Kûba

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Komara Kûbayê
República de Cuba  (spanî)
Ala Mertal
Dirûşm: "¡Patria o Muerte, Venceremos!" (spanî)
"Axa Welat an jî Mirin, em ê biserkevin!"[1]
Sirûd: 'La Bayamesa
Bayamo Song [2]
Şûnewarê  Kûba  (orange)
Paytext Habana (La Habana)
23°8′Bk 82°23′Ra / 23.133°Bk 82.383°Ra / 23.133; -82.383
Zimanên fermî Spanî
Komên etnîkî (2012[3])
Demonîm Kûbayî
Rêveberî Dewleta yek-partî Yekîne Marksîst–Lenînîst [4]
 •  Serok Raúl Castro
 •  Cîgirê Serokê Miguel Díaz-Canel[5]
 •  Serokwezîr Raúl Castro
 •  Esteban Lazo Hernández
Pêşvebirî Meclîsa Neteweyî ya Hêza Gel
Serxwebûn
 •  Şerê Rizgarkirinê 24'ê Reşemiyê 1895 
 •  Naskirin (radestî Spanya ji bo DYA) 10'ê Berfanbarê 1898 
 •  Îlankirina Komarê (Rizgariya ji Dewletên Yekbûyî) 20'ê Gulanê 1902 
 •  Şoreşa Kûbayê 26'ê Tîrmehê 1953 – 1'ê Rêbendanê 1959 
 •  Destûra niha 24'ê Reşemiyê 1976 
Rûerd
 •  Giştî 109.884 km2 (104.)
42.426 sq mi
 •  Av (%) marjînal e[6]
Gelhe
 •  2015 texmînkirin 11,239,004[7] (78.)
 •  Tîrbûn 102.3/km2} (104.)
264,9/sq mi
TBH (PHK) 2013 texmînkirin
 •  Giştî US$ 234.624 trîlyon[8] (58.)
TBH (nomînal) texmînkirin
 •  Giştî US$ 82.775 trîlyon[9] (63.)
Gini (2000) 38.0[10]
navîn
EPM (2014)  0.769[11]
bilind · 67.
Dirav (CUC)
Demjimêr CST (UTC-5)
 •  Havîn (DH) CDT (UTC-4)
Hatûçûna ajotinê rast
Koda telefonê +53
Înternet TLD .cu
a. Ji sala 1993'an heta 2004'an, Dolarê Dewletên Yekbûyî li rex peso hat bikaranîn, heta ku dolarên ji aliyê pesoyê re hate guhertin.

Kûba, navê fermî, Komara Kûbayê (Şablon:Deng-es),, welatekî girava Kûba ye û herwiha ji Isla de la Juventud û çend archipelagos ên biçûk e. Dewleta Kûbayê di bakurê deryaya Karîbê, ku dikeve Kendava Meksîkê û hev Okyanûsa Atlantîk e. Ev li başûrê parêzgeha D.Y.A ya Florida û Bahamas, rojavayê Haîtî, û bakurê Jamaîka ye. La Habana bajarê mezin û paytext e ku; bajarên din ên mezin de Santiago de Cuba û Camagûey ye. Kûba li girava Karîbê bi herêmekî 109,884 square kilometres (42,426 sq mi) e, û di heman deme de piştî duyemîn-herî Hîspanyola ye, ku şênîyên bi zêdeyî ser 11 mîlyon e.[12]

Berî ku dagirkeriya Spaniyan di dawiya sedsala 15'emîn de bû, Kûba ji aliyê Amerindian eşîrên niştevan bû. Ev koloniyeke mayî ji Spanî heta Şerê Spanî-Amerîkan ya di sala 1898'an, ku ji bo Guherîna Plattê wek parastina de facto ya Dewletên Yekbûyî di sala 1902 dibirin. Wek komareke xeydok, Kûba ji bo Hewldana Destûra Kubayê 1940, di heman katî de bi heybet wek radîkal ên siyasî û pevçûnên civakî de, di sala 1952'an de sertaca dîktatoriya Fulgencio Batista bûn.[13] Serhildanên din û bêîstîkrariyên din ji aliyê Tevgera 26'ê Tîrmehê hatin derxistin, ku piştî Şoreşa Kûbayê hikûmeta di bin serokatiya Fidel Castro avakirin. Ji sala 1965'an de dewlet ji aliyê Partiya Komunîst a Kûbayê hatiye îdarekirin. Bicîhkirina dema Şerê Sar de, di navbera Yekîtiya Sovyetan û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê wek şerekî navokî di dema Krîza Muşekên Kûbayî ya di sala 1962'an de şikandin, derketin.

Di Çandî de, Kûba beşek ji Amerîkaya Latîn tê hesibandin.[14] Ev welatekî manîfestoya kûbayî ne, Çanda Kûbayê û gumrikê ji koka cihêreng, di nav gel de aborjîn Gelên Taino û Gelên Ciboney, ku di heyama dirêj ya Îmrapatoriya Spanî de danasîna Koletiya kolonîyên Nû Cihana Spanî û nêzî têkiliyên Kûba-Sovyetê ya di Şerê Sar de.

Kûba dewletekî Marksîst-Lenînîst komara yek-partî, ku di rola Partiya Komunîst a Pêşengên Destûra Kûbayê de hatine bicîhkirin. Çavdêrên serbixwe yên hikûmeta Kûbayê gelek kes di binpêkirina mafên mirovan de, di nav wan de cezayê girtîgehê keyfî û îşkence tawanbar kirin. Ev di cihanê de yek ji aborîya plankirî ye û aboriya wî ji aliyê îxracata ji şekir, cixare, qehwe û kar kalîfîye cara serdest in. Li gorî Endeksa Pêşveçûna Mirovî, Kûba wek welatekî bi pêşketina mirovan de bilind kir û li Amerîkaya Bakur de heştêmîn bilind birêzkirin.[15] Ev wek jî di rêza bilind li hin metrîkên performansa netewî, di nav de lênêrîna nexweşan û perwerdeyan e.[16][17]

Etîmolojî[biguherîne]

Navê Kûba ji Zimanên Taíno tê. Ku wateya rastîn bi navê lê dibe wek wergerandî 'cihê ku erdên bi bereket bi firawanî ye' (cubao),[18] or 'great place' (coabana).[19] Nivîskar bawer dikin ku Christopher Columbus Portûgalîbûye û dewletekî bi navê Kûba ji aliyê Columbus ji bo bajarê Kûbayê li navçeya Beja li Portûgal bû.[20][21]

Dîrok[biguherîne]

Berîdîrokê[biguherîne]

Abîdeyekî Hatuey, ku zûyî yên Taíno yên kahîna Kûbayê

Berî hatina Spaniyan, Kûba ji aliyê sê eşîrên cuda ya gelê Hindî Amerîkan ve niştevan bû. Taíno (ku gelên Arawak), Guanajatabey, û Gelên Ciboney in.

Bav û kalên Ciboney koçberî parzemîna Amerîkaya Başûr bûn, ku bi kurtirîn malperên heta 5,000 BP digihêje.[22]

Taino ji Hispanyola yên di wextekî sedsala 3'emîn ya A.D de hat, dema ku Columbus hat ew sedestên çanda bi hejmara 150,000 hezar li Kûbayê bûn.

Navê "Kûba" ji rastiyên zimanê Taíno tê. Ev navdêr ji wateya coabana wek "cihekî mezin," an jî wateya cubao wek "cihê ku erdên bi bereket bi firawanî ye" tê.[23][24]

Cotkarên Taino di dema cotkarên Ciboney herwiha nêçîrvan û ravkerê civyariyê bûn.

Girêdanên derve[biguherîne]

Çavkanî[biguherîne]

  1. "Cuban Peso Bills". Central Bank of Cuba. Standin: Rezber 7, 2009. 
  2. "National symbols". Government of Cuba. Standin: Rezber 7, 2009. 
  3. official 2012 Census
  4. "The Constitution of the Republic of Cuba, 1976 (as Amended to 2002)" (PDF). National Assembly of People's Power. Standin: Tebax 18, 2012. 
    For discussion of the 1992 amendments, see Şablon:Harvnb.
  5. "Cuba's Raul Castro to retire in five years". Aljazeera.com. Standin: July 19, 2013. 
  6. "Anuario Estadístico de Cuba 2010". Oficina Nacional de Estadísticas. Standin: July 19, 2013. 
  7. "3.1 Población residente por sexo, tasa anual de crecimiento y relación de masculinidad". Anuario Estadístico de Cuba. Oficina Nacional de Estadísticas. Standin: July 21, 2013. 
  8. "GDP, PPP (current international $)". 
  9. "GDP (current US$)". 
  10. "Cuba grapples with growing inequality". Reuters. Standin: July 21, 2013. 
  11. "Table 2: Trends in the Human Development Index, 1990-2014". United Nations Development Programme. Standin: December 15, 2015. 
  12. "Cuba profile: Facts". BBC News. Standin: March 26, 2013. 
  13. "Remarks of Senator John F. Kennedy at Democratic Dinner, Cincinnati, Ohio". John F. Kennedy Presidential Library & Museum – Jfklibrary.org. October 6, 1960. Standin: November 7, 2010. Şablon:Dead link
  14. Rangel, Carlos (1977). The Latin Americans: Their Love-Hate Relationship with the United States. New York: Harcourt Brace Jovanovich. pp. 3–5. ISBN 978-0-15-148795-0.  Skidmore, Thomas E.; Peter H. Smith (2005). Modern Latin America (6 ed.). Oxford and New York: Oxford University Press. pp. 1–10. ISBN 978-0-19-517013-9. 
  15. "Human Development Report 2015 – "Rethinking Work for Human Development"" (PDF). HDRO (Human Development Report Office) United Nations Development Programme. 
  16. "GHO - By category - Life expectancy - Data by country". 
  17. Field Listing: Literacy. CIA World Factbook.
  18. The Dictionary of the Taino Language (plate 8) Alfred CarradaŞablon:Unreliable source?
  19. Dictionary – Taino indigenous peoples of the Caribbean Dictionary --Şablon:Unreliable source?
  20. Augusto Mascarenhas Barreto: O Português. Cristóvão Colombo Agente Secreto do Rei Dom João II. Ed. Referendo, Lissabon 1988. English: The Portuguese Columbus: secret agent of King John II, Palgrave Macmillan, ISBN 0-333-56315-8
  21. da Silva, Manuel L. and Silvia Jorge da Silva. (2008). Christopher Columbus was Portuguese, Express Printing, Fall River, MA. 396pp. ISBN 978-1-60702-824-6.
  22. Ramón Dacal Moure, Manuel Rivero de la Calle (1996). Art and archaeology of pre-Columbian Cuba. University of Pittsburgh Press. p. 22. ISBN 0-8229-3955-X. 
  23. "Taino Indians in Cuba". 
  24. "Taíno - Taino Museum". 


22°00′Bk 80°00′Ra / 22°Bk 80°Ra / 22; -80

Wiki letter w cropped.svg Ev gotar şitlek e. Heke tu bixwazî berfireh bikî, biguherîne bitikîne. (Çawa?)