Zimanê katalanî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Katalanî
català
Welatên lê tê axaftin Spanya, Fransa, Andorra û Îtalya
Herêm Andorra, Katalonya, Giravên Balear û Valensiya, Roussillon (Rosselló), Aragon, Mursiya, Sardûnya
Axiverên zimanê zikmakî nêzîkî 9,5 milyon
Malbata zimanî Zimanên hind û ewropî
Sîstema nivîsê Tîpên latînî
Rewşa fermî
Welatên lê zimanê fermî ye Andorra; Katalonya, Giravên Balear û Valensiya li Spanyayê
Sazkerên ziman Înstîtuta Lêkolînên Katalanî, Akademiya Valensî ya Zimanî
Kodên zimanê
ISO 639-1 ca
ISO 639-2 cat
ISO 639-3 cat

Katalanî (bi katalanî: català), zimanekî romanî ji koma hind û ewropî ye. Zimanê katalanî ji aliyê 9,5 milyon kes ve li Katalonyayê, li herêma Otonom Valensiya, li giravên Balear, li Andorrayê (li Andorrayê zimanê fermî tenê katalanî ye, lê li vir bi fransî û spanyolî jî dipeyivin), li Roussillonê (bi katalanî: Rosselló), li rojhilata Aragonê û li bajarê Alghero (bi katalanî: l'Alguer) jî tê peyvîn. Zimanê katalanî ji zimanê latînî tê. Ji sedsala 15'an û vêde ew di bin bandora spanî ango kastîlî de maye. Her çiqas ev ziman biser spanî de here jî (mînak: cercar / buscar, restar / quedar, vós / vostè, û her wiha). Gerek mirov wî wek zaravayekî spanî nebîne, ji ber ku ew zimanek serbixwe ye.

Li hember kastîlî (spanî) a ku bû zimanê resmî yê dewleta spanî, katalan bi daxwazeke xort bi zimanê xwe axivîn û li hember spanî sekinîn. Ji bo ku zimanê wan bibe zimanê fermî yê herêma katalonî daxwazeke wan a xurt hebû. Ev daxwaza wan bi mirina Franko re hat cih. Parlementoya spanyol di sala 2004'an de ev daxwaz li komisiyona Ewropayê kir, bi seba ku 9 milyon kes li Ewropayê bi katalanî dipeyivin (zêdeyî maltayî û estonî).

Îro hîn ev daxwaz ne hatiye pejirandin. Têkiliyên zaravayên katalanî ji 95% in (ji 95% hev fam dikin). Du zaravayên sereke yên vî zimanî hene. Zaravayê yekem kataloniya rojhilat e, yê ku li Barselona (Barcelona), li Girona, li giravên Balear (Illes Balears) û li Roussillon tê axaftin. Yê duyem jî kataloniya rojava ye, yê ku li bakur rojava, li Lleida û Valensiya (València) tê axaftin.

Rewşa îroyîn a zimanê katalanî[biguherîne]

Bi kurtî, mirov dikare bibêje ku rewşa zimanê katalonî wesa ye (2007):

Katalonya (Catalunya)
  • 7.134.797 akincî, % 84,7 pê diaxive, % 97,4 katalanî fehm dike


Herêma Valensî (Comunitat Valenciana) an Welatê Valensî (País Valencià):
  • 4.806.908 akincî, % 53 pê dipeyive, % 75,9 katalanî (valensî) têdigehê


Giravên Balear (Illes Balears):
  • 1.001.62 akincî, % 74,6 pê xeber dide, % 93,1 katalanî fehm dike


Katalonyaya Bakur (Catalunya del Nord), ango li Roussillonê:
  • 422.297 akincî, % 37,1 pê dixive, % 65,3 katalanî têdigehê


Andorra (li vî welatê pîrenêyî jî zimanê katalanî fermî ye):
  • 78.549 akincî, % 78,9 pê dipeyive, % 96 fehm dike
Zimanê katalanî li Ewropayê
Navçeya rojhilatî ya Aragonê (Franja del Ponent):
  • 45.357 akincî, % 88,8 pê deng dikin, % 98,5 katalanî têdigehê


Bajarê L'AlguerSardûnyayê:
  • 40.257 akincî, % 61,3 pê diaxive, % 90,1 fehm dike.


Zaravên katalanî: ziman û sînorên siyasî yên dewletên Spanî û Fransî

Zaravayên katalanî[biguherîne]

  • Katalaniya rojhilatî (bi katalanî: dialecte oriental)
    • zaravayê rûsilyonî an yê bakurî (li navçeya Roussillon a Fransayê)
    • zaravayên navendî
      • zaravayê transisyonê
      • zaravayê salat
      • zaravê tarragonayî
    • zaravayên balearî (yên giravên Balear)
      • zaravayê malyorkayî
      • zaravayê menorkayî
      • zaravayên eivissayî û formenterayî
    • zaravayê algerî (yê bajarê L'Alguer li Sardînyayê)


  • Katalaniya rojavayî (bi katalnî: dialecte occidental)
    • zaravayên bakur-rojavayî
      • zaravayê palyarsî
      • zaravayê rîbagorzayî
      • zaravayê tortosayî
    • zaravayên valensiyayî
      • zaravayê valensiyayî-bakurî
      • zaravayê valensiyayî-navendî (yê apitxat)
      • zaravayê valensiyayî-başûrî
        • zaravayê malyorkayî li Valensiyayê

Çavkanî[biguherîne]

COM ensenyar català als adults. Mapes per a l'estudi de la llengua catalana, 6 (1989). Departament de Cultura, Barcelona.

Girêdanên derve[biguherîne]