Here naverokê

Xalîd Begê Cibirî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Xalîd Begê Cibirî
Xalîd Beg berî 1925an
Jidayikbûnnêz. 1882an
Gimgim, wîlayeta Bidlîsê, Bakurê Kurdistanê
Mirin14ê nîsana 1927an
Bidlîs, Bakurê Kurdistanê
Sedema mirinêÎdamkirin
PerwerdeDibistana Eşîran
Koleja Leşkerî yê Osmanî (perwerdehiya bilind)
PîşeLeşker û siyasetmedar
Salên çalak1904-1927
Xebatên navdarDamezrînêr û serokê Azadî (1921-27)
Dê û bav
  • Mehmûd Begê Cibirî (bav)
biguhêreBelge

Xalîd Begê Cibirî (1882-1927) efserê leşkerî û çalakvanekî siyasî yê kurd bû ku di destpêka sedsala bîstan de di veguherîna ji xizmeta împeratorî ya di neteweperiya kurdî a rêxistinkirî de roleke girîng lîstiye. Xalid Begê Cibrî di nav strukturên artêşa osmanî de kesek perwerdekirî û karmend bû ku ew ji nifşekî efserên kurd bû ku ezmûna leşkerî ya pîşeyî bi hişmendiya zêdebûyî ya marjînalîzekirina siyasî ya kurdan re li hev dicivanda. Kariyera wî rewşa tevlihev a elîtên kurd nîşan dida ku di destpêkê de xizmeta dewleta osmanî dikir lê paşê wekî dijberên rêziknameya siyasî ya piştî Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê li Anatolyayê derketiye holê.

Xalîd Beg ku di nav eşîra Cibirî de ji dayik bû ku hem di desthilatdariya eşîrî de û hem jî di saziyên dewleta ya nû de bi kûrahî cih girtiye. Paşxaneya wî hişt ku ew di heman demê de di nav strukturên civakî yên kevneşopî yên kurd û pergala leşkerî ya navendî ya împeratoriyê de bixebite. Di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de û piştî wê, ev pozîsyona dualî girîngtir bûye, ji ber ku hilweşîna desthilatdariya osmanî û bilindbûna nîjadperestiya tirkî rastiyên siyasî yên nû ji bo serokên kurd afirandiye. Xalîd Beg ne tenê wekî navdarek eşîrî an efserê berê, lê wekî kesayetek ku dikarîbû giliyên kurdan wergerîne çalakiya siyasî ya rêxistinkirî dihat hesibandin.

Xalîd Beg Cibirî bi piranî wekî damezrîner û serokê rêxistina Azadî tê nasîn ku yek ji torên neteweperestên kurd ên veşartî yên herî pêşîn e ku piştî Şerê Cîhanî yê Yekem hat damezrandin. Herwiha rêxistina Azadî serhildanên Elkê (1924) û yê Şêx Seîd pêşxist û piştgirî da. Xalîd Beg di her dû serhildanan wekî fermandarê şoreşgeran xizmet kir. Di bin serokatiya wî de, Azadî bi rêya plansaziya leşkerî, torên elît û seferberiya îdeolojîk hewl da ku berxwedana siyasî ya kurd bi hevrêzî bike. Rola wî di nav rêxistina Azadî de, xistina navenda rêxistinkirina neteweperest a kurd a destpêkê û rasterast bi bûyerên ku dê di serhildanên mezin ên kurd yê salên 1920an de bi dawî bibin ve girêdidayê.

Jiyana berê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Xalîd Beg Cibirî di sala 1882an de li Gimgimê, navçeyeke berê yê wîlayeta Bêdlîsê, parêzgeheke Kurdistana Osmaniyan ku bi rêxistineke eşîrî ya xurt û têkiliyeke nêzîk di navbera elîtên kurd û dewleta împeratorî de dihat naskirin, ji dayik bû. Herêm beşek ji sinorê rojhilat bû ku tê de desthilatdariya osmanî ji bo parastina rêkûpêkî û ewlehiyê bi giranî xwe dispêre hevkariya bi eslê xwecihî yê kurd re. Xalîd Beg di vê hawîrdorê de mezin bû û ji temenê xwe yê biçûk ve hem bi avahiyên civakî yên civaka eşîrî ya kurd û hem jî bi hebûna siyasî ya rêveberiya osmanî re rûbirû ma.

Ew kurê Mehmûd Beg bû, serokê (axa) eşîra Cibirî, eşîreke kurdên sunî ku bi kurmancî diaxivîn û di nav komên eşîrî yên herî bi bandor ên herêmê de bû. Eşîra Cibirî têkiliyek hevkariyê û demdirêj bi hikumeta osmanî re domandin ku eşîrê wekî navbeynkarek pêbawer li wîlayetên rojhilat didîtin.[1] Di berdêla dilsozî û piştgiriya leşkerî de, serokatiya Cibirî îmtiyaz wergirtin, di nav de mafê organîzekirina yekîneyan di nav hengên Hemîdiye de, hêzek li ser bingeha eşîrê ku di bin siltan Ebdulhemîd II de hatibû damezrandin. Vê rêkeftinê desthilatdariya herêmî eşîr xurt kir, dema ku ew bi pergala leşkerî ya împeratorê ve entegre bûye.[2] Ji ber vê yekê, perwerdehiya Xalîd Beg hêmanên serokatiya eşîrî ya kevneşopî bi rûbirûbûna bi leşkerîkirina ji hêla dewletê ve re tevlihev kir. Sîstema Hemîdiye ne tenê dînamîkên hêza herêmî şekil da, lê di heman demê de bandor li civakîbûna endamên ciwan ên malbatên pêşeng jî kir ku her ku diçûn ber bi perwerdehiya fermî û kariyerên leşkerî ve diçûn. Di vê çarçoveyê de, Xalîd Beg ji bo xizmetê li derveyî sinorên herêma xwe ya jidayikbûnê amade bû ku stratejiyek osmanî ya berfirehtir a tevlêkirina elîtên eşîrî di nav saziyên navendî de nîşan didaye.[3] Wekî beşek ji vê rêyê, Xalîd Beg şandina Stembolê, li wir beşdarî Dibistanên Eşîran bûye.[1] Ev sazî ji bo perwerdekirina kurên serokên eşîrî yên bi bandor ji seranserê împeratoriyê û ji bo pêşxistina dilsoziya wan a bi dewleta osmanî re bi rêya bernameyek ku mijarên nûjen bi îdeolojiya împeratorî re dihewîne, hate damezrandin. Beşdarbûna li Dibistana Eşîran veguherînek girîng ji jiyana parêzgehê ber bi navenda împeratoriyê ve nîşan da û Xalîd Beg bi hawîrdorek piretnîkî re ku ji hêla îdealên perwerdehiyê yên reformîst ve hatî şekilkirin, vekiriye.[4][5]

Piştî perwerdehiya xwe li Dibistana Eşîran, Xalîd Beg xwendina xwe li Koleja Leşkerî ya Osmanî domand, li wir perwerdehiya leşkerî ya fermî wergirt.[1]

Vê perwerdehiyê ew xist nav koma efserên profesyonel ên împeratoriyê û jêhatîbûn û torên ku paşê di çalakiyên wî yên leşkerî û siyasî de girîng derketin holê peyda kir. Pêşveçûna wî ji Dibistana Eşîran ber bi perwerdehiya leşkerî ya elît ve rêyên ku navdarên kurd di destpêka sedsala bîstan de bi rêya wan di nav saziyên osmanî de hatin entegrekirin nîşan didaye.

Kariyera leşkerî di artêşa osmanî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Xalîd Beg Cibirî kariyera xwe ya leşkerî di nav sîstema Hemîdiyeyê de dest pê kir ku mekanîzmayeke sereke temsîl dikir ku bi rêya wê dewleta osmanî elîtên eşîrên kurd di nav avahiya xwe ya leşkerî de entegre kiriye. Di sala 1902an de, ew bû fermandarê Alaya Hemîdiyeyê yê Duyem, pozîsyonek ku wî di nav kesayetiyên eşîrî-leşkerî yên herî bihêz ên Bakurê Kurdistanê de cih girtiye. Wekî fermandar, Xalîd Beg hem desthilatdariya leşkerî û hem jî hêza herêmî ya de facto bi kar dianî, li ser xaçerêya fermandariya împeratoriyê û dilsoziya eşîrî dixebitiye.[6] Fermandariya wî di demek kurt de bi pevçûnên tundûtûj ên nav-civakî ve hate girêdanin. Di sala 1894an de, Xalîd Beg êrîşek li dijî Zeynel Talu Hermeklî, kurê navdarê elewî Îbrahîm Talu, birêvebir ku ev yek jî nîşan da ku bi bicihkirina hengên Hemîdiyeyê re aloziyên mezhebî û eşîrî hebûne. Ev alozî di sala 1906an de gihîştin lûtkeyê, dema ku Zeynel Talu ji aliyê leşkerên Alaya Hemîdiye yê Dûyem a di bin fermandariya Xalîd Beg de hatiye kuştin.[7] Vegotinên hemdem û yên paşê vê bûyerê wekî kêliyek diyarker di têkiliyên sunî-elewî yên li herêmê de destnîşan dikin û di nav eşîrên kurdên elewî de mîrateyek kûr a nerazîbûnê hiştin. Encamên siyasî yên demdirêj ên vê tundûtûjiyê ji serdema yekser wêdetir jî berdewam kirin. Dîroknas destnîşan dikin ku bîranîna kiryarên wiha yên hêzên eşîrên sunî bûye sedema redkirina gelek eşîrên kurdên elewî ji bo piştgiriya Serhildana Şêx Seîdê Pîranî a 1925an.[8] Ji ber vê yekê, kiryarên fermandarên Hemîdiyeyê yên wekî yê Xalîd Beg di şekildana şêwazên hevalbendî û nehevkariyê yên paşê di nav civaka kurd de, nemaze li ser xetên mezhebî, rolek lîstiye.[9]

Di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de, Xalîd Beg li eniya rojhilat hate bicihkirin, li wir beşdarî operasyonên leşkerî li dijî hêzên împeratoriya rûsî û yekîneyên ermenî bû. Xizmeta wî ya di şer de wî xist nav kampanyaya berfirehtir yê osmaniyan ji bo parastina parêzgehên rojhilat di serdema bêîstîqrariya zêde, seferberiya girseyî û tundûtûjiya nav-etnîkî de. Her çend tomarên operasyonî yên berfireh ên kiryarên wî kêm bûn jî, ew bi berdewamî wekî fermandarekî meydanî yê çalak li qada rojhilat dihatiye binavkirin. Di heman demê de, Xalîd Beg bêbaweriyeke kûr li hember eşîrên kurdên elewî nîşan da, ji ber ku ew guman kiriye ku ew di şert û mercên şer de bi hevkarî an xiyanetê dixebitin. Li gorî vegotinên dîrokî, wî ev fikar rasterast ji fermandar Qazim Paşa re ragihandiye û jê dixwestiye ku piştgiriya kurdên elewî di şerên leşkerî de red bike. Ev name nîşan dide ka çawa ramanên mezhebî bandor li biryardana leşkerî kirine û di dema şer de dabeşbûnên di nav civaka kurd de kûrtir kiriye.[10][11][12]

Piştî têkçûna împeratoriya osmanî, Xalîd Beg di destpêkê de xwe bi tevgerên nîjadperestên tirkî yê derketî re têkilî didaye. Di dema Şerê Rizgariya Tirkiyeyê de, ew li kêleka Mustafa Kemal bû û helwestek zelal li dijî hikumeta osmanî ya li Stembolê girtiye. Ev hevrêzî şêweyek berfirehtir di nav efserên berê yên osmanî de nîşan da ku têkoşîna nîjadperest wekî rêyek ji bo parastina yekparçeyiya axê û bandora siyasî didîtin. Lêbelê, wekî ku pêşketinên paşê nîşan dan, ev hevkarî demkî derket û dê rê li ber dijberiya vekirî veke ji ber ku xwestekên siyasî yên kurd bi polîtîkayên navendîkirinê yên dewleta nû ya Tirkiyeyê re ketin nakokiyê.[1]

Neteweperestiya kurdî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Xalîd Beg Cibran piştî Şerê Cîhanî yê Yekem veguherînek siyasî ya biryardar derbas kir ku ev yek nîşana hilweşîna berfireh a desthilatdariya osmanî û zêdebûna projeyên neteweperest ên hevrikî li Anadoliyayê bûye. Piştî agirbestê, ew vegeriya herêma Dêrsimê, herêmek ku bi avahiyên civakî yên kurdên bihêz û xweseriya nisbî ve dihatiye diyar kirin. Li wir, Xalîd Beg destpêkir ku xwe ji tevgerên nîjadperest yê tirkî dûr bixe û gavên xwe yên pêşîn ên berbiçav ber bi çalakvaniya siyasî ya kurd yê rêxistinkirî ve avêtiye. Hewldanên wî yên destpêkê ku piştî şer li ser pêşîgirtina li belavbûna nîjadperestiya tirkî û pêşvebirina nasnameya kurdî, di nav de teşwîqkirina kurdan ku bi eşkereyî bi zimanê xwe biaxivin, pratîkek ku ji hêla rayedarên nîjadperest ên derketî ve her ku diçe bêtir dihat paşguh kirin.

Îmzekirina Peymana Sevrê di sala 1920an de xalek werçerxê di perspektîfa siyasî ya Xalîd Beg de nîşan didaye. Bi şîrovekirina peymanê wekî derfetek ji bo xweseriya kurdan, wî bi awayekî çalak hewl da ku piştgiriya herêmî ji bo armancên siyasî yên kurdan kom bike. Di vê heyamê de, ew bi berfirehî li seranserê Bakurê Kurdistanê geriya, serdana bajarên wekî Xinûs, Gimgim, Çewlîg, Kop û Milazgir kir, li wir wî bi navdarên kurd, serokên eşîran û elîtên herêmî re civinî kiriye. Armanca van serdanan avakirina toreke piştgiriyê û bilindkirina hişmendiya li ser çarçoveya navneteweyî bû ku tê de îdîayên kurd dikarin werin pêşxistin. Çalakiyên wî veguherînek ji fermandariya leşkerî ber bi rêxistin û razîkirina siyasî nîşan didan.[13]

Di destpêkê de, helwesta Xalîd Beg li hember tevgera kemalîst ji dijminatiya eşkere bêtir hişyar ma. Mîna gelek efserên berê yên osmanî, wî têkoşîna neteweperwer wekî wesîleyek potansiyel ji bo aramiya herêmî û bandorê didîtiye. Lêbelê, tepeserkirina serhildana Qoçgiriyê ev helwest bi bingehîn guherand.[14] Bersiva tund a hikumeta Enqereyê li hember daxwazên kurdan ên ji bo xweseriyê Xalîd Beg qanih kiriye ku nîjadperestiya tirkî bi armancên siyasî yên kurd re ne lihevhatî ne. Ji vê gavê û pê ve, ew her ku diçû dijberiya serokatiya kemalîst kiriye û bingeha tevlêbûna wî ya paşê di rêxistinên veşartî yên kurd û torên berxwedanê de danî. Dîroknas vê serdemê wekî kêliya diyarker destnîşan dikin ku Xalîd Beg ne tenê wekî efserekî berê yê osmanî, lê wekî rêberekî neteweperwer ê kurd yê dilsoz derketiyq holê.[9][15]

Damezrandina rêxistina Azadî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Azadî (rêxistin)

Azadî rêxistineke siyasî ya kurd yê veşartî bû ku di destpêka piştî Şerê Cîhanî yê Yekem de, di demekê de ku çalakiyên siyasî yên kurd ji aliyê rayedarên nijadperestên tirk yê derketî holê ve her ku diçûn dihatin tepeserkirin, hat damezrandin.[16] Li gorî hesabên kurd ên hemdem ên ku ji efserên îstîxbarata brîtanî re hatine ragihandin, Azadî di sala 1921an de li Erzîromê di bin serokatiya Xalîd Beg Cibirî de hat damezrandin ku bû kesayetiya wê ya rêxistinî ya navendî.[17] Nehêniya rêxistinê hem hawîrdora siyasî ya tepeserker û hem jî biryardariya damezrînerên wê ya ji bo hevrêzkirina çalakiyên siyasî yên kurd li derveyî çavdêriya giştî nîşan dida.

Armanca Xalîd Beg Cibirî bi rêxistinê ew bû ku ji bo gelê kurd jiyanek bi azadî û rûmet di hawîrdorek siyasî û civakî ya pêşketî de misoger bike. Berevajî destpêşxeriyên berê yên kurd ku pir caran bi daxwazên herêmî an eşîrî ve sinordar bûn, Azadî vîzyonek berfirehtir diyar kir ku rizgariya siyasî bi pêşkeftina civakî re dike yek.[18] Serokatiya wê tekezî li ser dîsîplîn, hevrêzî û hevgirtina îdeolojîk kir û hewl da ku ji parçebûna ku di dîrokê de jiyana siyasî ya Kurd nîşan daye derbas bibe. Dîroknas destnîşan kirin ku Azadî yek ji hewildanên herî zû temsîl dike da ku neteweperiya kurd bi rêya toreke avahîdar, ser-eşîrî, ne bi rêya serokatiyek herêmî ya îzolekirî, organîze bike.

Li gorî Robert Olson, Azadî bi avakirina beşên herêmî li seranserê qadeke cografîk a fireh avahiyeke rêxistinî ya berfireh pêşxist. Van beş li bajar û herêmên wekî Erzîrom, Dêrsim, Amed, Sêrt, Stembol, Bidlîs, Qers, Xinûs, Ezirgan, Mûş, Wan, Milezgir û Xarpêt xebitîn.[19] Her beş bi gelemperî ji hêla serokekî navdar an eşîrekî kurd ve dihat rêvebirin ku stratejiya rêxistinê ya xwe dispêre kesayetên desthilatdariya herêmî yên damezrandî dema ku wan bi rêberiyek navendî hevrêz dike nîşan didaye. Ev avahiya nenavendî lê bi hev ve girêdayî rê da Azadî ku nermbûna operasyonel biparêze dema ku hevgirtina giştî diparêzî.[20] Modela rêxistinî ya Azadî bi zanebûn serokatiya kevneşopî bi nepeniya siyasî ya nûjên re li hev kir. Her çend kesayetên eşîrî û dînî rewatî û bandora herêmî peyda dikirin jî, rêxistin bi xwe bi rêya ragihandina nepenî û endamtiya bijartî dixebitî. Ev avahiya hîbrîd hişt ku Azadî li seranserê herêmên bi pêkhateyên civakî yên cuda, ji deverên bi piranî kurdên sunî bigire heya navçeyên cihêrengtir û heterojentir, bixebite. Zanyar tekez dikin ku ev nêzîkatî Azadî ji cemiyetên kurdî yên berê cuda dike ku pir caran an bi tevahî li ser bingeha elîtan an jî bi awayekî teng herêmî bûn.[21]

Serhildana Elkê (1924)

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Serhildana Elkê

Serhildana Elkê bi berfirehî wekî yekem serhildana kurdan li Komara Tirkiyeyê ya nûjen tê hesibandin ku piştî damezrandina wê di sala 1923an de, dijberiya çekdarî ya destpêkê ya li dijî desthilatdariya dewleta nû ya Tirkiyeyê nîşan dide. Serhildan di çarçoveya navendîbûneke zêde, tepeserkirina xweseriya herêmî û hilweşandina rêziknameyên berê yên serdema osmanî de pêk hat ku berê rê dida elîtên eşîrên kurdan ku xwedî desthilateke herêmî bin. Dîroknas tekez dikin ku Elkê ne serhildaneke tenê, lê belê yekem xuyangiya berxwedana rêxistinkirî ya kurdan li dijî pergala komarî temsîl dikir.[22][23] Serhildan ji aliyê Xalîd Beg Cibirî hate birêvebirin. Serokatiya wî veguherîna efserên osmanî yên berê bo rêxînervanên neteweperest ên kurd nîşan da. Li kêleka Xalîd Beg, fermandarên din ên navdar rolên sereke lîstin, bi taybetî Îhsan Nûrî Paşa ji eşîra Celalî û Yûsif Ziya Beg ku her du jî xwedî ezmûna leşkerî û têkiliyên bi torên siyasî yên kurd re bûn. Tevlîbûna gelek serokên eşîran hewldana Azadî ya ji bo hevrêzkirina berxwedanê li derveyî bingehek herêmî an eşîrî ya yekane destnîşan kir.[24][25]

Yek ji taybetmendiyên herî berbiçav ên serhildana Elkê beşdarbûna gelek efserên artêşa Tirkiye bû ku ji bo tevlî serhildanê reviyabûn. Ev reviyan nerazîbûna berfireh di nav efserên kurd de nîşan dida ku berê xizmeta dewleta osmanî kiribûn û di destpêkê de piştgirîya tevgera nîjadperest yê tirkan dikirin, lê tenê ji ber polîtîkayên derxistina komarê bêhêvî dibûn. Tevlîbûna wan rêxek leşkerî da serhildanê ku wê ji aloziyên berê û herêmî cuda dikir.[26]

Serhildan di tebaxa 1924an de dest pê kir, dema ku garnîzonên Elkê ku li başûrê Bakurê Kurdistanê nêzîkî sinorê Başûrê Kurdistanê bû, li dijî hikumeta Tirkiyeyê serhildan kir. Hêzên serhildêr demkî kontrola herêmê girtin ku ev yek nîşana dijberiya rasterast a li dijî desthilatdariya dewletê bû. Lêbelê, serhildanê hevrêziya têr, piştgiriya derve û kûrahiya lojîstîkî tune bû. Hêzên hikumeta Tirkiyeyê bi lez bersiv dan, yekîneyên artêşê yên birêkûpêk bicîh kirin da ku serhildanê tepeser bikin berî ku ew belavî herêmên din bibe ku Azadî şaneyên rêxistinî lê hebûn.[27][28] Serhildan kurt û bêserkeftî derket û di nav çend hefteyan de piştî destpêkirina wê hilweşiya. Di 10ê cotmeha 1924an de, Yûsif Ziya Beg ji aliyê rayedarên tirk ve hate girtin. Li gorî agahiyan, di dema lêpirsînê de, wî Xalîd Begê Cibirî bi beşdarbûna di plansazkirin û rêvebirina serhildanê de tawanbar kir, ev tohmet doza hikumeta li dijî serokatiya Azadî xurt kir. Girtina Yûsif Ziya Beg xalek werçerxê nîşan da, ji ber ku wê girêdanên rêxistinî yên li pişt serhildanê eşkere kir.[29] Di kanûna 1924an de, Xalid Begê Cibran li Erzîromê, dûrî herêma serhildanê, hate girtin. Girtina wî nirxandina dewleta tirk piştrast kir ku serhildan ne serhildanek herêmî ya xweber bû, lê beşek ji toreke neteweperestiya kurd a veşartî ya berfirehtir bû. Xalîd Beg, Yûsif Ziya Beg û beşdarên din ên gumanbar paşê li Bidlîsê ji hêla dadgeha leşkerî ve hatin darizandin ku ev yek biryardariya hikumetê ya ku serhildanê wekî serhildanek leşkerî bibîne ne wekî nerazîbûna siyasî nîşan dide.

Her çend serhildana Elkê zû hate tepeserkirin jî, dîroknas girîngiya wê ya demdirêj tekez dikin. Wê hebûna berxwedana rêxistinkirî ya kurdan di nav komarê de eşkere kir û sinorên polîtîkayên entegrasyonê yên bi zorê nîşan da. Wekî din, tepeserkirina serhildanê dawî li dijberiya kurdan neanî. Di şûna wê de, wê ji bo serhildanên paşê mînakek danî û beşdarî zêdebûna pevçûnê di navbera dewleta Tirkiyeyê û tevgerên neteweperestên kurd de bû, û serhildanek din a mezin di sala pêş de destpêkiriye.

Serhildana Şêx Seîdê Pîran (1925-1927)

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Bandora serhildana Şêx Seîd li ser nexşe

Serhildana Şêx Seîdê Pîranî serhildana kurdan a herî mezin û herî hevrêzkirî ya serdema destpêkê ya komarê temsîl dikir û piştî têkçûna hewildanên berxwedanê yên berê, bilindbûnek biryardar nîşan da. Berevajî serhildana Elkê ku di demek kurt de domand, serhildana Şêx Seîd li ser qadeke erdnîgarî ya fireh belav bû û koalîsyonek berfireh ji serokên eşîran, kesayetên dînî, efserên osmanî yên berê û torên neteweperestên veşartî di nav xwe de digirt. Di navenda vê hevrêzkirinê de Azadî jî hebû ku piraniya pişta rêxistinî ya serhildanê peyda kir. Her çend Şêx Seîd wekî rêberê giştî yê herî berbiçav ê serhildanê derket holê jî, dîroknas tekez dikin ku bingehên stratejîk û rêxistinî berê ji hêla Azadî ve di bin serokatiya Xalîd Beg Cibirî de hatine danîn. Piştî tepeserkirina serhildana Elkê û girtina çend çalakvanên kurd, Xalîd Beg û rêberên din ên Azadî gihîştin wê encamê ku daxwazên siyasî yên kurd êdî nikarin bi danûstandinên bi Enqerê re werin şopandin. Di şûna wê de, wan dest bi amadekariyên serhildanek hevrêz kirine ku dê hêmanên eşîrî, dînî û leşkerî li seranserê Bakurê Kurdistanê bike yek. Azadî wekî dezgeheke hevrêzkirinê ya ser-eşîrî kar dikir, efserên kurd ên ku berê di artêşa osmanî de perwerde dîtibûn bi serokên herêmî yên bi bandor ve girêdida. Çend efserên kurd ên artêşa osmanî ya berê ku gelek ji wan ji polîtîkayên Komara Tirkiyeyê bêhêvî bûbûn, bi awayekî çalak piştgirî didane serhildanê. Van efseran pisporiya leşkerî, dîsîplîna rêxistinî û plansaziya lojîstîkî pêşkêş kirin ku serhildana Şêx Seîd ji serhildanên berê û parçebûyî cuda kir. Paşxaneya Xalîd Beg wekî efserekî profesyonel û fermandarê berê yê Hemîdiyeyê wî xist navenda van hewldanan, her çend girtina wî berî belavbûnê şiyana wî ya fermandariya rasterast sinordar kiriye.[30][31]

Serhildanê hejmareke girîng ji şervanan seferber kir û ji gelek herêm û komên civakî piştgirî wergirt. Li gorî dîroknas Robert Olson, lêkolînek li ser gelek çavkaniyên hemdem nîşan dide ku bi navînî nêzîkî 15,000 şervanan beşdarî serhildanê di bin fermandariya Xalîd Begê Cibirî bûne ku ew dike yek ji mezintirîn tevgerên çekdarî yên kurd ên wê serdemê. Ev hejmar pîvana serhildanê û dûrketina wê ji berxwedana eşîrî ya herêmî ber bi seferberiyeke neteweperest a berfirehtir ve destnîşan dike. Tevlîbûna torên Azadî di hêsankirina ragihandin û hevrêziyê de li seranserê vê hêza belavbûyî de girîng bû. Bandora Xalîd Beg bi taybetî di awayê ku serhildan otorîteya olî bi armancên neteweperwer re kir yek de eşkere bû. Her çend serokatiya Şêx Seîd tekez li ser meşrûiyeta îslamî dikir jî, çarçoveya îdeolojîk a Azadî - ku ji hêla Xalid Beg ve hatî şekilkirin - di çarçoveya vîzyonek siyasî ya nûjen de xweseriya kurdan dixwest. Vê karakterê dualî hişt ku serhildan hem şopînerên dînî û hem jî alîgirên neteweperwer ên sekuler bikişîne, her çend wê di heman demê de aloziyên navxweyî jî afirand ku paşê hevrêziyê tevlihev kir.[32]

Nebûna fermandariyeke yekgirtî û hevrêziya lojîstîkî kontrola domdar dijwar kir. Hikumeta Tirkiyeyê ku serhildanê wekî gefek hebûnî li ser komarê dît, bi ragihandina qanûna leşkerî û bicihkirina formasyonên mezin ên artêşê yên birêkûpêk ên bi topan ve hatine çekdarkirin û ji hêla qanûnên awarte ve têne piştgirî kirin, bersiv da. Bersiva hikumeta Enqereyê bi derxistina Qanûna Parastina Aramiyê (Takrir-i Sükûn Kanunu) gihîşt lûtkeyê ku desthilatên awarte da rayedarên leşkerî û dadgehên taybet. Ev tedbîr bi eşkere ne tenê ji bo têkbirina serhildanê ji hêla leşkerî ve, lê di heman demê de ji bo hilweşandina bingehên wê yên siyasî jî hatine çêkirin. Di vê çarçoveyê de, dewletê serokatiya Azadî hedef girt, rêxistinê wekî navika îdeolojîk û rêxistinî ya berxwedana Kurd dît. Bi vî rengî Xalîd Beg Cibran bû kesayetek navendî di çarçovekirina vegotina dewletê ya serhildanê wekî komployek pêşwext ne wekî serhildanek ji nişka ve.[33]

Tepeserkirina serhildana Şêx Seîd bi girtin, darvekirin û sirgûnên girseyî re hat ku ji kesên ku rasterast di şer de beşdar bûn pir wêdetir çû. Tevahiya herêman rastî dagirkeriya leşkerî hatin û derbirîna siyasî ya kurd bi awayekî sîstematîk hat sûcdarkirin. Di paşveçûna dîrokî de, serhildana Şêx Seîd bêyî balkişandina ser rola Xalîd Beg Cibran bi tevahî nayê fêmkirin. Her çend Şêx Seîd kesayetiya herî berbiçav a bi serhildanê ve girêdayî bimîne jî, dîroknas bi berdewamî Xalîd Beg wekî yek ji mîmarên wê yên sereke destnîşan dikin ku rakirina wî ya zû tevgerê bi girîngî qels kir.

Girtin, darizandin û îdamkirin

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Xalîd Beg Cibirî di çarçoveya kampanyaya berfirehtir a Komara Tirkiyeyê de ji bo hilweşandina torên neteweperest ên kurd piştî serhildanên Elkê û yê Şêx Seîd, rastî girtin û darizandinê hat. Di 20ê kanûna 1925an de, di nav operasyonên ewlehiyê yên dijwar de ku endamên berê yên Azadî û kesayetiyên din ên siyasî yên kurd hedef digirtin, li Erzîromê hatiye girtin. Gotinên hemdem nîşan didin ku girtina wî piştî tohmetên Yûsif Ziya Beg ku tê gotin Xalîd Beg di plansazkirin û hevrêzkirina wê serhildanê de têkildar kiriye, hatiye kirin. Van tohmetan ji rayedarên Tirkiyeyê re bingeh peyda kirin ku doza wî wekî serhildanek leşkerî ya pêşwext were hesibandin, ne wekî nerazîbûna siyasî.

Piştî girtina wî, Xalîd Beg Cibirî û Yûsif Ziya Beg li Bidlîsê ji aliyê dadgeha leşkerî ve hatin darizandin ku ev cih ji bo îspatkirina desthilata leşkerî li ser dozên ku wekî gef li ser ewlehiya dewletê têne hesibandin hatiye hilbijartin. Doz di bin şert û mercên qanûnî yên awarte de hatin meşandin ku ev yek jî nîşan dide ku komarê xwe dispêre dadgehên taybet û tedbîrên awarte ji bo çareserkirina berxwedana kurdan. Dîroknas destnîşan dikin ku darizandinan giranî dane ser berpirsiyariya rêxistinî û serokatiya sembolîk, bal kişandine ser rola Xalîd Beg wekî serokê Azadî û wî wekî mîmarekî navendî yê muxalefeta kurdan nîşan dane, tevî vê rastiyê ku ew berî destpêkirina serhildana Şêx Seîd hatibû girtin. Pêvajoya yasayî bi darvekirina Xalîd Beg Cibran di 14ê nîsana 1927an de bi dawî bû. Darvekirina wî wekî beşek ji kampanyayeke berfirehtir a dadweriya cezayî pêk hat ku armanc ew bû ku serokatiya siyasî ya kurd ji holê rake û berxwedana pêşerojê asteng bike. Lêkolîner tekez dikin ku ev ceza ne tenê fonksiyoneke dadwerî lê di heman demê de fonksiyoneke siyasî jî pêk anî û redkirina dawî ya îdiayên neteweperestên kurd di çarçoveya Komara Tirkiyeyê ya destpêkê de nîşan da. Mirina Xalîd Beg dawiya bi bandor a Azadî wekî hêzek siyasî ya rêxistinkirî nîşan da û sembola veguherîna ji nerazîbûna danûstandinî ber bi tepeserkirina bêtawîz di têkiliyên dewlet-kurd de bûye.

Gorî rojnameyên tirkan ên wê demê û qeydên fermî, li Bidlisê beriya ku wî li sêdarê bidin wiha digot:

“Ez li hemberê wê ne tenê me. Li pişta min, li Îranê, li Mezopotamyayê û li Tirkiyeyê neteweyeke mezin, kurd dijî. Hûn îro min ji holê radikin, lê baş bizanin ku sibê, wê sibê neviyên me wê ji nav bin”.

Mîrasê wî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Xalîd Beg Cibirî di dîroknivîsîna neteweperweriya destpêkê ya kurd de wekî kesayetek ku veguherîna ji xizmeta împeratoriyê ber bi berxwedana neteweyî ya rêxistinkirî temsîl dike, cihekî navendî digire. Berevajî serokên kurd ên paşê ku bi piranî ji sirgûnê an di çarçoveyên eşkere yên neteweperwer de xebitîn, Xalîd Beg ji elîta leşkerî û eşîrî ya osmanî derket û di destpêkê de bi tevgera neteweperwer a tirk re hevkariyê kir. Dûrbûna wî ya paşê bi Enqereyê re û serokatiya Azadî yek ji hewldanên herî zû nîşan da ku armancên siyasî yên kurd veguherînin avahiyek rêxistinî ya hevgirtî û veşartî di nav sinorên Komara Tirkiyeyê ya nû de. Dîroknas bi berdewamî wî wekî kesayetek bingehîn di veguherîna ji serhildanên herêmî ber bi tevgerên neteweperwer ên hevrêzkirî de nas dikin.[34][35]

Di bîra dîrokî ya kurdan de, Xalîd Beg gelek caran wekî mîmarê sereke yê li pişt serhildana Şêx Seîd tê nîşandan, her çend ew berî destpêkirina wê girtî bû jî. Nirxandinên akademîk tekez dikin ku girtin û darvekirina wî tevgerê ji rêxerê xwe yê herî xwedî ezmûn bêpar hişt û bi vî rengî bi awayekî diyarker beşdarî têkçûna wê bûye. Ji ber vê yekê, çarenûsa Xalîd Beg bûye sembola lawaziya serokatiya neteweperwer a kurd li hember tepeserkirina destpêkê ya komarê û bandora stratejiya Enqereyê ya jiholêrakirina elîtên rêxistinî ne tenê tepeserkirina berxwedana çekdarî.[36][37] Ji bilî rola wî ya siyasî ya yekser, mîrasa Xalîd Beg di modela rêxistinî ya Azadiyê de ye, ku tevî hebûna xwe ya kurt bandor li tevgerên kurd ên paşê kir. Tekez li ser nepenîtiyê, hevrêziya ser-eşîrî û entegrasyona efserên leşkerî yên berê dê paşê di rêxistinên siyasî yên kurd de ku hem li hundirê Tirkiyeyê û hem jî li sirgûnê dixebitin, ji nû ve xuya bibe. Lêkolîner dibêjin ku Azadî ceribandinek avaker temsîl dikir ku dersên wê - hem armancên wê û hem jî têkçûnên wê - stratejiyên neteweperestiya kurd ên paşîn şekil dan.[38] Di dîroknivîsiya fermî ya tirkî de, Xalîd Beg Cibran bi kevneşopî wekî rêberekî serhildêr û komploger hatiye destnîşankirin, ku pir caran ji nîqaşên berfirehtir ên li ser giliyên siyasî yên kurd dûr dikeve. Ev wênekirin bi awayekî berbiçav bi zanistiya Kurd û navneteweyî re nakok e ku kiryarên wî di çarçoveya berfirehtir a avakirina dewleta piştî-osmaniyan, dûrxistina kêmneteweyan û serweriya nakokî de bi cih kiriye. Cudahiya di navbera van vegotinan de tengezariyên berfirehtir di şîrovekirina dîroka komarê ya destpêkê û pirsa kurd de nîşan didaye.[39]

Binerê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Çavkanî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  1. ^ a b c d Behrendt, Günter (1993). Nationalismus in Kurdistan: Vorgeschichte, Entstehungsbedingungen und erste Manifestationen bis 1925 (bi almanî). Hamburg: Deutsches Orient-Institut. r. 264. ISBN 3-89173-029-2.
  2. ^ Olson 1989, rr. 41–43.
  3. ^ McDowall 2004, rr. 85–87.
  4. ^ Hanioğlu 2001, rr. 94–96.
  5. ^ Olson 1989, rr. 44–45.
  6. ^ vanBruinessen 1992, rr. 173–175.
  7. ^ Olson, Robert (1989). The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 (bi îngilîzî). University of Texas Press. r. 26. ISBN 0292776195.
  8. ^ Yadirgi, Veli (3 tebax 2017). The Political Economy of the Kurds of Turkey (bi îngilîzî). Cambridge University Press. r. 100. ISBN 978-1-107-18123-6.
  9. ^ a b McDowall 2004, rr. 197–199.
  10. ^ vanBruinessen 1992, rr. 287–289.
  11. ^ McDowall 2004, rr. 91–92.
  12. ^ Olson 1989, r. 28-29.
  13. ^ Olson 1989, rr. 74–76.
  14. ^ Özgürel, Avni (14 kanûna pêşîn 2015). "Radikal". Ji orîjînalê di 14 kanûna pêşîn 2015 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 9 tîrmeh 2020.
  15. ^ vanBruinessen 1992, rr. 290–292.
  16. ^ Hamelink, Wendelmoet (21 nîsan 2016). The Sung Home. Narrative, Morality, and the Kurdish Nation (bi îngilîzî). BRILL. r. 176. ISBN 978-90-04-31481-8.
  17. ^ Olson 1989, r. 42.
  18. ^ Olson 1989, r. 45.
  19. ^ Olson 1989, rr. 42–43.
  20. ^ Olson 1989, rr. 75–78.
  21. ^ McDowall 2004, rr. 100–102.
  22. ^ McDowall 2004, rr. 196–197.
  23. ^ Olson 1989, rr. 81–83.
  24. ^ vanBruinessen 1992, rr. 291–293.
  25. ^ McDowall 2004, rr. 197–198.
  26. ^ Olson 1989, rr. 83–85.
  27. ^ vanBruinessen 1992, rr. 293–295.
  28. ^ Olson 1989, rr. 85–86.
  29. ^ McDowall 2004, rr. 199–200.
  30. ^ Olson 1989, rr. 95–97.
  31. ^ vanBruinessen 1992, rr. 294–296.
  32. ^ McDowall 2004, rr. 204–206.
  33. ^ Üngör, Umut. "Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950" (PDF). University of Amsterdam. r. 231. Roja gihiştinê 9 nîsan 2020.
  34. ^ McDowall 2004, rr. 219–221.
  35. ^ Olson 1989, rr. 108–110.
  36. ^ vanBruinessen 1992, rr. 302–305.
  37. ^ McDowall 2004, rr. 217–219.
  38. ^ Olson 1989, rr. 109–111.
  39. ^ Zürcher 2004, rr. 170–172.

Bîbliyografî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  • McDowall, David (2004). A Modern History of the Kurds. London & New York: I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-451-0.
  • Olson, Robert (1989). The Emergence of Kurdish Nationalism, 1880–1925. Austin: University of Texas Press. ISBN 978-0-292-72077-3.
  • van Bruinessen, Martin (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books. ISBN 978-0-86232-561-6.
  • Jwaideh, Wadie (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse: Syracuse University Press. ISBN 978-0-8156-3049-1.
  • Bozarslan, Hamit (2008). “Kurdish Nationalism in Turkey.” In: Kasaba, Reşat (ed.), The Cambridge History of Turkey, Volume 4: Turkey in the Modern World. Cambridge: Cambridge University Press, pp. 329–351. ISBN 978-0-521-61699-1.
  • Hanioğlu, M. Şükrü (2001). Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902–1908. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-926216-3.
  • Zürcher, Erik J. (2004). Turkey: A Modern History. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1-85043-670-1.
  • Zürcher, Erik J. (2010). The Young Turk Legacy and Nation Building. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-804-4.
  • Kieser, Hans-Lukas (2010). Iskalanmış Barış: Doğu Vilayetleri’nde Misyonerlik, Etnik Kimlik ve Devlet, 1839–1938. Istanbul: İletişim Yayınları. ISBN 978-975-05-0833-8.
  • Klein, Janet (2011). The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-7702-4.
  • Dündar, Fuat (2011). Crime of Numbers: The Role of Statistics in the Armenian Question. New Brunswick: Transaction Publishers. ISBN 978-1-4128-1538-1.
  • Uğur Ümit Üngör (2011). The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-960360-7.
  • Olson, Robert (1991). “The Kurdish Rebellions of Sheikh Said (1925), Ararat (1930), and Dersim (1937–38).” Die Welt des Islams, Vol. 31, No. 2, pp. 225–254.
  • Watts, Nicole F. (2010). Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey. Seattle: University of Washington Press. ISBN 978-0-295-99150-7.
  • Tejel, Jordi (2009). Syria’s Kurds: History, Politics and Society. London: Routledge. ISBN 978-0-415-31569-6.
  • Barkey, Henri J. & Fuller, Graham E. (1998). Turkey’s Kurdish Question. Lanham: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-8476-8682-4.
  • Yıldız, Kerim (2005). The Kurds in Turkey: EU Accession and Human Rights. London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-2319-0.
  • Olson, Robert (1996). The Kurdish Nationalist Movement in the 1990s. Lexington: University Press of Kentucky. ISBN 978-0-8131-1922-3.
  • Bruinessen, Martin van (1994). “Genocide in Kurdistan? The Suppression of the Dersim Rebellion.” In: Andreopoulos, George J. (ed.), Genocide: Conceptual and Historical Dimensions. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
  • Kieser, Hans-Lukas (2018). Talaat Pasha: Father of Modern Turkey, Architect of Genocide. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-15762-6.
  • White, Paul J. (2000). Primitive Rebels or Revolutionary Modernizers? The Kurdish National Movement in Turkey. London: Zed Books. ISBN 978-1-85649-822-2.
  • Yegen, Mesut (2007). “Turkish Nationalism and the Kurdish Question.” Ethnic and Racial Studies, Vol. 30, No. 1, pp. 119–151.
  • Çiçek, Rahmi (2012). Milli Mücadele’de Doğu Anadolu. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  • İnalcık, Halil & Quataert, Donald (eds.) (1994). An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-57456-7.
Ji "https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Xalîd_Begê_Cibirî&oldid=1981242" hatiye standin.