Ketelonya

Catalunya
Catalunya ; Ketelonya; Catalunya
Ala	Mertal
	Sirûd: Sirûda neteweyî ya Ketelonyayê ;
	Ketelonya li ser nexşeyê;
Paytext	Barselona ; ; 41°51'Bk, 1°34'Rh
Zimanên fermî	zimanê ketelanî; zimanê spanî; zimanê oksîtanî ;
Zimanên tên bikaranîn	zimanê ketelanî; zimanê spanî; zimanê aranî; zimanê hêmayan ê ketelanî ;
Rêveberî	Pergala parlamenter
Avakirin
Gelhe
Dirav	Euro (1 kanûna paşîn 2002);
Demjimêr	UTC+1 ;
Hatûçûna ajotinê	rast ;
	Malper; https://web.gencat.cat/

Ketelonya^[1]^[2] yan jî Katalonya (bi ketelanî: Catalunya bilêvkirina ketelanî: [kətəˈluɲə], bi aranî Catalonha, bi spanî: Cataluña, bi fransî: Catalogne), welatek û civakeke xweser e ku li perava bakurê rojhilatê Spanyayê ye, ku ji hêla statûya xweser ve wekî neteweyek tê destnîşankirin.

Ketelonya ji çar parêzgehên Barselona, Girona, Lleida, û Tarragona pêk tê. Paytext û bajarê herî mezin Barselona ye.

Ew ji hêla bakurê Fransa (Oksîtanya) û Andorra re sînordar e, ji rojhilat ve Deryaya Navîn, û ji civakên xweser ên Spanyayê ji rojavayî Aragon û başûr bi Valensiya re. Zimanên fermî ketelanî, spanî û aranî ne.

Nasnameya gelê ketelan ne spanyol, ne fransî, ne îtalî jî ye. Lê belê, Dadgeha qanûna bingehîn a Spanyayê ketelan mîna gelekî naxwaze pejirandin û Statuya Otonom a Ketelonyayê ya sala 2006 dixwaze biguherîne.

Dîrok

988 Serxwebûna wîlayetên ketelanî ji Împeratoriya Karolîngî
1137 Yekîtiya bi Aragonê
1283 Makezagonên ketelanî
1714 Cenga welîahtan a texteya Spanyayê di navbera malbata Habsburg û malbata Bûrbon de, dorandina serxwebûna ketelanan
1932 Statuya Otonom a yekem 9 îlon 1932
1979 Statuya Otonom a duyem 18 kanûna pêşîn 1979
2006 Statuya Otonom a sêyem 9 tebax 2006 (ya ku hîna di sala 2010an de ji aliyê Dadgeha qanûna bingehîn a Spanyayê ve nehate pejirandin).
2017 Referandûma xelkê ketelan 1 çiriya pêşîn 2017 û tundiya polîsên spanyol li dijî dengderan û pişt re proseya dadweriya spanyol li dijî tevgera ji bo serxwebûna Ketelonyayê û zîndankirina çalakvan û siyasetmedaran çêbû.

Erdnîgarî

Ketelonya li bakur rojhilatê nîvgirava Îberî ye. Rûerda wê 31 950 km² û di sala 2006 de jimara niştecihan digehe 7 milyon kesî. Li hawîrdorê herêma ketelonî, parêzgehên xweser ên Valensiya û Aragon, welatên Fransa û Andorra û Deryaya Navîn in.

Çar herêmên Ketelonyayê

Ketelonya ji çar herêman pêk tê: Barselona, Girona, Lleida û Tarragona.

Bajarên herî mezin li Ketelonyayê

Bajarên Mezin ên Ketelonyayê: Barselona, Badalona û l'Hospitalet de Llobregat in.

Ziman

Zimanê Ketelonyayê ketelanî ye, lê ji xeynî ketelanî, spanî û zimanê aranî li Ketelonyayê fermî ne. Spanî jî zimanê fermî yê hemû Spanyayê ye.

Madeya 6ê ya sêyem Statuyên Xweseriya Ketalonyayê yên ku li sala 2006an hatine erêkirin wesa dibêje: "Zimanê Ketelonyayê ketelanî ye. Ketelanî li Ketelonyayê zimanê fermî ye. Zimanê kastîlî jî fermî ye, wek zimanê fermî li hemû dewleta Spanî. Herkesî maf û erka zanîna her du zimanan hene." Madeya 6ê berdewam dibe: "Zimanê okzîtanî, yê binavê aranî zimanê niwala Aranê ye û li Ketelonyayê fermî ye."

Ketelanî, (bi ketelanî: català bilêvkirina ketelanî: [kətəˈla]) zimanekî romanî ji koma hind û ewropî ye. Zimanê ketelanî ji aliyê 9 milyon kesan ve li Ketelonyayê, li herêma otonom Valensiya, li giravên Balear, li Andorrayê (li Andorrayê zimanê fermî tenê ketelanî ye, lê li vir bi fransî û spanî jî dipeyivin), li Roussillon, û li Alghero jî tê peyvîn. Zimanê ketelanî ji zimanê latînî tê. Ji sedsala XV han û vêde ew di bin bandora spanî ango kastîlî de maye. Her çiqas ev ziman biser spanî de here jî (mînak: cercar / buscar, restar / quedar, vós / vostè, û her wiha). Gerek mirov wî wek zaravayekî spanî nebîne, ji ber ku ew zimanek serbixwe ye.

Ji xeynî zimanê kastîlî (spanî) yê ku bû zimanê fermî yê dewleta spanî, ketelan bi daxwazeke xort bi zimanê xwe axivîn. Ji bo ku zimanê wan bibe zimanê fermî yê herêma ketelanan daxwazeke wan a xurt hebû. Ev daxwaza wan bi mirina diktatorê Franco re hat cih. Parlamena spanî di sala 2004an de ev daxwaz li komisiyona ewropayê kir, bi seba ku 9 milyon kes li Ewropayê bi ketelanî dipeyivin (zêdeyî maltayî û estonî). Ji bona vê hingê îro (2026) ketelan daxwaza fermîbûna zimanê ketelanî li Yeketiya Ewropayê jî dikin.

Îro hîn ev daxwaz ne hatiye pejirandin. Têkiliyên zaravayên ketelanî ji 95% in (ji 95% hev fam dikin). Du zaravayên sereke yên vî zimanî hene. Zaravayê yekem keteloniya rojhilat e ku li Barselona, li Girona (bixwîne: Jîrone), li giravên Balear (Illes Balears) û li Roussillon (bi ketelanî: Rosselló, bixwîne: Ruselyo) tê axaftin. Yê diyêm jî keteloniya rojava ye e ku li bakur rojava, li Lleida (bixwîne: Lyêyde) û Valensiya tê axaftin.

Xwendewariya zimanê ketelanî

Li gorî serjimêriya zimanî ya sala 2001ê de, li dor 5.900.000 kesên li Ketelonyayê (95% ji akinciyên herêmê) zimanê ketelanî têdigihên. Ji sediya mirovên ku dizanin bi ketalonî bipeyivin, bixwînin û binivîsin ev in:

Zanîna zimanê ketelanî (nifûs: 6.215.281)
Zanîna	Kes	Ji sedî
Têgihînê	5.872.202	94,5%
Axaftinê	4.630.640	74,5%
Xwendinê	4.621.404	74,4%
Nivîsînê	3.093.223	49,8%

Çand û huner

Muzîk

Montserrat Caballé [Munserrat Kewelyê] (Barselona, 1933), soprano.
Josep Carreras [Jûzêp Kerrêres] (Barselona, 1946), tenor.
Pau Casals [Paw Kezals] (El Vendrell, 1876-San Juan, Puerto Rico, 1973), kompozîtor û viyolonselîst.
Enric Granados [Enrîk Grenadûs] (Lleida, 1867-La Manş, 1916), kompozîtor û piyanîst.
Jordi Savall [Jordî Sevaly] (Igualada, 1941), kompozîtor û muzîkvan.
Eduart Toldrà [Edwar Tûldra] (Vilanova i la Geltrú, 1895-Barselona, 1962), kompozîtor û muzîkvan.

Stranvanî

Lluís Llach [Lyuîs Lyak] (Girona, 1948), stranbêj.
Joan Manuel Serrat [Jwan Menûêl Serrat] (Barselona, 1943), stranbêj.
Maria del Mar Bonet [Meriye del Mar Bûnêt] (Palma, Malyorka, 1947), stranbêj.

Edeb

Destpêka wêjeya bi zimanê ketelanî

- Ramon Llull [Remon Lyûly] (Barselona, 1232/33-1315/16)
- Joanot Martorell [Jwenot Mertûrêly] (1410-1468?)

Bizava Vejandina edebî li Ketelonyayê bi navê Renaixença [Reneşênse]

- Helbest:
  - Bonaventura Carles Aribau [Bûneventûre Karles Erîbaw] (1798-1862)
  - Jacint Verdaguer [Jesîn Berdegê] (1845-1902)
- Çîrok:
  - Narcís Oller [Nersîs Ûlyê] (1846-1930)
- Şano:
  - Àngel Guimerà [Anjel Gimera] (1845-1924)

Edeba ketelanî berî destpêka şerê birakuj (1936)

- Helbest:
  - Joan Maragall [Jwan Meregaly] (1860-1911)
  - Eugeni d'Ors [Ewjênî Dors] (1882-1954)
  - Josep Carner [Jûzêp Kernê] (1884-1970)
  - Carles Riba [Karles Rîbe] (1893-1959)
  - Joan Salvat-Papasseit [Jwan Selvat-Pepesêyt] (1894-1924)
  - J.V. Foix [Jote Vê Foş] (1894-1987)
- Pexşan:
  - Joaquim Ruyra [Jwekîm Rûyre] (1858-1939)
  - Josep Maria de Sagarra [Jûzêp Meriye de Segarre] (1894-1961)
  - Joan Puig i Ferreter [Jwan Pûç î Ferretê] (1882-1956)
  - Miquel Llor [Mikêl Lyo] (1894-1966)
  - Llorenç Villalonga [Lyûrêns Bilyelonge] (1897-1980)
  - Sebastià Juan Arbó [Sebestiya Xûan Erbo] (1902-1984)

Edeba ketelanî piştî şerê birakuj (1939) û li sirgûnê

- Helbest:
  - Salvador Espriu [Selvedo Esprîw] (1913-1985)
  - Joan Oliver / Pere Quart [Jwan Ôlivê - Pêre Kwar] (1899-1986)
  - Joan Brossa [Jwan Brose] (1919-1998)
  - Gabriel Ferrater [Gebriyêl Ferretê] (1922-1972)
  - Miquel Martí i Pol [Mikêl Mertî î Pol] (1929-2003)
  - Pere Gimferrer [Pêre Jimferrê] (1945)
  - Maria-Mercè Marçal [Mariye-Mersê Mersal] (1952-1998)
- Pexşan:
  - Mercè Rodoreda [Mersê Rûdûrêde] (1909-1983)
  - Pere Calders [Pêre Keldês] (1912-1994)
  - Josep Pla [Jûzêp Pla] (1897-1981)
  - Montserrat Roig [Monserrat Roç] (1946-1991)
  - Terenci Moix [Terênsî Moş] (1943-2003)
  - Quim Monzó [Kîm Mûnzo] (1952)
  - Miquel de Palol [Mikêl de Pelol] (1953)
  - Jesús Moncada [Jezûs Mûnkade] (1941-2006)
  - Carme Riera [Karme Riyêre] (1948)

Wênesazî

Salvador Dalí [Selvedo Delî] (Figueres, 1904-1983)
Joan Miró [Jwan Miro] (Barselona, 1893-Palma, Malyorka, 1983)
Antoni Tàpies [Entonî Tapiyes] (Barselona, 1923)

Heykeltiraşî

Julio González [Jûlî Gonsalês] (Barselona, 1876-Parîs, 1942)
Pau Gargallo [Paw Gergalyû] (1881-1936)

Avahîsazî

Lluís Domènech i Montaner [Lyuîs Dûmênek î Mûntenê] (1850-1923)
Antoni Gaudí [Entonî Gawdî] (1852-1926)
Josep Lluís Sert [Jûzêp Lyuîs Sêr] (1902-1983)
Ricard Bofill [Rîkar Bûfîly] (1939)

Çend ketelonên navdar ên li cîhanê

Charlie Rivel [Çarlî Rîvêl] (Cubelles, 1896-Sant Pere de Ribes, 1983), qeşmerê sîrkê.
Xavier Cugat [Şaviyê Kûgat], (Girona, 1900-Barselona, 1990), serokê orkestrayê.

Mijarên têkildar

Çavkanî

^ "Hilbijartinên parlemana Îspanya birêve diçin". Rûdaw. 28 nîsan 2019. Roja gihiştinê 22 hezîran 2023.
^ Amîrxan (2013). Ferhenga Kurdî-Almanî. Bendê 1ê , Çapa 3ê, Institut für Geographie und Regionalforschung der Universität Wien, Viyena.

Girêdanên derve

Ketelonya - Wêne

[1] "Hilbijartinên parlemana Îspanya birêve diçin". Rûdaw. 28 nîsan 2019. Roja gihiştinê 22 hezîran 2023.

[2] Amîrxan (2013). Ferhenga Kurdî-Almanî. Bendê 1ê , Çapa 3ê, Institut für Geographie und Regionalforschung der Universität Wien, Viyena.

[1]

[2]

n g b Herêmên xweser ên Spanyayê
Herêmên xweser (otonom)	Aragon · Astûrya · Giravên Balear · Endulus · Estremadûra · Euskal Herria (Herêma Xweser a Baskî) · Galîsya · Kantabriya · Kastîlya-La Mança · Kastîlya û Leon · Giravên Kenariyê · Ketelonya · La Rioja · Madrîd · Mûrsiya · Navarra · Valensiya
Bajarên xweser (otonom)	Ceuta (Sebte) · Melilla
Plazas de soberanía	Giravên Alhucemas · Giravên Chafarinas · Peñón de Vélez de la Gomera

Danegehên kontrola otorîteyê
Navneteweyî	FAST VIAF WorldCat
Neteweyî	Spanya 2 Fransa 2 BnF data 2 Ketelonya Almanya Îsraêl DYA Swêd Japon Komara Çekî Yewnanistan Vatîkan
Cografî	MusicBrainz area
Akademîk	CiNii
Yên din	IdRef 2