
Çemê Amazonê
Cih
Herêm Amerîkaya başûr
Dewlet Peru, Kolombiya, Brezîlya, Bolîvya, Ekvador, Venezuela
Taybetî
Dirêjayî      6.400 km
Tejane 7.050.000 km2
Debî 219.000 m3/s
Robar
Cihderk And
 - Cih Herêma Arequipa, Peru
 - Bilindayî 5220 m
Dev Okyanûsa Atlantîk
 - Cih Brezîlya
Nexşe
Amazonrivermap.svg
Nexşeya belavbûna ava Çemê Amazonê
biguherîneBelge

Amazon yan jî Çemê Amazonê (bi spanî: Río Amazonas, portugalî: Amazonas), çemeke mezin e li Amerîkaya Başûr e. Çemê Amazonê yek ji çemên herî dirêj ên cîhanê ye ku ji Çiyayên Andê yên Peruyê derdikeve û dirije Okyanûsa Atlantîkê. Dirêjiya çem 6.400 kîlomêtre ye. Ava Amazonê ji çemên herî mezin ên cîhanê wekî Çemê Mîsîsîpî, Nîl û Yangtzeyê zêdetir e. Firehiya Amazonê li cihê ku diherike Okyanûsa Atlantîkê, 300 kîlomêtre ye.

Etîmolojî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Amazon di destpêkê de ji hêla Ewropiyan ve wekî Marañón dihat zanîn û beşa Peruyî ya çemê îro jî bi wî navî tê zanîn. Paşê bi spanî û portugalî wekî Rio Amazonas hatiye pênasekirin. Navê Rio Amazonas hate ragihandin piştî ku şervanên xwecihî di êrîşa seferek sedsala 16an de ku li Francisco de Orellana çêbûye, lê hatiye kirin.

Dîroka Amazonê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Dîroka jeolojîk[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Lêkolînên jeolojîk ên vê dawîyê destnîşan dikin ku bi mîlyonan salan çemê Amazonê berevajî diherikî - ji rojhilat ber bi rojava ve. Di dawiyê de Çiyayên Andê ava bûn, herikîna wê ber bi Okyanûsa Mezin ve asteng kir û bû sedem ku ew rê li ber devê xwe yê niha yê li Okyanûsa Atlantîk biguherîne.[1]

Serdema Pre-Columbian[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di dema ku gelek arkeologan jê re qonaxa damezrandinê digotin, civakên Amazonian bi di derketina pergalên çandiniyê yên bilind ên Amerîkaya Başûr de bûn. Di dema ku gelek arkeologan jê re qonaxa formasyonê digotin de, civakên Amazonî di derketina pergalên çandiniyê yên bilind ên Amerîkaya Başûr de bi gelemperî beşdar bûne. Bazirganiya bi şaristaniyên Andean re li qadên avên serê li Andes, ji bo pêşkeftina civakî û dînê ya şaristaniyên mezintirîn ên mîna Muisca û Incas de alîkariyek bingehîn ava kir. Niştecîhên mirovan ên destpêkê bi gelemperî li ser girên nizm an zozanan bûn.

Hatina Ewropiyan[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di Adara sala 1500an de Vicente Yáñez Pinzónê spanî yekem Ewropî ya belgekirî bû ku bi keştiyê xwe hatiye çemê Amazonê.[2] Pinzón navê çemê danî Río Santa María del Mar Dulce, ku paşê bi Mar Dulce hate kurt kirin. Keşifgerekî din ê spanî, Francisco de Orellana, yekem Ewropî bû ku ji koka çemên jorîn, ku li çiyayê Andê, li ber devê çem in, geriyaye. Tê texmîn kirin ku navê Amazonas ji şervanên xwecihî yên ku êrîşî vê seferê kirine, bi piranî jin bûn, hatiye wergirtin, ku De Orellana şervanên jin ên efsanewî yên Amazon ji çanda kevnar a Helenî ya li Yewnanîstanê tîne bîra De Orellana.

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  1. "Amazon river 'switched direction'" (bi îngilîzî). 24 çiriya pêşîn 2006. Roja wergirtinê: 30 kanûna paşîn 2022.
  2. Morison, Samuel Eliot (1974). The European discovery of America : the southern voyages, A.D. 1492-1616. Internet Archive. New York : Oxford University Press.

Girêdanên derve[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]