Here naverokê

Arjentîn

Girêdanan biguhêre
Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
República Argentina Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Arjentîn
República Argentina Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Ala Mertal
Dirûşm: Beats to your rhythm Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Sirûd: Argentine National Anthem Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Arjentîn li ser nexşeyê
Map
Paytext
34°Bş, 64°Ra
Zimanên fermî
Zimanên tên bikaranîn
  • South Bolivian Quechua
  • Yaghan
  • Vilela
  • Ona
  • Iyojwa'ja Chorote Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Rêveberî komara federal Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
 •  Serokdewlet Javier Milei (President of Argentina, Alberto Fernández, 2023–) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
 •  Serokwezîr Javier Milei (2023–) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Avakirin
 •  Dema avakirinê 9 tîrmeh 1816 Li ser Wîkîdaneyê biguhêre 
 •  Rûerd 2.780.400 ±1 kîlometre çargoşe Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Gelhe
 •  Giştî 47.327.407 (2022) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Demjimêr
  • time in Argentina Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Hatûçûna ajotinê
Koda telefonê +54
Malper
https://www.argentina.gob.ar/ Li ser Wîkîdaneyê biguhêre

Arjentîn, bi navê Erjentîn[1] jî tê nasîn (bilêvkirina spanî: [aɾxenˈtina] ( Guhdar bike)), bi fermî Komara Arjentînê (bi spanî: República Argentina), welatekî li nîvê Amerîkaya Başûr e. Arjentîn xwedî rûerdekê 2.780.400 km2 (1.073.500 sq mi) ye, û duyem welatê herî mezin li Amerîkaya Başûr piştî Brezîlê ye, welatê çaremîn-mezin yê Amerîka, û heştem welatê herî mezin yê cîhanê ye. Ew li rojava piraniya Konê Başûr bi Şîlî re parve dike, û li bakur bi Bolîvya û Paraguay, li bakur-rojhilat Brazîl, li başûrrojhilat Ûrûguay, Okyanûsa Atlantîkê û ji başûr jî Derbasa Drake re sinordar e. Arjentîn dewletekî federal e ku di nav bîst û sê parêzgeh, yek bajarê xweser pêk tê, ku paytexta federal û bajarê herî mezin yê neteweyê Buenos Aires hatiye dabeş kirin. Parêzgeh û paytext destûrnameyên xwe hene, lê di bin pergala federalî de hene. Arjentîn li ser Giravên Falkland, Gurcistana Başûr û Giravên Sandwîç ên Başûr û beşek ji Antarktîkayê îdia dike ku serwerî ye.

Destpêka hebûna mirovî ya tomarkirî li Arjentîna nûjen ji serdema Paleolîtîk vedigere.[2] Împeratoriya Inkayî di demên berî Kolumbiyan de ber bi bakurê rojavayê welêt ve berfireh bû. Koka welat ji kolonîzasyona Spanî ya herêmê di sedsala 16an de heye.[3] Arjentîn wekî dewleta paşverû ya Cîgirserdestiya Río de la Plata rabû, cîgiriya spanî ya li derveyî welat di sala 1776an de hate damezrandin. Ragihandin û şerê serxwebûnê (1810-1818) bi şerekî navxweyî yê berfireh heta sala 1861an dom kir, bi nû ve birêxistinkirina welêt wekî federasyon bi dawî bû. Paşê welat ji aşitî û îstiqrara relatîfî kêfxweş bû, digel çend pêlên koçberiya Ewropî, serewanî Îtalî û Spanî bi awayekî radîkal nêrîna xwe ya çandî û demografîk ji nû ve şekil kirin; zêdetirî 60% ji nifûsê xwediyê bav û kalên îtalî yên tam an jî qismî ne,[4][5][6] û çanda Arjentînê bi çanda îtalî re xwedî têkiliyên girîng e.[7]

Zêdebûna hema hema bêhempa ya bextewariyê bû sedem Arjentîna di destpêka sedsala 20an, ku bibe heftem neteweya herî dewlemend a cîhanê.[8][9][10] Di sala 1896an de, TBH ya Arjentînê ji Dewletên Yekbûyî derbas bû[11] û herî kêm berî 1920an bi domdarî di dehan de bû.[12][13] Niha li cîhanê di rêza 89em de ye. Piştî Depresyona Mezin ya di salên 1930an de, Arjentîn ket nav bêîstîqrariya siyasî û hilweşîna aboriyê ew di nav pêşveçûnê de paşde xist,[14] her çend ew dehsalan di nav panzdeh welatên herî dewlemend de ma.[9] Piştî mirina Serok Juan Perón di sala 1974an de, jinebî û cîgirê wî Isabel Perón hilkişiya serokatiyê, berî ku di 1976 de hate hilweşandin. Cûntaya leşkerî ya jêrîn, ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hate piştgirî kirin, bi hezaran rexnegirên siyasî, çalakvan û çepgir di şerê qirêj de, heyama terorîzma dewletê û serhildanên sivîlan heta hilbijartina Raúl Alfonsín wekî serokê di sala 1983an de dom kir, perîşan kir û kuştin.

Arjentîn hêzekî herêmî ye, û di karûbarên navneteweyî de statûya xwe ya dîrokî wekî hêzekî navîn diparêze. Hevalbendiya mezin a ne-NATO ye,[15] ku Arjentîn welatek pêşkeftî ya di Pêrista Pêşveçûna Mirovî de, di rêza 46emîn li Amerîkaya Latînî piştî Şîliyê duyem-bilindtirîn e. Ew duyem aboriya herî mezin li Amerîkaya Başûr diparêze û endamê G-15 û G20 e. Arjentîn di heman demê de endamê damezrîner a Neteweyên Yekbûyî, Banka Cîhanî, Rêxistina Bazirganiya Cîhanî, Mercosur, Civaka Dewletên Amerîkaya Latîn û Karibik û Rêxistina Dewletên Îbero-Amerîkî ye.

Etîmolojî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Danasîna peyva herêma Arjentîn di sala 1536an de li ser nexşeya Venedîkê hatiye dîtin.[16]

Bi Îngilîzî, navê "Arjentîn" ji zimanê spanî tê; lêbelê, nav bi xwe ne spanî ye, lê îtalî ye. Arjentîn (argentino nêr) bi îtalî tê wateya "(ji zîv hatî çêkirin, bi rengê zîv", ji latînî "argentum" ji bo zîv tê. Di îtalî de, rengdêr an navdêra xwerû bi gelemperî bi rengekî xweser wekî naverokê tê bikaranîn û li şûna wê tê bikaranîn û jê re l'Argentina tê gotin.

Navê Arjentîn belkî yekem car ji aliyê navîgatorên Venedikî û Genoese ve wekî Giovanni Caboto hate dayîn. Di Spanî û Portûgalî de, peyvên ji bo "zîv" bi wateya plata û prata ne, û "(ji çêkirina zîvê)" plateado û prateado ye. Arjentîn yekem car bi efsaneya çiyayên zîv re têkildar bû, ku di nav yekem gerokên Ewropî yên Gola La Plata de belav bû.

Yekem karanîna nivîskî ya navî di spanî de La Arjantîn hate şopandin,[A] helbesta 1602 ya Martín del Barco Centenera ku herêmê vedibêje.[17] Her çend "Arjentîn" jixwe di sedsala 18an de xwedî karanîna gelemperî bû, welat bi fermî bi navê "Cîgirê Río de la Plata" ji aliyê Împeratoriya Spanî û "Parêzgehên Yekbûyî yên Río de la Plata" piştî serxwebûnê hate binav kirin.

Di makezagona 1826 de yekem car navê "Komara Arjentînê" di belgeyên qanûnî de hate bikar anîn.[18] Navê "Konfederasyona Arjentînî" jî bi gelemperî hate bikaranîn û di Destûra Bingehîn a Arjentînê ya 1853 de hate fermî kirin.[18] Di sala 1860 de bi biryarnameya serokatiyê navê welat wekî "Komara Arjentînê" hate binavkirin[19] û guhertina destûrî ya wê salê hemû navên ji 1810an vir de wekî qanûnî derbasdar kir.[18][B]

Bi Îngilîzî, ji welat re bi kevneşopî "Arjantînî" dihat gotin, ku karanîna tîpîka spanî la Arjantîn[20] dişibîne û ji kurtkirina xelet a navê tevahî 'Komara Arjentînê' derket. 'Arjentîn' di nîveka sedsala 20an de ji modayê derket û niha welat bi tenê wekî "Arjentîn" tê binav kirin.

Herêmên federal

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Herêmên Arjentînê:

  1. Buenos Aires (La Plata)
  2. Córdoba (Córdoba)
  3. Santa Fe (Santa Fe)
  4. Sîteya Otonom Buenos Aires
  5. Mendoza (Mendoza)
  6. Tucumán (San Miguel de Tucumán)
  7. Entre Ríos (Paraná)
  8. Salta (Salta)
  9. Misiones (Posadas)
  10. Chaco
  11. Corrientes (Corrientes)
  12. Santiago del Estero (Santiago del Estero)
  1. Jujuy (San Salvador de Jujuy)
  2. San Juan (San Juan)
  3. Río Negro (Viedma)
  4. Formosa (Formosa)
  5. Neuquén (Neuquén)
  6. Chubut (Rawson)
  7. San Luis (San Luis)
  8. Catamarca (San Fernando del Valle de Catamarca)
  9. La Rioja (La Rioja)
  10. La Pampa (Santa Rosa)
  11. Santa Cruz (Río Gallegos)
  12. Tierra del Fuego, Antártida, e Islas del Atlántico Sur (Ushuaïa)

Pêşangeh

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  • Salta
    Salta

Hunerên dîtbarî û mîmarî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Las Nereidas Font ji aliyê Lola Mora

Hin ji resamên arjentînî yên herî naskirî Cándido López û Florencio Molina Campos in (Şêweya Naîv); Ernesto de la Cárcova û Eduardo Sîvorî (Realîzm); Fernando Fader (Impresyonîzm); Pío Collivadino, Atilio Malinverno û Cesáreo Bernaldo de Quirós (Postimpressionism); Emilio Pettoruti (kubîzm); Julio Barragán (Konkretîzm û Kubîzm) Antonio Berni (Neofîguratîfîzm); Roberto Aizenberg û Xul Solar (Surrealîzm); Gyula Košice (Konstruktîfîzm); Eduardo Mac Entyre (Hunera Generative); Luis Seoane, Carlos Torrallardona, Luis Aquino, Alfredo Gramajo Gutiérrez (Modernîzm); Lucio Fontana (Spatialism); Tomás Maldonado, Guillermo Kuitca (Hunera Abstract); León Ferrari, Marta Minujín (Hunera têgihîştî); Gustavo Cabral (hunera fantastîk) û Fabián Pérez (Neoemotionalism). 

Aşxane

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Table with a cut of Argentine beef, wine, sauces and spices
goştê arjentînî wek asado

Ji bilî gelek pasta, sosîs û xwarinên şîrîn ên li parzemîna Ewropayê hevpar in, Arjentînî ji cûrbecûr efrandinên xwecî û Criollo, di nav de empanadas (paştirek piçûk a dagirtî), locro (tevlihevek ji ceh, fasûlî, goşt, bacon, pîvaz, û gurz), humîta û mate kêfê digirin.[21]

Gelhe

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nifûs li gorî salan
SalNifûs±%
18953.954.911—    
19107.091.822+79,3%
196020.623.998+190,8%
196120.959.241+1,6%
196221.295.290+1,6%
196321.630.854+1,6%
196421.963.952+1,5%
196522.293.817+1,5%
196622.618.887+1,5%
196722.941.477+1,4%
196823.269.302+1,4%
196923.612.675+1,5%
197023.978.532+1,5%
197124.370.660+1,6%
197224.785.830+1,7%
197325.215.328+1,7%
197425.646.533+1,7%
197526.070.443+1,7%
197626.483.835+1,6%
197726.889.764+1,5%
197827.293.093+1,5%
197927.701.412+1,5%
198028.120.135+1,5%
198128.550.123+1,5%
198228.989.069+1,5%
198329.435.404+1,5%
198429.886.564+1,5%
198530.340.419+1,5%
198630.796.481+1,5%
198731.254.574+1,5%
SalNifûs±%
198831.713.147+1,5%
198932.170.407+1,4%
199032.624.874+1,4%
199133.075.194+1,4%
199233.520.803+1,3%
199333.961.947+1,3%
199534.833.168+2,6%
199635.264.070+1,2%
199735.690.778+1,2%
199836.109.342+1,2%
199936.514.558+1,1%
200036.903.067+1,1%
200137.273.361+1,0%
200237.627.545+1,0%
200337.970.411+0,9%
200438.308.779+0,9%
200538.647.854+0,9%
200638.988.923+0,9%
200739.331.357+0,9%
200839.676.083+0,9%
200940.023.641+0,9%
201040.374.224+0,9%
201140.728.738+0,9%
201241.086.927+0,9%
201341.446.246+0,9%
201543.417.000+4,8%
201744.271.041+2,0%
201944.938.712+1,5%
202247.327.407+5,3%
Çavkanî: Li ser Wîkîdaneyê bibîne Li ser Wîkîdaneyê biguhêre

Peyvnot

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  1. ^ The poem's full name is La Argentina y conquista del Río de la Plata, con otros acaecimientos de los reinos del Perú, Tucumán y estado del Brasil.
  2. ^ Also stated in article 35 of all subsequent amendments: 1866, 1898, 1949, 1957, 1972 and 1994 (current)

Çavkanî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  1. ^ Bedirxan, Kamiran Alî (1986). Roja Nû, 1943-1946. Uppsala: Jîna Nû. r. 6:2.
  2. ^ Abad de Santillán 1971.
  3. ^ Crow 1992.
  4. ^ Gordon A. Bridger (2013). Britain and the Making of Argentina. r. 101. ISBN 9781845646844. Some 86% identify themselves as being of European descent, of whom 60% would claim Italian links
  5. ^ Departamento de Derecho y Ciencias Políticas de la Universidad Nacional de La Matanza (14 çiriya paşîn 2011). "Historias de inmigrantes italianos en Argentina" (bi spanî). infouniversidades.siu.edu.ar. Se estima que en la actualidad, el 90% de la población argentina tiene alguna ascendencia europea y que al menos 25 millones están relacionados con algún inmigrante de Italia.
  6. ^ "Italiani nel Mondo: diaspora italiana in cifre" [Italians in the World: Italian diaspora in figures] (PDF) (bi îtalî). Migranti Torino. 30 nîsan 2004. Ji orîjînalê (PDF) di 27 sibat 2008 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 22 îlon 2012.
  7. ^ O.N.I. – Department of Education of Argentina Girêdana arşîvê 15 îlon 2008 li ser Wayback Machine
  8. ^ Bartenstein, Ben; Maki, Sydney; Gertz, Marisa (11 îlon 2019). "One Country, Eight Defaults: The Argentine Debacles". Bloomberg News. Roja gihiştinê 13 kanûna pêşîn 2019.
  9. ^ a b Bolt & Van Zanden 2013.
  10. ^ Díaz Alejandro 1970.
  11. ^ Hanke, Steve. "Argentina Should Scrap the Peso and Dollarize". Forbes (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 9 îlon 2021.
  12. ^ Bolt, Jutta; Inklaar, Robert; de Jong, Herman; van Zanden, Jan Luiten (2018). Rebasing 'Maddison': new income comparisons and the shape of long-run economic development (Çapa 2018). Maddison Project Database. Roja gihiştinê 15 gulan 2020.
  13. ^ "The tragedy of Argentina – A century of decline". The Economist. Roja gihiştinê 15 gulan 2020.
  14. ^ "Becoming a serious country". The Economist. London. 3 hezîran 2004. Ji orîjînalê di 20 adar 2014 de hat arşîvkirin. Argentina is thus not a "developing country". Uniquely, it achieved development and then lost it again.
  15. ^ "Major Non-NATO Ally Status".
  16. ^ The name Argentine (Spanish) El nombre de Argentina Girêdana arşîvê 3 adar 2016 li ser Wayback Machine
  17. ^ Traba 1985.
  18. ^ a b c Constitution of Argentina.
  19. ^ Rosenblat 1964.
  20. ^ "Definition of Argentina in Oxford Dictionaries (British & World English)". Oxford Dictionaries. 6 gulan 2013. Ji orîjînalê di 5 adar 2014 de hat arşîvkirin.
  21. ^ McCloskey & Burford 2006.

Bibliyografî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
  • Calvo, Carlos (1864). Anales históricos de la revolucion de la América latina, acompañados de los documentos en su apoyo. Desde el año 1808 hasta el reconocimiento de la independencia de ese extenso continente (bi spanî). Cild 2. Paris: A. Durand.
  • Crooker, Richard A. (2009). Argentina. New York: Infobase Publishing. ISBN 978-1-4381-0481-2.
  • Ferro, Carlos A. (1991). Historia de la Bandera Argentina (bi spanî). Buenos Aires: Ediciones Depalma. ISBN 978-950-14-0610-8.
  • Maddison, Angus (1995). Monitoring the World Economy 1820–1992. Paris: OECD Publishing. ISBN 978-92-64-14549-8.
  • Maddison, Angus (2001). The World Economy: A Millennial Perspective. OECD Publishing. ISBN 978-92-64-18654-5.
  • Margheritis, Ana (2010). Argentina's foreign policy: domestic politics and democracy promotion in the Americas. Boulder, CO: FirstForumPress. ISBN 978-1-935049-19-7.

Girêdanên derve

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Commons Li Wikimedia Commons medyayên di warê Arjentîn de hene.
Ji "https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Arjentîn&oldid=1985073" hatiye standin.