Azadî (rêxistin)

Civata Azadiya Kurd an jî Civata Serxwebûna Kurd, bi kurtasî Azadî, rêxistineke siyasî ya kurd bû ku di salên destpêka Komara Tirkiyeyê de ji aliyê Xalîd Begê Cibirî ku efserekî berê yê osmanî û rêberê neteweperwerê kurd ve hatiye damezrandin. Li gorî raporên kurdî yên ku paşê ji efserên îstîxbarata brîtanî re hatine ragihandin, rêxistin di sala 1921an de li Erzîromê di bin serokatiya wî de hatiye damezrandin. Azadî ji ber rewşa siyasî ya zêde zextkar a piştî hilweşîna Împeratoriya Osmanî û xurtkirina desthilatdariyê ji hêla hikumeta Enqereyê ve ku rêxistina siyasî ya kurd sûcdar kiriye, bi dizî xebitiye.

Armanca Azadî ew bû ku ji bo gelê kurd jiyaneke azad di hawîrdoreke siyasî û civakî ya pêşketî de misoger bike ku vîzyoneke neteweperwer a destpêkê nîşan dide ku xweseriya siyasî bi modernîzasyonê re dike yek. Berevajî destpêşxeriyên kurd ên berê ku bi giranî xwedî karakterê herêmî an eşîrî bûn, Azadî hewl da ku toreke hevrêzkirî, ser-eşîrî biafirîne ku navdarên kurd, efserên osmanî yên berê û serokên herêmî bi hev ve girêdidaye. Dîroknas rêxistinê wekî yek ji hewldanên yekem ên birêxistinkirî dibînin da ku armancên siyasî yên kurd di çarçoveya Rojhilata Navîn a piştî-osmanî de diyar bikin.

Ji ber ku bernameya partiya wan û deftera endametiya wan a partiyê piştî girtina apê yek ji rêberan, Xalîd Beg, ji aliyê wî ve hatin şewitandin, derbarê partiyê zêde tişt nayê zanîn.

Sedemên damezrandinê

Partî ji dest van niqteyan ku li dijî hebûna gelê kurd bûn, ji aliyê Xalîd Beg Cibirî hate damezrandin:

• Ku tenê zimanê tirkî di dadgehan de destûr bûye ku ev bû sedema şaşfêmkirinan.
• Ku tenê zimanê tirkî di dibistanan de dihat hînkirin û dibistanên dînî jî dihatin girtin, ji ber vê yekê ji bo kurdan perwerdehî jî tune bû.
• Divabû bac salê çend caran bihatana dayîn û ti sûd ji bacan nedihate dîtin.
• Hikumeta tirkî herwiha penaberên tirk ji Balkan an Qefqasyayê li herêmên Bakurê Kurdistanê bicihkirin, da ku piraniya wan tirk bin.
• Paşê jî derxistina Kurdistanê ji hemû nexşeyan û guhertina gav bi gav yê navên cihên erdnîgarî ji kurdî bo tirkî.
• Piştre wan li dijî wê yekê derket ku endamên meclîsê ji aliyê hikumeta navendî ve tên tayînkirin û ne ji aliyê gel ve dihatin hilbijartin.
• Hewldanên hikumeta Tirkiyeyê ji bo bikaranîna rezervên madenî ji parêzgehên kurdan.
• Ku ti parêzgarên kurd nehatine tayînkirin.
• Bêrêzî li hember efser û leşkerên kurd yê ku di nav artêşa tirkî de bûne.
• Çeteyên çekdar yê tirkî êrîşî gundên kurdan kirin.

Îdeolojî û bernameya siyasî

Azadî îdeolojiyek eşkere kir ku xweseriya neteweyî ya kurd, azadiya siyasî û pêşkeftina civakî vedihewîne û karakterê veguhêz ê siyaseta kurdî di serdema destpêkê ya komarê de nîşan daye. Di bin serokatiya Xalîd Begê Cibirî de, rêxistin ji gazindên eşîrî an herêmî yên safî derbas bûye û daxwazên siyasî yên kurdan bi awayekî eşkere destnîşan kiriye. Nêrîna îdeolojîk a Azadî ji ber hilweşîna împeratoriya osmanî ku sozên hatine dayîn nehatine bicihanîn û ji aliyê peymanên piştî şer û neteweperestiya navendî ya Komara Tirkiyeyê ve hatiye bi bandor kirin ku bi hev re endamên xwe qanih kir ku ew êdî nikarin mafên kurdan di nav rêveberiya dewleta tirk a heyî de werin parastin.

Di bingeha bernameya siyasî ya Azadî de daxwaza azadiya kurdan hebû ku ne tenê wekê rizgarbûna ji serdestiya siyasî hebû di heman demê de wekî afirandina civatek pêşketî û birêkûpêk jî dihat fêmkirin. Rêxistinê girîngî daye perwerde, kapasîteya îdarî û serokatiya dîsîplînkirî yên wekî pêşşertên ji bo xwerêveberiyê. Ev balkişandin Azadî ji tevgerên kurd ên berê yên ku bi giranî xwe dispêrin xweseriya eşîrî an otorîteya dînî, cuda kiriye. Dîroknas destnîşan dikin ku serokatiya Azadî hewl da ku avahiyên civakî yên kevneşopî yên kurd bi têgehên nûjen ên rêveberiyê re li hev bîne ku bandora efserên osmanî yên berê yên ku di saziyên navendî de hatine perwerdekirin nîşan didaye. Îdeolojiya Azadî her wiha giraniyek mezin da ser yekîtiya di navbera kurdan de, hewl da ku ji dabeşbûnên navxweyî yên li ser bingeha eşîr, herêm, an statuya civakî derbas bibin. Her çend rêxistin bi serokên eşîr û navdarên herêmî ve girêdayî ma jî, bernameya wê ya siyasî bi eşkere parçebûn red kir û çalakiya hevrêz di bin rêberiyek navendî de pêş xistiye. Ev xwesteka ber bi yekîtiya ser-eşîrî ve taybetmendiyek diyarker a Azadî bû û hewldanek zû temsîl dikir ji bo avakirina nasnameyek neteweyî ya kolektîf a kurd di nav sinorên dewleta nû ya Tirkiyeyê de.

Berevajî tevgerên kurdî yên paşê, vîzyona siyasî ya Azadî di axaftina xwe ya giştî de bi zanebûn hişyar bûye. Wekî rêxistineke veşartî dixebitî, ji weşandina manîfestoyên fermî dûr ket û li şûna wê xwe dispêre ragihandina navxweyî û torên kesane. Digel vê yekê, meyla wê ya îdeolojîk di raporên îstîxbarata hemdem û ji nû ve avakirinên dîrokî yên paşê de eşkere ye ku Azadî wekî parêzerê xweseriya kurdî nîşan dide ku li ser bingeha rêxistina siyasî ye ne li ser serhildana xweber. Lêkolîner tekez dikin ku ev tevlîheviya nepenî, dîsîplîn û azweriya siyasî gaveke girîng di pêşveçûna kurdperweriyê de nîşan didayê.

Çîrok

Azadî berî îlankirina sekulerîzmê û hilweşandina xelîfetiyê ji aliyê Komara Tirkiyeyê ve hatiye damezrandin, rastiyeke ku bandorên girîng li ser şîrovekirina wê ya dîrokî dike. Ev kronolojî nîşan dide ku berxwedana kurdan di destpêka salên 1920an de nikare tenê wekî bertekek li dijî reformên sekular an dij-dînî yên paşê yên Enqereyê were kêmkirin, lê divê wekî bersivek li hember pêvajoyên berfirehtir ên navendîbûna siyasî, dûrxistin û înkarkirina xwerêveberiya kurdan dihat fêmkirin. Lêkolîner tekez dikin ku derketina holê ya Azadî beriya van reforman çêbûye û koka wê di valahiya desthilatdariya piştî şer û hêviyên nehatine bicîhanîn ên ku ji hêla peymanên navneteweyî yên wekî Peymana Sevrê ve hatine afirandin de bûye. Taybetmendiyeke sereke ya cudakirina Azadî ji rêxistinên din yê kurdî yên berê - bi taybetî Cemiyeta Tealiya Kurdistanê - cih û armanca damezrandina wê bûye. Di şûna wê de, navenda wê ya rêxistinî li Erzîromê bû ku bi tundî di nav herêmên kurdî yên Bakurê Kurdistanê de bûye. Ev balkişandina erdnîgarî biryarek stratejîk nîşan da ku tevger li şûna paytexta împaratorî an siyaseta sirgûnê, li civaka kurdî ya herêmî dihatiye damezrandin. Li gorî daxuyaniyên Îhsan Nûrî Paşa û endamên din, Azadî toreke navxweyî ya berfireh pêşxist û di dawiyê de 23 şaxên herêmî li bajarên wekî Amed, Sêrt, Stembol, Dêrsim, Bidlîs, Xinûs, Wan, Mûş, Qers, Milazgir û Ezirgan parastiye.

Pêkhateya civakî ya Azadî ji cemiyetên kurdî yên berê cudabûnek din nîşan didaye. Endam ji hemî tebeqeyên civakî pêk dihatin, ne bi tenê malbatên arîstokrat an navdar. Serokên eşîran û rêberên dînî li kêleka rewşenbîr, pispor û efserên berê yên Artêşa Osmanî beşdar bûn û hevpeymaniyek neyekreng ava kirin ku bi armanca serxwebûna kurdan yek bû. Ev pêkhateya berfireh hewldanek zû nîşan da ku ji siyaseta tenê ji hêla elîtan ve tê rêvebirin derbas bibe û civaka kurdî bi awayekî berfirehtir seferber bike. Dîroknas vê têkelbûnê wekî yek ji nûjeniyên herî girîng ên Azadî di pêşveçûna neteweperweriya kurdî de dibînin.

Azadî di serhildana Elkê yê 1924an de rola navendî lîstiye.

Berfirehbûna hebûna rêxistinî ya Azadî heta dawiya sala 1924 û destpêka sala 1925an berdewam kiriye. Nimûneyek berbiçav damezrandina şaxek li Diyarbekirê di sibata 1925an de bû ku kesayetiyên sereke yên wekî pismamên Ekrem Cemîl Paşa û Qedrî Cemîl Paşa û herwiha Dixtor Fûad, rolên girîng lîstine. Ev beşên herêmî wekî girêkên girêdana bandora eşîrî, torên bajarî û personelên leşkerî yên berê dixebitin. Di heman demê de, rayedarên tirk çavdêriyê zêde kirin, Azadï bêtir wekî gefek rasterast li ser ewlehiya dewletê dîtin.

Şêx Seîd wekî kesayetiya nû ya pêşeng di partiyê derketa holê û di kongreyek ku di dawiya sala 1924an de li Amedê hate lidarxistin, Azadî biryar da ku serhildanek çekdarî bide destpêkirin. Ev biryar baweriyek nîşan dida ku rêxistina siyasî bi tena serê xwe êdî di bin şert û mercên serdest ên zordariyê de ne gengaz e. Li gorî Robert Olson, Azadî berî serhildanê xwedî kapasîteyeke çekdarî ya berbiçav bûyê. Li herêma Mûş-Milazgir-Bidlîsê, rêxistin dikaribû xwe bispêre nêzîkî 5,000 çekdarên ji eşîrên Hesenan, Zirkan û Cibirî, di heman demê de li herêma Botanê fermandariya 2,000-3,000 şervanên din dikiriye. Wekî din, alaya 7an a li Diyarbekirê bi qasî ji sedî 50 ji leşkerên kurd pêk dihat ku ew dikiriye çavkaniyek piştgiriyê ya potansiyel. Ev potansiyel di 3-4ê îlona 1924an de derket holê, dema ku Kaptan Îhsan Nûrî bi sê lîtnantan, 350 leşkeran û hemû çekên alaya 18an reviya û tevlî hêzên serhildêr bûye. Piştî tepeserkirina serhildana Şêx Seîd di 1927an de û darvekirina Şêx Seîd, Azadî bi lez û bez hevgirtina xwe ya rêxistinî û girîngiya xwe ya siyasî winda kir. Jiholêrakirina serokatiya wê, digel girtin û darvekirinên berfireh, bi bandor tor ji hev xistiye.

Her çend rêxistinê wekî hêzek çalak nema fonksiyon kir jî, dîroknas Azadî wekî ceribandinek bingehîn di rêxistina siyasî ya kurd a nûjen de dibînin ku avahî, armanc û têkçûnên wê dê bandorek kûr li ser tevgerên kurd ên paşê li Tirkiyeyê û derveyî wê bikin.

Binerê

• Xoybûn

Bibliyografî

• McDowall, David (2004). A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris.
• Olson, Robert (1989). The Emergence of Kurdish Nationalism, 1880–1925. University of Texas Press.
• van Bruinessen, Martin (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. Zed Books.
• Jwaideh, Wadie (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse University Press.