AIDS

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Roja AIDSê ku.png

Nîşana nemana bergiriya destketî (bi înglîzî: Acquired immune deficiency syndrome (AIDS) ) nexweşiyek ji ber tûşbûna vîrusa nemana bergiriyê li mirov e (bi îngilîzî:Human immunodeficiency virus (HIV)[1]. Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye.

Pêkhateya HIVê[biguherîne]

Nexweşiya AIDS( bixwîne: eyds) di navbera mirovan de cara ewil, di sala 1981 dê peyda bû[2]. Çavkaniya nexweşiyê rojhilatê Efrîqayê ye[1]. Mirovahî ji zû da ji hokara vê nexweşiyê hayadar bû, lê ev nexweşî hetanê salên 1980ê tûşê mirov nedibû, tenê hin meymun bi nexweşiya AIDSê diketin. Lê paşê, ji ber bazdanê (mutasyon), bomaweyî ya vîrusa HIVê guherî û cureyek nû ya vîrusa HIVê peyda bû, ev vîrusa nû êdî dikarîbû tûşê xaneyên mirov jî bibe. Vîrusa HIVê, virusek ARNyî yê[3], ango zanyariyên bomaweyî yên vîrusê li ser zincira asîda rîbonukleî (ARN)ye. Asîda rîbonukleî( bi îngilîzî: RNA (Ribonucleic acid) ji zincîrek nukleotîdan pêk tê, ev zincîra ARNyê bi hêsanî rastê bazdanê tê û diguhere, loma heta niha li dij virusa HIVê kutan (vaksîn) an jî dermanek bi bandor bi dest neketiye. HIV hokara nexweşiyek bêderman e[4].

Rêbaza tûşbînê bi xaneyên lîmfê ve[biguherîne]

HIV bi navbeynkariya wergiran, xwe li ser rûyê xaneyên lîmfê û hellûşenera gewre de girê dide.

Vîrusa HIVê erîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIVê tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê[4]. Li ser rûyê parzûna xaneyên T alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 heye. Vîrusa HIVê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayê tûşî xaneyên lîmfê dibe[1]. Vîrusa HIVê di nav xaneya mevandar(host) de ARNya xwe wekî bingeh bi kar tîne û bi navbeynkariya xaneya mevandar, ADN(Asîda deoksîrîbonukleî) dide berhmkirin[5]. ADNya vîrûsî ya nû çêbûyî zanyariyên bomaweyî yê vîrusa HÎVê lixwe digire. Paşê ev ADN ya HIVê tevlê ADNya xaneya mêvandar dibe. Bi vê awayê xaneya mêvandar hemû derfetên xwe ji bo çêkirina vîrusên nû bi kar tîne, hejmara vîrusan di nav xaneyê de zêdetir dibe. Vîrusên nû ji xaneya mêvandar derdikevin û tûşê hin xaneyên din dibin, bi vî awayê hokara nexweşiyê belavî hemû beşên laş dibe. 1-2 hefte piştê tûşbûna bi vîrusa HIVê, hê jî di nav laşê mirov de nîşaneyên nexweşiya AIDSê peyda nabe. Lê mirov hin caran dibe ku ji ber hebûna HIVê, wekî bi nexweşiya arsimê ketiye hest bike[4].

Qonaxên nexweşiyê[biguherîne]

Piştê tûşbûna bi HÎVê, di laşê mirov de sê qonaxên taybet rû dide, di qonaxa sêyem de nîşaneyên nexweşiya AIDSê xuya dibe. Dirêjiya Ev hersê qonax 10 heta 12 sal ê, ango mirov ji bo demek dirêj pê ji nexweşiyê nahese[6] .

Qonaxa yekem[biguherîne]

Ev qonax wekê qonaxa hilgirtinê bi nav dibe. Di vê qonaxê de hema tu nîşaneyî nexweşiyê peyda nabe. Lê hejmara vîrusa HIVê di nav xaneyan de zêde dibe. Koendama bergiriyê çalak dibe, xaneyên plazma dijeten berhem dike û der dide. Dijeten hêjmara vîrusên nav xwîn û şileya laş de kêm dike. Mirovê tûşbûyî di qonaxa yekem de xwe ne wekî yekî nexweş, lê wekî kesek sax hest dike. Lê ji ber ko di laşê mirovê tûşbûyî de vîrus heye, dibe ko vîrus ji wî tûşe hin kesên din jî bibe[7] . Qonaxa yekêm hin caran ji 10 salan zêdetir didome. Di qonaxa yekem de di nav xwîna mirovê tûşbûyî de li dij HIVê dijeten tê berhemkirin, bi taqîkirdina xwînê, mirov ji van dijetenan hayadar dibe, zêdebûna dijeten nîşaneya hebûna HIV ye, loma evan kesan wekî kesên HIV+( HIV pozîtîf) tê bi navkirin.

Her ko hejmara HIVê zêde dibe, di laşê mirov de hejmara xaneyên T alîkar kêm dibe.

Qonaxa duyem[biguherîne]

Di qonaxa duyemîn de nîşaneyên nexweşiyê xuya dibin. Xaneyên B ji boy têkbirina vîrusa HIVê hê pirtir dijeten berhem dike, lê ji ber çalakiya HÎVê, hê pirtir ji xaneyên B tûşî vîrusê dibin. Ji ber zêdebûna HIVê hejmara lîmfexaneyan, bi taybetî hêjmara xaneyên T, kêm dibe, dawiya dawî koendama bergiriya mirov têk diçe. Loma di laşê mirov de lîmfegirê diwerimin[7], ta tê mirov, hêjarbûn (zeîfbûn) rû dide. Herwisa dibe ko zikçûn çê be û bo demek dirêj bidome. Hin caran hişê mirov jî ji ber nexweşiyê têk diçe.

Qonaxa sêyêm[biguherîne]

Têkbirina xaneyên T alîkar ji aliyê HIVê ve didome, loma hejmara xaneyên T alîkar gellek kêm dibe, êdî xaneyên T alîkar nikare xaneyên B û xaneyên T jehravî hander bike ji boy têkşikestina hokarên nexweşiyê. Ev rewş dibe sedema kêmbûna dijetenan. Li dij hokarên nexweşiyê bergirya laş lawaz dibe. Di nav xwîna mirovê tendûrist de ji boy mîlîlîtreyek xwînê 600-700 heb xaneya T alîkar heye. Di qonaxa sêyemînde di laşê mirovê tûşbûyî de ji boy mîlîlîtreyek xwînê, hêjmara xaneyên T alîkar ji 200î kêmtir dibe[7]. Di rewşek wisa da êdî ew kes wekî nexweşê AIDSê, ango nexweşê nîşana nemana bergiriya destketî tê bi navkirin. Mirov raste rast ji ber AIDS namire, vîrusa HIVê koendama bergiriya mirov lawaz dike û têk dişkîne. Gava bergiriya mirov lawaz be, îcar hokarên nexweşiyê bi hêsanî di laşê mirov de zêde dibin û mirov nexweş dikin. Wekî mînak ji ber kêmbûna bergiriya laş, dibe ku mirov ji ber şêrpenceyê an jî ji ber nexweşiya siyê(tuberkuloz) nexweş bikeve. Di laşê mirov de hin hokarên nexweşiyê hene bi navê hokarên helperest(oportunîst), di demên asayî de, ji ber hebûna koendama bergiriya mirov, hokarên helperest nikarin mirov nexweş bikin, lê gava bergiriya laş ji ber hebûna vîrusa HIVê lawaz dibe, fersend dikeve destê wana ku di nav laş de zêde bibin û mirov nexweş bikin[7].

Riyên veguhaztina HIVê[biguherîne]

Kesên bi nexweşiya AIDSê ketine, an jî tûşî vîrusa HIVê bûne lê hê bi nexweşiya AIDSê neketine, dibin sedema belavbûna nexweşiya AIDSê. Di nav xwîn û şileya laşê van kesan de vîrûsa HIVê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrusa HIVê jî ji kesê nexweş diguhaze kesê sax. Plazmaya xwînê û şileya koendama zawzê ya mê û nêrên bi HIV+, gellek virusên HIVê lixwe digire. Berevajî piraniya cureyên vîrusan, HIV li derveyî laş an jî li derveyî şileya laş de lawaz e û zû hildiweşe. Heke vîrusa HIVê bi qasî 20 xulek bi oksîjen û atmosferê ve rû bi rû bimîne, pêkhateya vîrusê xira dibe û metirsiya tûşbûna laşê mirov bi HIVê kêmtir dibe[3]. Ango HIV tenê di nav şileya laş de tê guhaztin bo kesek din[3].

*Bi kesên tûşbûyî ve peywendiya seksî(zayendî), riya herî bingehîn e ji boy veguhaztina vîrusa HIVê[4].

*Bikaranîna derzîyêk bi awayek hewbeş, ji bo derzîdana madeyên hişber an jî ji boy tiştek din jî rê li ber veguhaztina HIVê ve dike[5].

*Heke dayik tûşî HIVê be, dema ducaniyê, bi riya xwînê, piştê zayînê bi riya şîrê dayikê vîrusa HIVê ji dayik diguhaze derguşê[4].

*HIV nayê veguhaztin bi riya destavê, pêvêdana mêşan, bi riya henasedanê an jî xwarin û vexwarinê. Herwisa maçkirina dest, rû û lêvê kesê bi nexweşiya AIDSê jî nabe sedema guhaztina nexweşiyê[7].

Çavkanî[biguherîne]

  1. a b c Sylvia S. Mader, D., & Windelspecht, M. (2015). Biology (12th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.
  2. OpenStax, Anatomy & Physiology, OpenStax ,2013 [1]
  3. a b c Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.
  4. a b c d e Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology. Boston, MA: Cengage Learning.
  5. a b Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J. S., & Wilson, K. J. (2014). Ross and Wilson anatomy & physiology in health and illness 12th ed.
  6. OpenStax Biology. 2013. [2]
  7. a b c d e Postlethwait, J. and Hopson, J. (2006).Modern biology. Orlando: Holt, Rinehart and Winston.