MED TV

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
MED TV
Logoya MED TVyê
Destpêk 15'ê gulanê 1995
Welat  Îngilistan (London)
Ziman Kurdî, tirkî, erebî, farsî, ingilîzî, suryanî
Broadcast area Worldwide
Malper Malpera MED TV li ser Arcive.orgê
Berdestî
Peyik
Hotbird 4

Med TV, yekemîn televizyona kurdî ya ser satelîtê bû.

Med TV'ê di 15'ê gulana 1995'an de dest bi weşana xwe ji bajarê Londonê kir. Med TV'ê rojane şeş saetan bi zimanên kurdî, tirkî, asûrî û erebî weşana xwe dikir û li Ewropa, Afrîkaya Bakur û Rojhilata Navîn dihate temaşekirin. MED TV'ê bi vê yeke gaveke mezin di dîroka çapemeniya kurdî ya nûjen de avêt û sînorên di nav kurdan de bi riyeke modern, bi riya teknolojiyê rakirin.

Astengkirina weşana MED TVê[biguherîne]

Ji destpêka weşana xwe da MED TV bi zextên dewleta tirk re rûbirû ma. Bêriya ku MED TV dest bi weşanê bikê, dewleta tirk ket hewldanan û MED TV bi propaganda nerast li ber çavê raya giştî û dewletên Ewropa reş kir û weke televîzyona PKK'ê îlan kir. Paşê bi zextên li ser Elmanya, Brîtaniya Mezin, Poland, Spanya, Fransa û Portûgalê xwest MED TV bidê rawestandin. Di avrêla 1999'a de Komisyona Televizyona a Brîtanî (Independent Television Commission ITC) lîsansa MED TV'ê betal kir û weşana wê rawestand. Lê sê meh şûn de, di tîrmeha 1999'a de Medya TV dest bi weşana xwe kir û cihê MED-TV'ê tijî kir.

Girêdanên derve[biguherîne]


Wiki letter w cropped.svg Ev gotar şitlek e. Heke tu bixwazî berfireh bikî, biguherîne bitikîne. (Çawa?)

Med TV û rolê wê di prosesa netewîbûnê de! KAKŞAR OREMAR Pêngavên yekê kengî, çima, li kû û bi çi armancan têne avêtin!? Îmkanên demê ên diravî, siyasî û meinewî di çi astê de bûn? Gotin li kû, ji bo çi û kengî têne gotin?! Û dema em gelek pirsyarên din yên wiha ji xwe bipirsin an jî li pey bersiva wan bigerin, belkî hingî em qîmeta karê MED TV û kedkarên doza wê şorsehê baştir analîz bikin. Herwiha bîr û ramanên serkêşên rêxistineke siyasî ên pêşkeftin xwaziyê jî yê bi zelalî ji me re xûya bibin. Med TV çi da Kurdan û doza mirovahiyê? Çima çêbû û destkeftên wê çend alî ne? Û hwd, ezê di vê nivîsê de hemû hewla xwe bidim ku bibime bersiva pirsyarên wiha. Her pêngavek li gor îmkan û mercên dema xwe: bûha, nasname û girîngiya xwe dide xûyanî kirin. Dem: salên 90an a sedsala derbasbûyî ye. Radio û TVyên herêmî hê jî di piraniya welatên cihanê de têne guhdar û temaşe kirin. Şoreşeke hemû alî û nû a teknologiyê di halê xwe yê pêşkeftin û berfirehbûnê de ye. Ji wir û şûnde êdî hinek civaknas cihanê bi„ gundekî biçûk“ dişibîn ku her kes yê ji wir û pêde bêtir ji berê agehdarî rewşa jiyana hev û cihana derdora xwe be. Ragehandin bi rêya teknîkeke modern û nû şax û likên xwe ber bi hemû aliyên jiyanê ve ber dide. Kurd jî li gor derefetên xwe sûdê jê distînin. Ji 1884an heya 1900an ku di„ Kongireya Navnetewî a Elektrîstê li Parîs“ navê TV anku Television hate diyarkirin, ji salên 1960an û şûnde weke amrazekî nava malê kete baza wilatên Rojhilata Navîn jî. Sal bi sal teknîka wê ber bi pêşve çû û îro di jiyanê de xwedî rolekî sereke ye. Med TV: Desthilata Kurdan a esmanî Wê salê ez li rojhilatê Kurdistanê, li bajarê Urmiyê bûm. Di gelek rojnameyên Farsî ên sala 1995an xeber kurt û tenê çend dêr bûn:“ Rawestgeheke televiziyonî a satalayt û navnetewî bi hebûn çendîn stdioyên kar li London, Belçîka û welatên din yên Ewropî ya Kurdî dest bikar kir…“ Ew nûçe a rojnameya Selam kin û tije pirsên bêbersiv bû, lê wisa xweş û girîng bû ku biqasî çendîn mehan di rêza yekê a axaftinên xelkê yên rojane de bû. Destpêka jiyanekê bû û di havîneke germ de aveke sar bû ku têhnatiya sedan salan a axeke birîndar dişkand. Roja 15ê Gulana sala 1995an çapemeniya Kurdî li hemû Kurdistanê dest bi pêngaveke din a nûtir kir. Wê rojê weşanê bi awayê zindî li London dest pêkir û biqasî şeş saetan tîrêjên roja xwe dane nava dil û jiyana Kurdan. Beriya destpêkirina weşanê kampaniyên reşkirinê li dijî Med TV dest pêkiribûn. Zextên dewleta Tirkiyê bêsinor bûn, pirî caran jî bi awayekî fêrmî ji dewletên Ewropî daxwaza wan hebû ku nehêlin TVyeke Kurdî dest bi weşana satalîtî bike, lê tevî hemû hewldanên berfireh wan nekarî di hilanîna vê pêngavê de Kurdan paşgez bikin. Êdî çeperekî nû yê bihêz li dijî siyaseta înkar û hebûnê hatibû vekirin.

Logoyê rengîn! Med TV bi wî logoyê xwe yê rengîn, reng ji rengên ax, tav û sirûşta Kurdistanê, bi wê muzîka balkêş û hişyarker tevî jîngêla xwe a kurt ku çav bêliv û lebat li ser diman, qet û qet ji bîra min naçe. Rûberê ku Med TV dabû ber xwe pir berfireh û ji Ewropa bigire heya bakurê Afrîqa û Rojhilata Navîn bû. Ronahî û ekrana wê ya tije rengên delal, cidiyeta pêşkêşvanên wê, deng û rengê hunermendên herî binav û deng tevî kincên wan yên rengîn, siyasetmedarên xweşnav, kesayetiyên Kurdistanî û seranas, dîrokzanên ku me tenê navê wan bihîtibû û hinek berhemên wan xwendibûn, rojnamevanên ku bihîstina deng û şiroveyên wan heserta hezaran kesan bû, û hwd… me tev cara yekê bi rêya MED TV dîtin û naskirin. Ew pêngav bo dema xwe şoreşek modern bû. Qêrînên fetisandî ên netewekê ku heya vira bi „ked, berxwedan, serhildan û xwînê“ li ser piyên xwe rawestiyabû. Pêngava herî girîng û pêwîst ji bo destpêka jiyaneke nû ku pêre destkeftên mezin jî yek li pey a din hatin, Med TV bû. Med TV bi qasî şoreşa yekê a Industrial li Ingilistanê gûherandinên mezin di civaka Kurdistanê de pêk anîn. Şoreşa Industrial an jî pêşesaziyê di nîva sedsala 18´an de li welatê Ingilistanê dest pêkir û hingî gûherandinên bingehîn di warên: industirî, çandinî, hilbirîn, anîn û birinê de çêkirin. Şoreşa duyê di sedsala 19´an de jî du destkeftên mezin di pêşkeftina zêdetir a karê çandinî û elektironîkê de bûn sedem ku Ingilistan weke welatê yekê yê pêşesaziyê li cihanê nav derxîne. Hilbirîn pêwîstiya wê şoreşê bû û ev jî bû sedem ku di gelek waran de zaniyarên mezin ji zanîngehên wî welatî û welatên din yên Ewropa derkevin. Wê şoreşê destkeftên negatîv ên weke çêkirina çekên peqandin û kuştinê jî bixwe anîn û kirin pareke cudanebûyî a jiyana xelkê, lê şoreşa Kurdan a di qada ragehandinê de heta destkefteke negatîv jî bixwe neanîbû. Med TV bibû hêza deng, nasname, hebûn û xebata Kurdên hemû Kurdistanê. Çavên xelkê vebibûn û bêtir bi nihîniyên jiyanê dihesiyan.

Ew kî bûn? Yên ku ketin bîra avakirina TVyekê ku navê yekemîn Imperatorî an jî dewleta Kurdan li sala 612ê beriya zayînê li ser be, ne Xweda bûn ne qehreman, lê ew kesên dûrbîn û afirandkar bûn ku ketibûne ser rêya doza azadiya milyonha mirovên ku weke herkesî ji azadî, serxwebûn û wekheviyê hez dikirin. Wan dikir ku netewek xwedî dîrokeke çend hezar salî bi mafên xwe yên meşrû û rewa bihese. Ew mirovên pir bextewer bûn ku dema dîtin îmkanên gûherandinê hene guhdarî tikesî nekirin û rûpelekî nû di dîroka Kurdistanê de vekirin. Pêngava „Med TV“ biserê xwe şoreşeke mezin û pêwîstiyeke demê bû ku asoyên nêrîna neteweke dêrîn li cihanê berfirehtir kirin. Fîdakarî ji wê mezintir nabe ku kes an jî rêxistineke siyasî-civakî ji pileya sifrê bê û di dirêjahiya temenekî ne zêde dirêj de dest bi avakirina sîwanekî nû yê vehesînê bike. Fêkiyê vê xebatê hema zû kete ser zarê xelkê û ji wan re bû degehekî nû yê tije ronahiya jiyanê. Bi xwebawerî û îrade bûn ku ew kes ji yên beriya xwe cuda kiribûn. Encamên şoreşa Industrial reng û rûyê cihanê gûherîn, lê ji zarokên 14 salî bigire heya mirovên mezin ji gund û bajaran ketin fabrîkên hilbirînê, keda wan kete berîka çend kesan û çînên civakê ji hev û din dûr kirin. Gund û sirûşt wêran bûn. Rewşa seqayê gûherî û nexwendewarî, nexweşiyên derûnî û zêdebûna êşên din jî pêre afirîn, lê bi hatina Med TV re sinorên meinewî di nava Kurdan de neman. Sinorên siyasî û destçêkirî jî di çavê Kurdan de bêîtibar bûn û leqîn an jî hejîneke bihêz kete kursiya hakimên wan dewletên totalîter ku li dijî „pêşkeftin û azadiya beyanê“ bûn. Ji ber wê jî hêmayê herî bihêz yê herekata siyasî li Kurdistana mezin kete bakurê Kurdistanê. Bizava gel û bêtir girêdana çiya, bajar, gund, şervan û gerîlayên doza azadiyê bi rêya wê desthilatê ve çêbû ku Kurdan ne li erdê belkî li esmanan çêkiribûn. Hikûmeta ku Kurdan li esmanê Rojhilata Navîn li dijî dagîrkerên welatê xwe sazkiribûn, êdî bi leşkerkêşî û fermanên hovane nedikarîn ji holê rabin. Vê carê hêza Kurdan a sûdstandinê ji teknolojiyê bû ku hemû rê li ber„ hevalbendên tarîtî û reşahiyê “ girtibûn. Xebateke wiha tenê di berjewendiya partî an jî rêxistineke diyar de nebû, belkî teşwîqek bû ku ew rê bête berfireh kirin. Li vira bû ku gotineke bav-kal an jî ya pêşiyên me hate bîra min:“ Hezar gotin û kiryarek…“(1), lê ez dibêjim:“ Milyardha gotin bi qasî nîv kiryarê jî xwedî bûha nînin…“. Kesî destê birêveberên PKKê negirtibû û hevkarî nedabûn wan, lê hîvî ji bo pêşkeftinê jî li cem wan xerîb nebûn. Rêzdar Öcalan bêtir ji hemû dewlet û zilhêzên biyanî bawerî bi hêz û îradeya gelê xwe anîbû. Li ser bişkivîna kesayetiya şikestî û sivikbûyî a Kurdan xwedî nêrîn û rêbazên taybetî ên çareseriyê bû. Wî baş dizanî ka Kurd ji kîjan bilindahiyê hatine berjêrkirin û dizanî jî ka yê careke din çawa wê bejina bilind a hatiye çemandin li hemberî dijminên doza mirovahiyê rake ser piyan. Wî got û tevî hevalên xwe yên fîdakar jî gotin birin serî. Ew û hevalên xwe neçar bûn ku kar bikin û bi îmkan û hêza gelê xwe re wiha bangî civakê dikirin:“ Qehreman ew kese yê ku pirsgirêkekê çareser bike. Bila baweriya we bi hêza we hebe. Şoreşger ew kesin ên ku doza xwe binasin û berî her kesekî/ê pişta wan bi hêz û îradeya gelê wan ve germ be. Kes ji me re karekî nake, divê em bixwe ji bo peydakirina dermanê derdên xwe tevgerê bikin. Em ji tikesî kêmtir an jî bilindtir nînin, lê em dikarin qedera xwe bigûherînin….“

Naveroka bernameyên Med TV Hunermend, stranbêj û dengbêjên me bi:“ Sonda me, axa me ye“ awaz û newayên xwe ên şiyarkirinê ji dûrve belavî nava gel li Kurdistanê kirin. Peyamên wan salan dermanê wan derdên bêderman bûn ku li pey derbasbûna salên dirêj li ser hev kom bibûn. Denbêjên efsaneyî: Şakiro, Karapêtê Xaço, Şeroyê Biro, Reşîdê Baso bi kobra xwe a bilind behsa mêrxasî û çelengiya jinên Kurd dikirin. Ji hêla din jî ew ekrana nasandina dîrok û serbihûriya lîder û şervanên serhildanên: Agirî, Urmiyê, Mehabad, Amed, Silêmanî, Oremar, Barzan, Koçgirî û birîna kûr a Kurdistana Sor bû. Qazî û Simko, Şêx Seîd û Seyîd Riza, Bedirxanî û Şemzînî, Şêx Mehmûdê Berzencî û Şêx Ehmedê Barzanî, Sûnnî û Şîî, Êzdî û Yarsan, Kurmanc û Soran, Lek û Zaza, jêr û jor, rast û çep a erdnigariya Kurdistanê û hwd mijarên bernameyên wê TVyê bûn ku bo cara yekê silaveke cuda ji hemû silavên beriya xwe dabû gelê Kurd. Peyamên siyasî û şiyarkirina civakê carna bi rêya panel, hevpeyvîn, belgefilm û carna jî hinek stranbêjên weke ên nava Koma Berxwedan, Şivan Perwer, Ciwan Haco, Şehrîbana Kurdî, Merziye Ferîqî, Nasir Rezazî, Aram Tîgran, Birader Muksî û gelekên din didan. Yanî wan bi rêya hunerê xebata siyasî jî kirin. Zemîneya siyasî ji serhildaneke bêsinor re şoreşgerên Kurdistanê amadekiribûn. Êdî bi hatina Med TV re barekî giran li ser milê kadroyên wê şoreşê rabibû û belkî mînakên jêr bêtir we bi merema min bihesîne: Stranên weke a jêr ku Şehrîbanê bi rapêça xwe ya Kurdewarî, metanet û giraniya xwe, saz di dest de û tevî orkêstrayeke mezin, heyecaneke zêde di riha temaşavanan de çêdikir: „ Her çar tixûbên Kurdistan hatin neyar / Beranberê şerê giran em dikin şer Ev der welatê me Kurda ne em naçin der / Ev der welatê şêra ye em naçin der “ Hozan Şemdîn bi dengê xwe yê nazik û Serhedî re hat û behsa qehremaniya Bavê Edo kir: „ Were wîlololo….. wî babo / Wîla Mîro babê Edo siwarê bozek yektaye Şad û şihûdê Babê Edo gelekin gelek hene / Babê Edo ketiye pêşiya eskerê Romê şer dike Bona xîret û namûsa Kurdaye / Were nemînim nemînim nemîn, nemînim maqolo li dunyayê “ Mihemed Şêxo bi hemû hesretên xwe yên ku bi bejina xwe ya mîna çinara bilind birin bi axa sar, bi dengekî melûl û tije xem behsa gula xwe dikir: „ Rengê te yî pir delalî, bilbil li ser te dinalî / Te nebînim bi vî halî, amanc û kedera minî Gulê kesk û sor û zere, nîşana alê li sere … Ay lê gulê gula minê, şirîna li ber dilê minê, delal li ber dilê minê Ez gulê nadim bi malê dinê, ez ber gulê têm kuştinê“

Xelîl Xemgî bi dengê xwe yê germ û êstisna wiha qêriyabû:“ Îro çerxa şoreşê fireh digerîne / Li qadên cihanê deng dilerzîne Destarê prolter hûr diherîne / Kedxwarî û nukeran ji qada hiltîne Tovê jiyanê reşandin, li qadan şîn didan … Rabûn ser piyan, jîn dan Kurdistan…“ Hingî carna bi dîtina van dîmenên han re hêsirên keyfxweşiyê dihatin xwarê û carna jî êşên bindestiyê bûn ku axîn dixstin nava riha mirovan. Kela dilan bi rondikên çavan vedihesî. Her kes li rêyeke çareseriyê digeriya û keç û xortan berê xwe didan çiyayên Kurdistanê. Di gelek qadên siyasî, hunerî û civakî de reqabet û şerê kar û afirandinê kete navbera rêxistin, siyasetmedar û hunermedên Kurd. Ev rengê kêbirkiyê jî xwedî xêreke piralî bû û hemû aliyên jiyanê li Kurdistanê ber bi pêşve dibirin. Nav û nasnameya hunermedên navdar kete arşîva mejî û riha me: M Aruf Cizîrî, Evdalê Zeynikê, Şeroyê Biro, Zadîna Şakir, Hesen Cizîrî, Meryem Xan, Nesrîn Şêrwan, Tahir Tofîq, Hesen Zîrek, Şakiro, Eyşe Şan û yên mayîn xemil û rewşa hunera me a dewlemend bêtir bi me dan nasandin. Hereketa PKKê qîmeteke bêsinor dida aliyê kultûra Kurdan a tradisyonal û ev jî bû sedema pêşkeftina huner û dengbêjiya Kurdî. Ew salên tije şer û şoreşê bi van peyamên wiha re bûn salên ku gelê Kurd amade dikirin ku dîsa hinek pêngavên din yên pêşdeçûyînê jî hilînin.

Xweşiya bihara sala 1995an! Di nîva salên 1990an de bihara sala 1995an ji hemû biharên beriya xwe xweştir bû. Xebata ji bo avakirina maleke wiha çend sal bû dest pêkiribû, lê dema ku kadroyên PKKê di nava gel de digeriyan û digotin:“ amadekariyên ji bo TVyeke satalît têne kirin…“, hinek kes hebûn ku bi henek li peyamake wiha fam dikirin, bawer nedikirin û heta dikeniyan jî. Ji ber ku hingî heta gelek dewlet jî ji ber kêmbûna îmkanên diravî di fikra birêxistina saziyeke wiha mezin de nebûn. Ji xwe dewletên ku xwedî desthilateke dîktatorane bûn heta xewna avêtina pêngavên wiha jî nedidîtin. Ew gotin kete kirasê kiryarê û me zanî ku xewin nîne. Hêşta jî li bîra mine çaxê ku yekemîn car ronahiya ekranên Med TV bû sedema hatina hêsirên şahî û keyfxweşiyê. Êdî bi jidayîk bûna vê kanala bihagiran re Kurdan pencereyeke nû ber bi cihanê ve vekiribûn ku him bi zimanê wan yê zikmakî bû û him jî dawî bi birçîbûna Kurdan a di qada çandî de anîbû. Bernameyên Med TV li ser gelek mijarên ji hev cuda bûne arşîveke me ya ku bi bandora xwe a bihêz qet nayê ji bîr kirin. Med TV di civaka Kurd de zû cihê TVyên Tirkî, Farsî û Erebî tije kir û bû çira û ronahiya malên Kurdên Kurdistan û dervey welêt. Bi serhev de weşana wê bi zimanên: Kurdî, Ingilîzî, Erebî, Siryanî û Tirkî demokratîkbûna hizr û ramanên birêveberên şoreşa Kurdistanê didan xûyanîkirin. Hêzeke mezin a fikrekî-felsefî li pişta birêvebirina wê TVyê hebû ku yekemîn car bû ekranên wê bi ewqas dewlemendiyên zimanî re derkeve pêş. Wehşeta ku bi vê pêngavê re di dil û serê rayedarên dewleta Tirkiyê de çêbibû, me bi gelek rastiyên din ên pişta perdê dihesîne. Êdî wan bi gotinên weke:“ Tehrîk, tevlîhevî an jî teşwîqa dijberên me ji bo xerakarî, teror û şerê çekdarî li dijî me bi rêya Med TV ye û divê ew kanal bê girtin“, li dijî destkeftên Kurdan dest bi şerekî piralî kirin. Med TV bibû berbenda herî bihêz li dijî siyaseta wan a asîmîlasyonê ku Kemalîstan bi avakirina komarê re dabûn dest pêkirin. Ji hêla din jî bi nêzî hevkirina hemû zaravên zimanê Kurdî( Kirmancî, Soranî, Kelhurî, Hewramî, Kirdikî an jî Zazakî ) yekîtiyeke netewî a bihêztir dabû destpêkirin. Muzayîkek rengîn ji bernameyên hunerî, siyasî, civakî, nûçe, şano û ji bo zarokan jî hîmê mala Kurdan a nûavakirî Med TV bû. Ew ekran êdî serûkanî an jî çavkaniyeke cihê baweriyê li dervey Kurdistanê bû ku hemû pilanên sansûra dewletên weke Îran, Sûriye, Îraq û bitaybetî jî Tirkiyê vala derxistibûn. Kurdan ew weke sefîra aştî û demokrasiyê lê dewleta Tirkiyê jî weke herikîna bayê tofanekê li dijî xwe binav dikirin.

Rabûna sinorên meinewî Rakirina sinorên meinewî pêngava yekê bû ku bi damezirandina Med TV re weke „damezirandina dewleta Kurdistanê li esmanan“ jî dikare bê wesf kirin. Pira vegûhastina deng û rengê Kurdan li derve û nava Kurdistana mezin cara yekê bi rêya Med TV çêbû. Em bi hebûna hezaran belgeyên li ser vê gotinê şahidê vê rastiyê ne jî ku ji bihara sala 1995an heya 1999an pêngava Med TV bû„ despêka runesanseke hemû alî di ragehandina Kurdî “ de. Sed elbete geşkirina agirê ragehandinê li welatekî weke Kurdistanê yê gûherandinên siyasî, civakî, dîrokî û meinewî jî bixwe re bîne ku her yek ji wan mijareke serbixwe a lêkolînê ne. Pêwîste ev rastî jî ji bîra dîrokê neçe ku Med TV yekemîn televziyana Kurdî a satalît bû ku beriya sê dewletên dagîrker: Îran, Sûriye û Îraqê dest bi weşana xwe kiribû. Di çend pêvajoyên geşkirin û jidayîka bûna ragehanidna Kurdî de Med TV destpêka demeke nû ye ku mixabin di dîroka ragehandina Kurdî û bîranînên ji bo salroja jidayîkbûna yekemîn rojnameya Kudî a sala 1898an(2) carna bi berfirehî behs li ser nayê kirin an jî bi zanebûn qîmeta wê nayê nirxandin. Hinek nivîskar, sosyolog û lêkolînvanên biyanî destbikarkirina Med TV weke „ valaderxistina peymanên Syks-Picot û Luzan“ wesif û binav dikin. Sala 1995an kirayekirina satalîtê ji bo weşandina bernameyên Kurdî karekî hêsan nebû. Çimkî him gelek giran û heta gelek dewletên cihanê xwedî wî budce û hêza maddî nebûn ku li şirketeke Ewrop a satalaytî heta bo dema satetekê jî li ser sîstemê analog dest bi weşanê bikin. Birêveberên hereketa Partiya Karkerên Kurdistanê-PKKê zû zanîn ku dem demeke nû a ragehandina gerdonî ye ku pêre dunya weke gundekî biçûk jî hatibû binav kirin. Wan bi wêrekî biryar dan ku bi rêya bikaranîna teknolojiyê li dijî dijminên doza Kurd û Kurdistanê jî sûdê ji îmkanên heyî bistînin. Ew biryar hingî kete piraktîkê ku„ kirîza azadiya raderbirîn û ramanê “ li piraniya welatên Rojhilata Navîn û Kurdistanê hebû, lê hingî birêz Öcalan bi îsrareke pir zêde wiha gotibû:“ … bila zarokên Kurd çavê xwe bi filmên Kurdî vekin û li ber ekraneke Kurdî jî bikevin xewa şirîn…“

Girîngî û encam, daxwazên Tirkiyê! Girîngiya hebûn û destbikirina kanaleke wiha hingî eşkere bû ku dewleta Tirkiyê bi hemû hêz û îmkanên xwe yên aborî-dîplomatîk kete şer û hêrişên li dijî çalakiyên wê TVyê. Êdî ji wir û şûnde hevdîtinên wan bi rayedarên piraniya dewletên Ewropî re mercdar bûn. Bi taybetî jî bi dewletên weke Fransa, Almaniya, Belçîka, Birîtaniya, Danîmarka re şert û mercên wan ew bûn ku:“ rê li ber weşandina satalîtî a TVya rêxtineke terorîstî bigirin û nehêlin PKK li welatê we xwedî çalakî be“(3). Hemû hewldanên wan yên bêrawestan bûn sedem ku di Nîsana sala 1999an de li gel bidawîbûna cezayên 21 rojan yê reşkirina ekrana Med TV, piştre bi yekcarî lîsnasa wê ji hêla ITC(4) ve bê girtin. Di êvariya hemen rojê de polîs biser stdioyên Med TV yên li welatê Belçîka jî dagirtin. Ji wê rojê û pêde êdî dawî bi weşana yekemîn TVya Kurdî a satalît hat. Ew dem roj û salên pir hestiyar bûn ku dîroka Kurdan ya azadîxwaziyê pêre derbas dibû. Li hemû cihanê riheke nû ketibû ber bizava siyasî a Kurd û giraniya barekî wiha jî li pey başûr û rojhilat êdî ketibû ser milên Kurdên bakurê Kurdistanê. Li pey şiyarî û xebateke berfireh a siyasî-çekdarî êdî dem dema diyarkirina qederê bû. Di bilindkirina hestên netewî û xwenaskirinê de rolê Med TV bi qasî sed salan hereketa siyaî li Kurdistanê bi giştî û bitaybetî li bakurê Kurdistanê ber bi pêşve biribû. Ji ber wê jî çi di nava Kurdistan an jî Tirkiyê de astengiyên ji bo temaşekirina Med TV rêbaza yekê a leşker û berpirsên dewleta Tirkiyê bû ku dane destpêkirin. Li Îran û rojhilatê Kurdistanê jî tevî ku temaşekirina hemû TVyên satalaytî qedexe bû lê dema ku dizanîn kes û malbat Med TV temaşe dikin, cezayê wê pênc car zêdetir ji temaşekirina Tvyên din bû.

Li pey Med TV Hemû armanc fetisandin deng û xelaskirina bizava siyasî a Kurd li hemû Kurdistan û bitaybetî jî bakurê Kurdistanê bû. Dengê ku ji bo aştî, demokrasî û azadiyê bû. Li pey revandina serokê giştiyê PKKê rêzdar Öcalan, girtina Med TV hingî bi awayekî cidî kete nava pilanên yekê ên rayedarên dewleta Tirkiyê ku Kurdên hemû dinê li dijî wê kiryara terorîstî ketin nava kûçe û kulanên hemû bajarên Kurdistan, Ewropa û welatên din yên ku Kurd têde hebûn. Hevalbendên Tirkiyê di NATO û eniya aboriyê de hemû cûrên hevkariyê danê ku bi yekcarî agirê şoreşa Kurdistanê bitemirînin. Girtina Med TV li pey revandina rêzdar Öcalan berdewamiya komployekê bû ku heya roja îro jî berdewame. Lê êdî li pey çar salên ku Med TV reng û rûyê jiyana civakê gûherîbû, Kurdan nedikarîn bê TV bijîn. Bi tefandina ronahiya ekranên Med TV re vê carê li Hezîrana sala 1999an MEDYA TV vebû û di hemen rêya Med TV de dest bi meşa xwe kir. Pêwîste bê zanîn ku hema li pey girtina Med TV di demeke kurt de CTV cihê wê tije kir û berê temaşevanên xwe wergerande ser wê ekranê ku bi awayê test bernameyên xwe belav dikirin. CTV li rex bernameyên hunerî û wêjeyî nûçeyên rojê jî belav dikirin. Medya TV heya sala 2004an berdewam bû û karî ji xwe re cihekî taybetî di nava Kurdan de veke. Şikayet û dan-standinên dewleta Tirkiyê bûn sedem ku li Fransa lîsansa wê jî bê betalkirin û dîsa hêrşî stidoyên TVyê li bajarokê Denderleuuw(Belçîka) kirin. Li gel xisareke mezin a teknîkî vê carê jî ROJ TV hate qada ragehandina Kurdî û bêtir ji berê karî bala piraniya gel li Kurdistan û dervey welêt bikişîne ser ekranên xwe. Mezopotamiya TV jî gelek valatiyên wan TV´yên girtî tije kirin û weke kanaleke serbixwe bernameyên çandî, muzîk û dîrokî belav dikirin. Destpêka sala 2012an lîsansa ROJ TV jî ku li welatê Danîmarka bû, hate betalkirin. Bi vekirina kanalên nû re êdî dewleta Tirk, hevalbendên wan yên du qadên siyasî û aborî pêhesiyan ku Kurd yê dest ji geşkirina vê doza şoreşgerî a ragehandinê bernedin. Strêk TV, Nûçe TV, Med Muzîk, Aryen TV, Art1, Kanal 10, Çira TV û yên mayîn yek li pey a din hatin û qada ragehandina Kurdî a esmanî berfirehtir kirin. Êdî bi jidayîkbûna Med TV re li başûr jî liv-lebateke nû di vî warî de destpêkir û Kuridtsan TV( 1999 ), Kurdsat TV( 2000 ), Gelî Kurdistan TV(2001), Newroz TV( 2007 ), NRT TV( 2010), TRT6( 2009 ) KNN( 2008 ), Rûdaw TV(2013 ), K.24(2016 ) û dehan kanalên din asta ragehandina Kurdî ya çar perçeyî ber bi standardbûneke cihanî ve birin. Îro di nava TVyên Kurdan de gelek kanalên baş hene ku bûne sedema pêşkeftina ziman, bazara karê ragehandinê, naskirina Kurdan, rêbaza siyasî û asta rewşenbîriya civakê jî bi rêjeyeke bilind hatiye gûherandin. Rêya ku bi kedeke mezin, îmkanên diravî yên kêm û xerckirina hêzeke pir zêde bibû xêza şopa Med TV ya dîrokî, îro jî bi rêya dehan kanalên din berdewame.

Rexne û daxwaz BBC ji sala 1922an bi dirûşma:“ Divê her netewek di nava aştî û asayêşê de bi netewek din re biaxive“, karê xwe da destpêkirin. CNN jî ji sala1980an û pêde bûye navendeke girîng a belavkirina nûçeyên herî aktuell li cihanê. Weke mînak li vira tenê behsa wan du navendên ragehandinê dikim ku berê bi îmkanên ne zêde berfireh dest bi karê xwe kirin, lê îro jî BBC bi sedan şax û likên xwe û gelek zimanên zindî li hemû cihanê çend milyard muxatebên xwe hene. BBC weke„ navend an jî Radio û TVya dayîk“ hêşta jî bi hemû hêza xwe dixwaze pêngavên pêşkeftinê bavêje. Tevî ku dewlet û îmkanên diravî-teknîkî yên mezin li pişta vê proja mezin bûne, lê nabe em „ MED TV“ weke TVya dayîk a ragehndina Kurdî bibînin û rexneyên xwe nenivîsin. Li pey derbasbûna salên dirêj pêdivî bû ku şopa Med TV niha xwedî dewlemendîyên mezintir, temaşavanên zêdetir û saziyên berfirehtir bûya. Bi van mînakên jor re êdî rolê Med TV yên dîrokî di qada netewîbûn û bihêzkirina hestên netewî de nayê înkar kirin. Di prosesa bêtir xwenaskirin û netewesaziyê de Kurd û rêxistinên me yên siyasî biqasî dîrokekê deyndarên Med TV ne. Hunermendên weke Aram Tîgran û Nasir û Merziye Rezazî jî qedirnasiya xwe bi stranên li ser rolê Med TV dane diyarkirin.

(1). Yanî hezar gotin bêkiriyar nagehijin kiryarekê. Anku kar û piraktîk ji axaftin û gotinên vala bihagirantirin. (2). Rojnameya KURDISTAN a ku 22 Nîsana sala 1898an nemir Mêqad Mêdhet Bedirxan li bajarê Qahirê da weşandin. Wê bizavê piştre li bajarên weke Urmiyê, Istembol, Şam, Hewlêr û Mehabadê jî bi belavkirina kovar, rojname, mehname û avakirina komele û xwendingehên Kurdî jî her carê bi awayekî kirasê xwe nû dikir. (3). Li rojname, nûçeyên TV û ragehandina wan salan a Tirkiyê binêrin. (4). ITC an jî Independent Television Commission – anku: Komisyona Televizyona Brîtanî.