Ketelonya

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Katalonya hate beralîkirin)
Jump to navigation Jump to search
Catalunya (ca)
Catalonha (oc)
Cataluña (es)
Ketelonya
Ala Ketelonyayê Nîşana Ketelonyayê
(Ala) (Nîşan)
Sirûda netewî: Els Segadors
E.U-Catalonia.png
Zimanên fermî Ketelanî, spanî û aranî (oksîtanî)


Paytext Barselona
41°23′Bk 2°11′Rh / 41.383°Bk 2.183°Rh / 41.383; 2.183
Bajarê mezin Barselona
Sîstema siyasî Herêma otonom a Spanyayê
 - Serok Quim Torra (2018)
Rûerd
 - Giştî

32.114 km2
Gelhe
 - Giştî (2005)
 - Berbelavî

6.984.196 kes
218,73 kes/km2
Serxwebûn - Statuya Otonom a yekem 09/09/1932;
- Statuya Otonom a duyem 18/12/1979;
- Statuya Otonom a sêyem 09/08/2006 (ya ku hîna di sala 2010'an de ji aliyê Dadgeha qanûna bingehîn a Spanyayê ve nehate pejirandin).
Dirav Euro EUR
Nîşana înternetê .cat
Koda telefonê +34 97-
+34 93 (Barselona)
Catalunya+Comarques+Català.jpg

Ketelonya yan jî Ketelanistan, (bi ketelonî Catalunya, bi aranî Catalonha, bi spanî Cataluña, bi fransî Catalogne) herêmeke otonom û xwedî statuya herêma dîrokî ye. Serbajarê vê herêmê Barselona ye.

Nasnameya gelê ketelan ne spanyol, ne fransî, ne îtalî jî ye. Lê belê, Dadgeha qanûna bingehîn a Spanyayê ketelan mîna gelekî naxwaze pejirandin û Statuya Otonom a Ketelonyayê ya sala 2006 dixwaze biguherîne.

Dîrok[biguherîne]

Ketelonya ji dagerkirina Şarlmany (801) ve di sedsala 9an de bi mîrektiya Karolîn dest pê dike. Afirênerê wê Guifré el Pelós (Gifrêyê Pirçoyî) di sala 878'an de ji aliyê konseya Troyes ve wek Mirekê Barselonayê hatiye bijartin. Bi birêvabirina sarrasînan û bi anîna katolîktiyê wî herêm bi cî kiriye. Ketelonya ji aliyê împeratorên Alman û keyên Fransayê ve hatibû terikandin. Piştre bi Keyatiya Aragonê re dibin ve tê girêdan (ji bona ku Ketelonya ava bikin 1283). Di sedsala 15an de bi tevlî Keyatiya Spanya yê dibe gelek teybetiyên xwe diparêze (di sedsala 18'an de li hember hêza navendî serî hil dide.)

Bi gelemperî xwedî aboriyek dînamik, di sedsala 19an de bilez endustriya xwe bi pêş ve dibe û otonomiya xwe di sala 1932an de bi dest dixe (otonomiya wan ji sala 1939an hetanî sala 1975an ji destê wan tê girtin. Ketelonya herêma herî dawî ya ku di şerê Spanya de xwe li ber vî şerî girtiye, ye).

Erdnîgarî[biguherîne]

Ketelonya li bakûr rojhilatê Spanyayê ji nîv gravî pêk tê. Rûerda wê 31 950 km² û di sala 2006 de xwedî 7 miliyon gelhe bû. Li hawîrdorê herêma katalonî, parêzgeha otonom Valensiya û Aragon, Fransa, Andorra û Deryaya Sipî hene.

Herêmên Ketelonyayê[biguherîne]

Ketelonya ji çar herêman pêk tê : Barselona, Girona, Lleida û Tarragona.

Bajarên Mezin ên Ketelonyayê: Barselona, Badalona û L'Hospitalet de Llobregat in.

Ziman[biguherîne]

Ji xeynî ketelonî, spanî û zimanê aranî li Ketelonyayê fermî ne. Spanî jî zimanê fermî yê hemû Spanyayê ye.

Madeya 6ê ya sêyemîn Statuyên Otonomiya Katalonyayê yên ku li sala 2006an hatine erêkirin wesa dibêje: "Zimanê Ketelonyayê ketelonî ye. Ketelonî li Ketelonyayê zimanê fermî ye. Zimanê kastîlî jî fermî ye, wek zimanê fermî li hemû dewleta Spanî. Herkesî maf û erka zanîna her du zimanan hene." Madeya 6ê berdewam dibe: "Zimanê okzîtanî, yê binavê aranî zimanê niwala Aranê ye û li Ketelonyayê fermî ye."

Ketelanî, (bi ketelanî: català, wekî "ketelá" bixwîne) zimanekî romanî ji koma hind û ewropî ye. Zimanê ketelonî ji aliyê 9 milyon kesan ve li Ketelonyayê, li herêma otonom Valensiya, li giravên Balear, li Andorrayê (li Andorrayê zimanê fermî tenê ketelonî ye, lê li vir bi fransî û spanî jî dipeyivin), li Roussillon, û li Alghero jî tê peyvîn. Zimanê ketelonî ji zimanê latînî tê. Ji sedsala XV han û vêde ew di bin bandora spanî ango kastîlî de maye. Her çiqas ev ziman biser spanî de here jî (mînak: cercar / buscar, restar / quedar, vós / vostè, û her wiha). Gerek mirov wî wek zaravayekî spanî nebîne, ji ber ku ew zimanek serbixwe ye.

Li hember kastîlî (spanî) a ku bû zimanê resmî yê dewleta spanî, ketelan bi daxwazeke xort bi zimanê xwe axivîn û li hember spanî sekinîn. Ji bo ku zimanê wan bibe zimanê fermî yê herêma ketelanan daxwazeke wan a xurt hebû. Ev daxwaza wan bi mirina diktatorê Franco (Franko) re hat cih. Parlementoya spanî di sala 2004an de ev daxwaz li komisiyona ewropayê kir, bi seba ku 9 milyon kes li Ewropayê bi ketelonî dipeyivin (zêdeyî maltayî û estonî).

Îro hîn ev daxwaz ne hatiye pejirandin. Têkiliyên zaravayên ketelonî ji 95% in (ji 95% hev fam dikin). Du zaravayên sereke yên vî zimanî hene. Zaravayê yekem keteloniya rojhilat (oriyental) e ku li Barselona, li Girona (bixwîne: Jîrone), li giravên Balear (Illes Balears) û li Roussillon (bi ketelanî: Rosselló, bixwîne: Ruselyo) tê axaftin. Yê diyêm jî keteloniya rojava ye e ku li bakur rojava, li Lleida (bixwîne: Lyêyde) û Valensiya tê axaftin.

Xwendewariya zimanê ketelonî[biguherîne]

Li gorî serjimêriya zimanî ya sala 2001ê de, li dor 5.900.000 kesên li Ketelonyayê (95% ji akinciyên herêmê) zimanê ketelonî têdigihên. Ji sediya mirovên ku dizanin bi katalonî bipeyivin, bixwînin û binivîsin ev in:

Zanîna zimanê ketelonî (nifûs: 6.215.281)
Zanîna Kes Ji sedî
Têgihînê 5.872.202 94,5%
Axaftinê 4.630.640 74,5%
Xwendinê 4.621.404 74,4%
Nivîsînê 3.093.223 49,8%
 

Çand û huner[biguherîne]

Muzîk[biguherîne]

Stranvanî[biguherîne]

  • Lluís Llach [Lyuîs Lyak] (Girona, 1948), stranbêj.
  • Joan Manuel Serrat [Jwan Menûêl Serrat] (Barselona, 1943), stranbêj.
  • Maria del Mar Bonet [Meriye del Mar Bûnêt] (Palma, Malyorka, 1947), stranbêj.

Edeb[biguherîne]

Destpêka wêjeya bi zimanê ketelonî[biguherîne]

Bizava Vejandina edebî li Ketelonyayê bi navê Renaixença [Reneşênse][biguherîne]

    • Helbest:
      • Bonaventura Carles Aribau [Bûneventûre Karles Erîbaw] (1798-1862)
      • Jacint Verdaguer [Jesîn Berdegê] (1845-1902)
    • Çîrok:
      • Narcís Oller [Nersîs Ûlyê] (1846-1930)
    • Şano:

Edeba ketelonî berî destpêka şerê birakuj (1936)[biguherîne]

    • Helbest:
      • Joan Maragall [Jwan Meregaly] (1860-1911)
      • Eugeni d'Ors [Ewjênî Dors] (1882-1954)
      • Josep Carner [Jûzêp Kernê] (1884-1970)
      • Carles Riba [Karles Rîbe] (1893-1959)
      • Joan Salvat-Papasseit [Jwan Selvat-Pepesêyt] (1894-1924)
      • J.V. Foix [Jote Vê Foş] (1894-1987)
    • Pexşan:
      • Joaquim Ruyra [Jwekîm Rûyre] (1858-1939)
      • Josep Maria de Sagarra [Jûzêp Meriye de Segarre] (1894-1961)
      • Joan Puig i Ferreter [Jwan Pûç î Ferretê] (1882-1956)
      • Miquel Llor [Mikêl Lyo] (1894-1966)
      • Llorenç Villalonga [Lyûrêns Bilyelonge] (1897-1980)
      • Sebastià Juan Arbó [Sebestiya Xûan Erbo] (1902-1984)

Edeba ketelonî piştî şerê birakuj (1939) û li sirgûnê[biguherîne]

    • Helbest:
      • Salvador Espriu [Selvedo Esprîw] (1913-1985)
      • Joan Oliver / Pere Quart [Jwan Ôlivê - Pêre Kwar] (1899-1986)
      • Joan Brossa [Jwan Brose] (1919-1998)
      • Gabriel Ferrater [Gebriyêl Ferretê] (1922-1972)
      • Miquel Martí i Pol [Mikêl Mertî î Pol] (1929-2003)
      • Pere Gimferrer [Pêre Jimferrê] (1945)
      • Maria-Mercè Marçal [Mariye-Mersê Mersal] (1952-1998)
    • Pexşan:
      • Mercè Rodoreda [Mersê Rûdûrêde] (1909-1983)
      • Pere Calders [Pêre Keldês] (1912-1994)
      • Josep Pla [Jûzêp Pla] (1897-1981)
      • Montserrat Roig [Monserrat Roç] (1946-1991)
      • Terenci Moix [Terênsî Moş] (1943-2003)
      • Quim Monzó [Kîm Mûnzo] (1952)
      • Miquel de Palol [Mikêl de Pelol] (1953)
      • Jesús Moncada [Jezûs Mûnkade] (1941-2006)
      • Carme Riera [Karme Riyêre] (1948)

Wênesazî[biguherîne]

Heykeltiraşî[biguherîne]

  • Julio González [Jûlî Gonsalês] (Barselona, 1876-Parîs, 1942)
  • Pau Gargallo [Paw Gergalyû] (1881-1936)

Qesirbendî[biguherîne]

Çend ketelonên navdar ên li cîhanê[biguherîne]

Girêdanên derve[biguherîne]