Fenîke

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Fenîke
Rotaya seferên baziragniyê fenîkiyan
Alfabeya zimanê fenîkî

Fenîkî gelekî semîtîkî li xakên îroj Lebnon û Sûrî li beravên Deryaya Navîn wek bajar dewletên serbixwe serwerî ajotî bûn. Li wan hinek wiha bûn:

Etîmolojî[biguherîne]

Navê welatê fenîkiyan "Fenîke" ji navê yewnanî Phoinikes de hat afirandî bû. Ew di pirtûka Homeros de wek φοίνιξ (phoinix, yewnanî sorik) dihat dîtin û ji bo kardestên wanê kisûrên sor dihat bikaranîn. Dîsa ewna bi bazirganiyê kisûrê sor dixabitin.

Fenîkiyan bixwe xwe gorî bajarên xwe nav dikir. Wekok yekî ji Sidon xwe wek Sîdonî, yekî ji Arwad jî xwe wek Arwadî hwd nav dikir.

Kolonîyeke fenîkiyan, li şûna Tûnisa îroj Kartacayê bûn. Kartacayî dîsa ji aliyê romayiyan ve wek Poeni (Pûnî) dihat navandin.

Orjîn[biguherîne]

Gorî mîtolojiya wewnanan Phoinix bavê fenîkiyan bû. Ew birayê Kadmos û Europa bû.

Herodot wan ji Kenan gelekî ji nêzî kendava Faris de didît.

Gorî Tewrat, Sidon, bavê sîdoniyan, wek lawê Kenan (neviyê pêxember Nûh) tê ditîn (Afirîn 10,15). Lê Kenan lawê Xam(birayê Sam û Yafes) bû. Gorî zimanê fenîkî/îbranî xam dîsa tê mane "sor".

Gorî lêkolînên arkeolojîk jî nîjadan wan ji Nîvgirava Sîna bû.

Ziman[biguherîne]

Zimanê wan zimanekî semîtîkî ji zimanên semîtîkên bakur rojava (an zimanên kenanî) bû.

Dîrok[biguherîne]

Di sedsala 8'an b.z. de fenîkiyan serweriya xwe wunda kir û ketine bin bandora Asûran. Di sala 701 b.z. de Asûran bajarê fenîkiyan derve Tîros (Şûr) dagir kir.

Di sala 586 b.z. de ewna, derve Tîros, ketina bin serweriya Babîlan. Lê ewna 520 b.z. şunda ketina bin serweriya Persan.

Gorî Herodot wan li dor 600 b.z. de bi Keyê Misirê Necho II re peymanek kirin û ewna ji Nîvgirava Sînayê di Deryaya Navîn de derketina gereke. Ewna bi keştiyên nêzî 40 m Somalî, Ekwator, Efrîqaya Başûr re ji pê re beravêb Efrîqayê rojava re çerxe Deryaya Navîn bûn û ew sefera xwe temam kirin. Gorî wê seferê wan 30.000 km sê salan de temam kirin. Lê va sefera ji aliya Herodot ve tenê hat nivisandin û rastiya xwe bi gumanbar e.

Ji pê Îskenderê Mezin di 332 b.z. de Tîros dagir kir re û di 146 b.z. de jî Împeratoriya Romê Kartaca dagir kir re şarmendiya Fenîkeyê dawî bû.

Aborî[biguherîne]

Erjing[biguherîne]

Fenîkeyê şarmendiya cara pêşin renga erjing bikaranî bû.

Deryavanî[biguherîne]

Fenîkiyan deryavanên mezin bûn. Wan ser derya re bezirganî dikir û li nîvgirava Îber, Sîcîlya û Qubris gelek kolonî ava kirî bûn.

Nivîs[biguherîne]

Alfabeya wan ji alfayên Ewropayê re bingehî kirî bû. Alfabeya Fenîkiyan.

Bibîne[biguherîne]

Weblinks[biguherîne]