Şerê Troyayê

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Şerê Troyayê
  • Şerê mîtolojîk
  • military operation Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
THAM-Battle at the ships sarcophagus.jpg
Dema destpêkirinê
Dema bidawîbûnê
Beşdar
  • Achaeans
  • Troya Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêreBelge

Şerê Troyayê di mîtolojiya yewnanî û dîroka kevnar de ji ber revandina Helena jina Menelaos a ji aliyê Parîsê Troyayî ve dest pê kiriye. Di navbera Aka û Troyayiyan qewimiye.

Şewata Troyayê - Adam Elsheimer (sedsala 17em)

Pevçûn piranî derdora bajarê Troyayê çebuye lê şer jibo dîroka hemû Anatoliyayê û Yewnanistanê pir girîng bûye. Teferuatên şer di destanên Homêr de hatine gotin. Navê wan destanan Îlyada û Odîseya ye.

Zeus ji bo zewaca Têtîs û Peleus dawetek çêdike û gazî Eriks nake. Eriks jî aciz dibe û ji bo hevrikî çêbe, sêvek dişîne dawetê û ser da dinivîse "xwedawenda herî xweşik ra". Hevrikî navbera Hêra, Afrodîtê, Atênayê derdikeve. Zeus ji bo hevrikî biqede her sê xwedawenda dişîne li prensa Troyayê Parîsê. Parîs sêvê Afrodîtê ra dide.[1] Afrodît ji bo dîyarîyê evîna "jina herî xweşik" Helenê dide Parîsê. Parîs diçe Spartayê Helenê dibîne û dilê wê jî dikeve. Û hew ra direvin têne Troyayê. Mêrê Helenê Menelaos û kekê Menelaos Agamemnon vê heqaretê qebul nakin û hemû hezên Yewnanistanê kom diken û dimeşin ser Troyayê. Alîyên din ve mîrê Troyayê Priamos jî hêze hemû Anatoliyayê di bajarê Troyayê kom dike. Şer nêzîkê bajarê Çanakkaleyê diqewime. Çanakkale navbeynê behra ege û behra reş de ser cihekî stratejîk e. Navbera Ewropa û Asyayê jî wezîfa pirê dike. Ji ber wê yekê şer gelek encamên girîng aniye ser hole.

Keyaniyên beşdarî şer bûyî û cihê jidayîkbûna navdarên şerê Troyayê

Hîtît û Troya[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Berê zayînê nezîkî sala 2000 û piranîya Anatolîyayê ya qewmê Hîtîtan bû. Bajarê Troya yê jî bin otonomî ya Hîtîtan bû. Hîtît ji vê bajarê ra digotin Wilusa. Avahîsazî ya bajarê jî dimêne piranî avahîsaziya Hîtîtan. Berê zayînê nêzîka hezar salê de Hîtît bihêz ketin û şer ji bo Troya yê nêzîk bû.

Troya xwedî surên herî başê dinyayê bû. Tê zanîn ku tirkevanên Troyayê yên herî başê dinyayê bû.

Aka[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Aka li Yewnanistana kevnar da qewmekî bû. Berê zayînê 2000 salî de ji bakur û ji rojhilatê hatibûn Yewnanistanê.Li Yewnanistanê pir şahîtî avakirin. Çaxê Şerê Troyayê şahên Akayan Agamemnon heman demê Şahê Mîkenê bû. Birayê wê biçûk Menelaos jî şahê Spartayê bû.

Li ser vazoyekî Helen û Menelaos

Odîseûs[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Searchtool.svg Gotara bingehîn: Odîseûs

Odîseûs li wêje û mîtolojiya yewnanî de cihekî girîng digre. Şahê Ithakayê ye. Destana Iliada û Odysseia bi çavê we tê qese kirin. Odysseus mêrê Pênelopê û bavê Telemakhos e.

Nedixwest ku tevlî Şerê Troya'yê be. Ji ber wê texlîtên dîna kir. Piştî vê yekê bi xeletî kurê xwe kuşt. Pir poşman bû û eşkere kir hişê wî ci ye. Paşê beşdar bû hezên Agamemnon , çu Iliayê. Vê şerê da rolekê pir giring lîst. Piştî şer belayê pir mezin têne serî wî.

Axîlês[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Searchtool.svg Gotara bingehîn: Axîlês

Kesên ku dinav destana Iliadayê herî girîng ew e. Kurê Peleus û Thetise. Thetis jî di mîtolojiya yewnanî de xwedawenda behrê ye. Axîlês li hespmêr (sentor)an hatîye mezinkirin û perwerdekirin. Ji ber wê gelek bihêz û egît bû. Emrê wê kêm lê navdarîya wê gelek bû. Ji bo navdarîyê beşdar dibe şerê Troya yê. Dêya wê Thetis wê pê avê pîroz dike. Tê bawerkirin ku kesên pê avê tên pîrozkirin wan kesan şûr nabire û tîr lê nakeve. Lê pehniyê lingên wê vala dimîne û nayê pîrozkirin. Bi dawiya şerê ji pehniyê lingên xwe tê kuştin. Cihên Axîlês tê kuştin niha di tenduristiyê da navê Tendoma Aşîl tê zanîn. Navbera Axîlês û Key Agamemnon piranî ne baş bu. Ew rewş pirsgirekên mezin derxiste holê.

Şerê Troyayê[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Hezaran zêdetir keştîyên Akayan ji Behra Egeyê tên û derdikevin deşta Iliayê û şer destpê dike. Şer hin caran nêzîkê bajarê Troyayê , hin caran nêzîkê keştîyên Akayîyan didome.9 sal ji destpêka şer dibore.

Menelaos û Parîs ji bo Helenê derdikevin qada şer. Kî serbikeve tu ew bibe xwediyê Helen'ê. Menelaos dikarte Parîsê û dixwaze wê bikuje.Lê Xwedawend Afrodît nahêle Parîsê ji destê Menelaos rizgar dike. Şerekî mezin destpê dike. Du hêz jî bi hezaran qurbanî dide.

Ji bo ganîmetan ixtîlafek dikeve navbeyna Şah Agamemnon û Fermandar Akhilleus'ê. Akhilleus vedigere keştîyê xwe û ji şer derdikeve. Ev ji bo Akayîyan pirsgirêkên mezin derdixîne holê û moralên leşkerên Akayî dikevin. Hevalê Akhilleus'ê Patraklos cilên Akhilleus'ê vedigere û beşdarî şer dibe. Leşker guman dikin ku Akhilleus vegeriyaye û moralên wan zêde dibe. Dîsa nêzîkê surên bajarê Troyayê dibin. Fermandarê Troyayê , kurê şah Priamos, mîrzade Hektor Patraklosê dibîne guman dike ku ew Akhilleus e. Derdikeve qadê û Patraklosê dikuje. Agahî diçe Akhilleus.Ew diqehire û şevek şîna hevalê xwe Patraklosê digre. Sibê zû diçe li dîwana Key Agamemnon , îxtîlafê diqedîne û dîsa beşdarê şer dibe. Akhilleus dixwaze ku kujerên hevalê xwe , Hektorê bikuje. Hektor derdikeve qada şer , Egîdê Akayan û Egîdê Troyayê şer digrin. Encamên vê şerê navdar de Akhilleus serdikeve û Hektorê dikuje. Bedena Hektor girêdide parxêla xwe yên şer û bedenê kaş dike. Ew heqaretek mezin bû wê çaxê. Dibe şev , Keyê Troyayê Priamos tê te civata Akhilleusê hêvîya jê dike û bedena kurê xwe ji Akhilleusê distîne.

Paşî kes nikare vê şerê mezin serbikeve. Webayek nav leşkerên Akayîyan dikeve û hêdî hêdî dimirin. Akayî pê dihesin ku nikarin vê şerê serbikevin.Planan difikirin. Biryar diden ku plana Odysseus biken û diken jî. Sibeyê leşkerên Troyayê têne kontrola dijmin.Tenê leşkerên mirî û hespek bi daran hati çêkirin dibînin. Ew hespên bi daran hatî çêkirin navê wê dibe Hespê Troyayê. Hesp di mîtolojiya yewnanî da sembola xwedawend Poseidon e. Ji ber vê Troyayî guman dikin ku dijmin çune û ji bo pîrozbahiyê wê hespê qurbana Xwedawend Poseidon kirine. Troyayî ji ber ku pîrozbahi bê te bajarên wan jî Hespê kaş diken û dibin bajarê xwe. Lê rastî ne wusa bû. Çaxê Troyayî serxweş û nav xewê de nav hespê da Odysseus, Akhilleus û leşkerên Akayîyan derdikevin û derîyên bajarê ji bo hêzên Akayîyan vediken û hêzên Akayî dikevin nav bajar. Bajarê talan û dagir diken.

Giovanni Domenico Tipeolo, Procession of the Trojan Horse in Troy, 1760.jpg

Parîs pê tîrek tendoma aşîla Akhilleusê dixe. Akhilleus pê wê derbê dimire. Qetlîam çêdibe , pir kêm kes direve çîyayê Idayê xwe ji vê komkujiyê xilas dike.

Çavkanî[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

  1. Myths and Legends of Ancient Grecee and Rome - E. M. Berens (rûpel 35-36)