Serhildana Qoçgiriyê 1921

Serhildana Qoçgiriyê
Perçeyekî Şerê Tirkiye û Bakurê Kurdistanê û Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê
Wêneya şervanên Qoçgiriyê di serdema serhildanê de, 1921
Dîrok 6ê adara 1921an - 17ê hezîrana 1921an Herêm Qoçgirî (li parêzgehên wekê Sêwas, Dêrsim û Erzîngan) Sedem Binpêkirina mafên kurdan Avakirina Kurdistanekî serbixwe Encam Serhildan têk diçe Gund û bajarokên kurdan hatin wêrankirin Komkujiya Tirkiyeyê li dijî sivîlên Qoçgiriyê dêst pê kir
Aliyên şer
Hikumeta Enqereyê Artêşa Navendî	Eşîret û hêzên û hêzên wan Eşîra Atman Eşîra Dirêjan Eşîra Qoçgirî Eşîra Parçikan Eşîra Pevîzan Eşîra Zerikan Cemiyeta Tealiya Kurd
Fermandar û rêber
Mustafa Kemal Paşa Nûredîn Paşa Halis Beg X Topal Osman	Elîşan Beg Elîşêr Efendî Zerîfe Xanim Nûrî Dêrsimî Mistafa Axa Paso Axa Seyîd Ebdulqadir
Hêz
Tirkiye: nêz. 6.000 siwarî nêz. 25.000 piyade nêz. 10.000 çete	Qoçgirî: nêz. 6.000 (piranî siwar) 2.500 tiving
Windahî û zirar
Tirkiye: nêz. 300 mirin 1 Fermandar nêz. 900 birîndar 40-100 girtin	Qoçgirî: 200-400 mirin 600+ birîndar 600 girtin nêz. 3000 sivîl hatin kuştin

Serhildana Qoçgiriyê serhildaneke ku di destpêka sala 1921ê de dest pê kiriye û yek ji girîngtirîn serhildanên destpêkê yên kurdan e ku li dijî hikumeta neteweperest a Tirkiye ya nû pêk hatiye. Bi koka xwe hem di kevneşopiyên eşîrî û hem jî di ramana neteweperwer a kurdî a nû de, ew ji bo xurtkirina desthildariya Enqereyê li Bakurê Kurdistanê bû sedema dijwariyeke ji dil. Her çend serhildan di dawiyê de hatibe tepisandin jî, bandorên wê yên îdeolojîk û siyasî berdewam kiriye û bandorek mayînde li ser rêça têkiliyên kurd û tirkan hêştiye.

Di bingeha xwe de, eşîra qoçgirî tevlîheviyek ji desthilatdariya eşîrî û armancên neteweyî yên kurd temsîl dikir. Konfederasyona qoçgirî - ku navenda wê li deverên çiyayî yên Qoçgîr, Macîran û Gercanê bû - demek dirêj xweseriya civakî bi dest xistibû û avahiyên navxweyî yên serokatiyê parastibû. Ji bo serokên wekî Alîşêr, Zerîfe Xanim û Nûrî Dêrsimî, serhildan ne tenê serhildanek eşîran bû lê îfadeyek vîzyonek siyasî ya berfirehtir bû ku bi sozên xwerêveberiyê û mafên çandî ve girêdayî bû.

Jîngeha jeopolîtîk a piştî Şerê Cîhanî yê Yekem ji bo serhildêrên Qoçgiriyê hem hêvî û hem jî xeter pêşkêş kir. Her çend pêkanîna peymanê spekulatîf mabûn jî Peymana Sevrê (1920) xuya bû ku rêyek ber bi xweseriya kurdan ava bike. Dema ku Enqereyê di bin serokatiya Mustafa Kemal de xweseriya kurdan red kir û dewletek navendî û yekgirtî li pey xwe hişt, rêberên qoçgirî ev yek wekî redkirina daxwazên wan ên rewa şîrove kirin. Di dawiyê de serhildan dê bibe kêşeyek ku tê de sinorên ajansa kurdan di Komara Tirkiyeyê ya nû de werin ceribandin.

Berê serhildanê

Piştî hilweşîna Împeratoriya Osmanî, serokên kurd li herêmên cûrbecûr dest bi rêxistinkirinên siyasî kirine û li rêyan geriyane ku hêza xwe ya kevneşopî veguherînin çarçoveyek neteweyî ya nû. Di nav van de, eşîrên qoçgirî bi kapasîteya xwe ya rêxistinî û bandora xwe ya herêmî derketibûn pêş. Axa wan ku bi piranî çiyayî û nîvxweser bû, bi dehsalan kontrola rasterast ji hêla rayedarên derve ve dijwartir kiribû. Seyîd Ebdulqadir, kurê Şêx Ubeydullahê Nehrî û serokê Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd, piştgirî da ramana otonomiya kurd ên di nav Tirkiyeyê de. Lê Nûrî Dêrsimî û Alîşêr Efendî ji otonomiyê bêtir dixwestin ku li gorî xala 64an a peymanê Kurdistanek serbixwe were ava kirin.

Kesayetên sereke yên di serhildanê de Alîşêr, rewşenbîr û helbestvanekî kurd bû ku daxwaza mafên kurdan dikir. Zerîfe Xanim, hevkarê wî yê hevalbend; Nûrî Dersîmî, ramanwerekî neteweperwer ê navdar; Mustafa Paşa û Alîşan Beg, serokê eşîrên bi bandorên girîng bûn. Van kesan pirek di navbera cîhanên serokatiya eşîrê, otorîteya dînî û siyaseta neteweperwer a nûjên de danîn. Hewldana wan a hevbeş bêhempa bû ku bi yekkirina neteweperweriya rewşenbîrî bi pergala eşîrî re, wan eniyek berfireh afirandibûn ku ji gelek aliyan ve otorîteya Enqereyê dixist ber pirsê.

Peymana Sevrê her çend bi tevahî nehatibe pêkanîn jî, roleke katalîtîk lîstibû. Li gorî bendên peymanê, ji aliyê teorîk ve soza xweseriyeke berbiçav ji kurdan re hatibû dayîn (Xalên 62-64) û komîteyên kurd li Sêwas, Ezirgan û bajarên din ji vê hêviyê sûd wergirtin. Li Qoçgirî, rêberên herêmî peyman wekî bingehek rewa ji bo daxwazên xwe yên siyasî şîrove dikirin. Wan daxwazname amade kirin ku temsîliyeta kurdan, xweseriya îdarî, naskirina mafên zimanê kurdî û rêzgirtina ji bo serokatiya kevneşopî di nav avaniyeke dewletê ya reformkirî de dixwestin.

Lêbelê hikumeta Enqereyê di bin serokatiya Mustafa Kemal de bi tundî li dijî her cure parçebûna axî an siyasî derket. Tevgera nîjadperest a tirkî ku di Şerê Serxwebûnê de cih girtibû, daxwazên kurdan wekî gefek bêîstîqrar didît. Di encamê de, zemîna rûbirûbûnek ku dê hêz û hevgirtina tevgera neteweyî ya kurd biceribîne, amade bû.

Danûstandin

Kurdên li dora Dêrsimê dest bi amadekariyên ji bo pevçûneke dawî bi nîjadperestên tirk re kirin û wan dest bi desteserkirinên çend depoyên çekên tirkan kiribûn. Heta cotmeha sala 1920an wan têra xwe çek û cebilxane desteser kiribûn ku xwe di rewşek bihêz de hîs bikin û Elîşan Beg, serokê Gercanê, eşîran ji bo serxwebûnê amade kiribû. Di dawiyê de, di 15ê mijdara sala 1920an de, wan daxuyaniyek ji kemalîstan re şand ku tê de wiha digot.

• Divê hikumeta Enqereyê pabendî peymana ku kurdan bi siltanê Stembolê re kiribûn be û xweseriya kurdan qebûl bike.
• Divê hikumeta Enqereyê kesên ku deklarasyon nivîsandine jî derbarê nêzîkatiya xwe ya ber bi Kurdistaneke xweser ve agahdar bike.
• Divê hemî girtiyên kurd ên li zindanên Ezirgan, Meletî, Xarpêt û Sêwasê werin berdan.
• Divê rêveberiya tirk a li herêmên ku piraniya wan kurd in derkeve.
• Û divê leşkerên tirk ên ku ji herêmên kurdan re hatine şandin vekişin.

Eşîrên kurd ji bo vê daxuyaniyê ji rayedarên tirk heta 24ê mijdara 1920an bersiv xwestibûn. Di 25ê kanûnê de, kurd dîsa daxwaz kirin ku li wîlayetên Diyarbekir, Bêdlîs, Wan û Xarpêt mafên siyasî yên zêdetir ji wan re werin dayîn, wekî ku di peymana Sevrê de li hev kiribûn. Kemalîstan di destpêkê de guh dan daxwazên wan ên ji bo azadiya siyasî ya zêdetir lê di heman demê de leşkerên girîng şandin herêmê ku serhildanê bitepisînin. Lêbelê hikumeta tirkî hewl da ku kurdan bixapîne, ji ber vê yekê wan waliyê Xarpêtê şand Pêrtagê ku wan piştrast bike ku Mustafa Kemal bi daxwazan razî ye. Mustafa Kemal heta endamên din ên parlamenterê ji herêmê jî destnîşan kiribû. Hikumeta tirk herwiha pêşniyar kiribû ku mutesarifekî kurd ji bo herêmê destnîşan bike lê şoreşgerên ku ji aliyê Seyîd Riza û Elişan Beg ve hatine temsîlkirin, pêşniyaran red kirin û daxwaza xwe dubare kirin ku ew hikumetek serbixwe ya kurdî dixwazin, ne ya ku ji aliyê Enqereyê ve were ferzkirin.

Serhildan

Serhildana Qoçgiriyê li herêmeke stratejîk girîng û çandî ya hevgirtî ya Bakurê Kurdistanê pêk hatibû ku tê de pergala eşîrî, tecrîda erdnîgarî û şilbûna siyasî ya serdema piştîosmanî şert û mercên serhildaneke berfireh a kurdan afirandibûn. Pêşveçûna wê ji rêze pevçûnên herêmî bo serhildaneke çekdarî ya berfireh ne xweber bû û ne jî bê rêxistin bû; berevajî vê, ew tevlîheviyeke aloz a berjewendiyên eşîrî, hestên neteweperest ên ku derketiye holê û avaniyên hêzê yên bi lez diguherin, li Enqereyê di salên destpêkê yên Tevgera Neteweyî ya Tirkiyeyê de nîşan daye.

Erdnîgariya fîzîkî ya axa Qoçgiriyê roleke diyarkar di awayê serhildanê de lîstiye. Ev herêm, deşteke bilind e ku bi geliyên kûr û korîdorên çiyayî yên bilind ve dihate qutkirin ku navçeyên wekênQoçgîr, Macîran, Gercan û sinorê Dêrsimê bi hev ve girêdida. Ev gelî û daristanên asê ji bo eşîrên qoçgirî parastina xwezayî li dijî kontrola osmaniyan peyda kiribûn û dihiştin ku ew xweseriya xwe ya pileya bilind biparêzin. Dema ku serhildan dest pê dike, ev xweserî veguherî avantajeke taktîkî ku serhildêran li ser girên çiyayan, rêyên çiyayan û xalên dorpêçkirinê yên ber bi Qoçgîr û Sêwasê ve diçûn pozîsyonên fermandariyê digirtin û dihiştin ku ew hewlên destpêkê yên hikumetê yên ji bo vegerandina desthilatdariyê dereng bixin an jî bişkînin.

Di çileya 1921an de, serokatiya kurd kontrola herêmî xurttir dike. Elîşêr ku pir caran wekî kesayetiya rewşenbîrî ya tevgerê dihat binavkirin, dest bi hevrêzkirina ragihandinê di navbera gundan de kir û komîteyên berpirsiyar ji bo berhevkirina xwarinê, dabînkirina çekan û belavkirina şervanan ava kiribû. Her çend hişyar bin jî ku ji daxwazên neteweperestên kurd re sempatî nîşan didan, Nûrî Dêrsimî hevpeymanên eşîrî seferber dike ku bandora xwe dirêjî komên Dêrsimê yên nêzîk dike. Bi hev re, wan rêxistineke nîvîdarî ava kirine, ragihandinên nivîskî weşandin, daxwaza vekişîna karbidestên ku ji aliyê Enqerê ve hatine tayînkirin, dikin û banga bicîhanîna sozên ku di dawiya serdema osmanî û destpêka serdema piştî şer de ji kurdan re hatine dayîn kirine. Her çend hejmarên rast ji ber rêxistina wan a nenavendî ne diyar bin jî, di destpêkê de hêzên wan ji çend sed kesan pêk dihatin lê di demek kurt de hejmara wan berfireh bû û gihîşte texmînkirî 1000-1500 şervanan. Di vê çaxê de, serhildêran rêyên sereke yên wekî Qizildax û çend girên biçûktir ên ku rêyên di navbera Qoçgîr û Dîvrîgî de ne, girtin. Van cihên stratejîk rê dan wan ku tevgera hikumetê rawestînin, xalên kontrolê ava bikin û rê li ber rayedarên ku ji aliyê Enqereyê ve hatine tayînkirin bigirin ku bikevin herêmê. Heta sibatê, rêveberiya herêmî bi bandor hilweşiya û şûna wê komîteyên kurd ên ku fermanan derdixin, pêdiviyan berhev dikin û bi navçeyên cîran re danûstandinan dikin, hatin bicihkirin.

Yekem pevçûnên rasterast dema ku cendirmeyên hikumetê hewl dan ku li nêzîkî Macîranê dîsa bikevin herêmê qewimîn. Serhildêr ku jixwe li ser erdê bilind bi cih bûbûn, kemînek bi bandor pêk anîn û leşker neçar kirin ku ber bi Sêwasê vekişin. Van serkeftinan moralê xurt kir û eşîrên dudil razî kirin ku tevlî serhildanê bibin. Piştre serhildêran rêze êrîşên bilez û hevrêz li ser depoyên nêzîk pêk anîn, tifing, cebilxane û heywanên bargir desteser kirin. Li çend gundan, komîteyên kurd ên herêmî cihê karmendên dewletê girtin û bi bingehîn herêmek xweser ava kirin. Di vê qonaxê de, axa di bin bandora serhildêran de ber bi rojava ve ber bi Qoçgîr û ber bi rojhilat ve li kêleka sinorê Dêrsimê dirêj dibû. Rêyên bazirganiyê yên di navbera Sêwas û Erzirganê de hatin astengkirin û hikumetê kontrola pratîkî ya li ser herêmeke çiyayî ya mezin winda kir. Enqereyê dest pê kir ku serhildanê ne wekî aloziyeke eşîrî ya tenê, wekî gefek cidî li ser desthilatdariya nazik a Tevgera Neteweyî li ser Bakurê Kurdistanê bibîne.

Bersiva hikumeta Enqereyê

Di destpêka adara 1921an de, raporên ji rayedarên parêzgehê rewş wekî "serhildaneke rêxistinkirî ya kurdan" bi nav kirin. Meclîsa Mezin a Neteweyî li ser pêwîstiya çalakiyek biryardar nîqaş kir û hinek endaman li dijî hêza zêde hişyarî dan. Lêbelê Mustafa Kemal di dawiyê de desthilatek berfireh da Nûredîn Paşa ku wekê fermandarê Artêşa Navendî ku bi nêzîkatiya xwe ya bêtawîz dihat nas kirin.

Nûredîn Paşa dest bi komkirina hêzeke yekgirtî kir:

• tabûrên piyade ji Toqad û Sêwasê,
• alayên siwarî yên ku ji bo erdnîgariyên dijwar hatine perwerdekirin,
• yekîneyên milîsên alîkar, di nav de yekîneyên di bin serokatiya Topal Osman de,
• komên topxaneyê yên ku bi topên çiyayî hatine sazkirin.

Ji bo rêgirtina li belavbûna serhildanê ji bo ser Dêrsimê an herêmên din ên Kurdistanê, van hêzan hatin talîmatkirin ku herêma serhildanê dorpêç bikin, xetên dabînkirinê bibirin û serhildanê zû bitepisînin.

Yekem şerên mezin

Yekem êrîşa mezin a leşkerên hikumetê bi hewldana ewlekirina rêya Sêwas-Erzirganê ku damareke mentiqî ya girîng bû, dest pê kir. Dema ku ev yek bi ser ket, artêşa navendî êrîşên piralî da destpêkirin ku armanc ew bû ku kelehên serhildêran îzole bikin.

Dema ku cendirmeyên hikûmetê hewl dan desthilatdariya dewletê ji nû ve ava bikin, yek ji pêvçûnên girîng li nêzîkî gundên rojavayê Macîranê qewimî. Komên serhildêr zû dewriye dorpêç kirin û neçar kirin ku ber bi Sêwasê vekişin. Vê serkeftinê cesaret da serhildêran, yên ku dest bi berfirehkirina kontrola xwe ber bi başûr ve kirin, di navçeyên Dîvrîgî û Qenxalê. Dema ku serhildêrên Qoçgirî êrîşî depoyên çekan ên li navçeyên derdorê kirin û tifing û cebilxane desteser kirin, alozî hîn bêtir zêde bû. Van êrîşan Enqereyê qanih kir ku serhildan ne aloziyeke herêmî ya sinorkirî bû, lê hewldaneke hevrêz a neteweperestên kurd bû ku gef dixwar ku li seranserê Bakurê Kurdistanê aloziyan derxe holê.

Şerê Geliyê Qerebudaq

Leşkerên hikumetê yên ku di Qerebudaqê re derbas dibûn, rastî gulebarana giran a serhildêrên ku li ser zinaranên derdorê asê mabûn, hatin. Tengbûna geliyê di nav xetên piyadeyan de kaos çêkir û rê da serhildêran ku windahiyên girîng bidin û pêşveçûnê dereng bixin. Tenê piştî ku topên çiyayî bi destan li ser girên bilind hatin hilgirtin, hêzên hikumetê dikarin ku berxwedanê bişkînin û serhildêran neçar kirin ku kûrtir ber bi hundir ve vekişin.

Berxwedana Qizildaxê

Şerekî din ê mezin li dora çiyayê Qizildaxê qewimî ku li wir Elîşan Beg û şervanên wî xendekên bilind ên ku rêyên ji Qoçgîrê vedigerandin kontrol dikirin. Li vir, serhildêran bi israr şer kirin, erd bikar anîn da ku siwaran bixin kemînê û têkiliya di navbera yekîneyên hikumetê de qut bikin. Şer çend rojan berdewam kir ku ev şer yek ji pevçûnên herî dijwar ên serhildanê bû.

Komkujî û dorpêçkirina sîstematîk û hilweşîna xetên dabînkirina serhildêran

Heta meha nîsanê, Nûredîn Paşa stratejiya xwe guhert. Li şûna ku tenê xwe bispêre şerên rasterast, wî dorpêçkirineke rêbazî ya herêmên serhildêr pêk anî. Hêzên wî:

• rê li ber gihîştina Dêrsimê ê rêya li ber hêzên teqwiyeyê (hêzên alikar) girtin.
• dest danîn ser ajalên gumanbar ên alîgirên serhildêran.
• depo û rezervên genim şewitandin.
• kesayetên navdar ên eşîran dîl girtin.
• û gundan bi gefa cezakirina kolektîf neçar kirin ku çekan radest bikin.

Ev stratejî ne tenê têkbirina serhildêran ji aliyê leşkerî ve bû lê di heman demê de bêparkirina wan ên ji bingehên wan ên mintiqî bû. Bêyî genim, xwarin, an çavkaniyên stargehê, amûr û tiştên tiştan serhildêran kêm dibe ku kapasîteya wan a parastinê qels kiribû.

Vegotinên hemdem û lêkolînên dîrokî yên piştre li hev dikin ku tepeserkirina serhildana Qoçgiriyê bi tolhildanên berfireh û pir caran hovane li dijî nifûsa sivîl ên li navenda serhildanê re pêk hatiye. Operasyonên hikumetê yekîneyên artêşa birêkûpêk û alayên dilxwaz ên nerêkûpêk li hev kirin ku axa di bin kontrola serhildêran de veqetînin û van operasyonan pir caran cezayên kolektîv vedihewandiye ku kesên neşervan li gel serhildêran hatine hedef girtin. Wêjeya akademîk tekez dike ku tolhildan şewitandina gundan, desteserkirina ajalan û dabînkirina xwarinê, bidarvekirinên kurt ên serhildêrên gumanbar û alîgirên wan û koçberkirina bi zorê ya civakan ji herêma Qoçgiriyê vedihewîne. Şêweya erdnîgarî ya tepeserkirinê li gorî deverên sereke yên kontrola serhildêran e. Çavkanî herêmên li dora Macîran, Qoçgîr, Gercan û gund û rêyên cîran wekî cihên ku tedbîrên cezakirinê herî tund bûn destnîşan dikin. Raporên herêmî yên hemdem û lêkolînên akademîk ên paşê hejmarek bûyerên tundûtûjiyê li gund û geliyên bilind ên ku komên serhildêr lê parastine an piştgirî dane wan, destnîşan dikin; ev vegotin windabûna milkê berfireh û kuştina gelek sivîlan di hefteyên piştî şerên mezin de vedibêjin.

Texmînên qurbaniyan diguherin û bi nakok in. Hinek hesabên hemdem û herêmî ji bo mirin û kesên bêwar hejmarên pir bilindtir (bi hezaran kes) didin; lêkolînên akademîk ên nû bi gelemperî bi baldarîtir in, hişyar dikin ku ji ber şert û mercên kaotîk ên şer û xwezaya perçebûyî ya belgeyên mayî, hêjmartina rast dijwar e. Ji ber vê yekê dîroknas pêşniyar dikin ku her texmînek hejmarî ya yekane bi baldarî were lêkolîn kirin û li cihê wê, xwe bispêrin delîlên hevgirtî yên celeb û pîvana tepeserkirinê ku di nav de wêrankirina milkê di pîvanek mezin, kuştinên takekesî yên piştî şer û koçberiyên bi zorê yên nifûsê li seranserê gelek komunan li herêma Qoçgirî hene.

Hêzên tepeserkirinê ji yekîneyên artêşa birêkûpêk ên di bin desthilata fermandarên ji Enqereyê hatine şandin (bi taybetî Nûredîn Paşa) û yekîneyên dilxwaz ên nerêkûpêk pêk dihatin ku li herêmê an jî ji aliyê neteweperestan ve hatine avakirin (yekîneyên ku bi kesayetiyên wekî Topal Osman ve girêdayî ne). Çend lêkolînên nû destnîşan dikin ku alayên dilxwaz ên di bin serokatiya Topal Osman û milîsên bi heman rengî yên rêxistinkirî, di dema kampanyaya Qoçgirî de beşdarî operasyonên dijîserhildanê bûn ku ev yekîne di gelek serpêhatiyan de bi tedbîrên taybetî yên hovane yên di dema operasyonên şer û piştî şer de hatine girêdan. Her çend gelek çavkaniyên duyemîn radigihînin ku dilxwazên Topal Osman di tolhildanê de roleke pêşeng girtine jî, dîroknas hişyar dikin ku daxuyaniyên ku rasterast ji Topal Osman re li ser komkujiyan têne vegotin divê berî ku wekî gotin werin pêşkêş kirin, ji hêla çavkaniyek sereke ve werin belgekirin. Belavokên dîplomatîk ên hemdem (Wezareta Karên Derve, raporên Mandata Fransî), rojname û bîranînên herêmî celebê şahidiyê dihewînin ku carinan daxuyaniyên înflamatuar ên fermandar û efseran radigihînin; lêbelê ger gotinek rasterast were dubarekirin, divê ev tişt bi ferdî werin vegotin. Ji ber nebûna nivîsarek sereke ya rasterast a ku were vegotin, zanistiya nûjen xwe bi danasîna rol û navûdengê Topal Osman ve sînordar dike, ne ku formulasyonên devkî yên neverastkirî dubare bike.

Bandorên demdirêj ên tolhildanê girîng bûn. Wêrankirina aboriyên gundan, desteserkirina pez û sirgûnkirin an jî bidarve kirina navdarên herêmî, avaniya civakî û siyasî yên eşîrên Qoçgirî qels kirin û ev yek rê da Enqereyê ku saziyên herêmî bi rayedarên navendî yên tayînkirî biguhezîne. Bandora psîkolojîk piştî dîtina dijwarbûna tolhildanê, tirsa ji seferberiya siyasî zêde kir û di heman demê de bandorek tirsnak li ser çalakiyên siyasî yên kurd ên paşê li herêmê çêkir. Zanyar tolhildana Qoçgirî di nav rêzeberdanên dewletê de dibînin ku di serdema komarê ya destpêkê de xweseriya kurdan bi awayekî gav bi gav bi sinor kirin.

Qonaxa dawî (hezîrana 1921an)

Qimil Ezîz, Mehmedê Elî û Nûrî Dêrsimî di zindana îşkenceyê a tirkî li Dîvrîgî, piştî tepiskirina serhildanê

Qonaxa dawî ya serhildana Qoçgiriyê dema ku hikumeta Enqereyê hemî hêza xwe ya leşkerî ji bo tepeserkirina serhildanê bikar anî, dest pê kir. Di dawiya nîsana sala 1921ê de, hêzên neasayî di bin fermandariya Topal Osman de, bi piştgiriya yekîneyên Artêşa Navendî, bi awayekî sîstematîk ber bi herêma Qoçgîrê ve pêşve çûn. Operasyonên wan li ser îzolekirina gundên di bin kontrola serhildêran de, qutkirina xetên ragihandinê û zextkirina li ser serokên eşîrên sereke yê ji bo radestbûnê bûn. Hêza çekdariya zêde û şiyana mintiqî ya hêzên hikumetê hevsengiya şer zêdetir guherand.

Her ku leşkerên hikumetê ber bi herêmê ve diçûn, serhildêr bi dijwarîyên mezin re rû bi rû dimînin. Nakokîyên navxweyî yên di navbera serokên eşîran de û nebûna alîkarîya derve - tevî hêviyên berê yên piştgirîya aktorên navneteweyî - tevgerê ji aliyê stratejîk ve lawaz dihêle. Hewldanên serokên kurd ên wekî Elîşêr û Zerîfe Xanim ji bo ji nû ve organîzekirina pozîsyonên parastinê li dora erdê çiyayî pêşveçûna hikûmetê hêdî dike lê di dawiyê de nekarî dorpêçkirinê asteng bike. Gundên ku di qonaxa destpêkê ya serhildanê de wekî keleh xizmet dikirin, piştî operasyonên dijwar ên ku bi wêranî pêk hatibûn, hatine dagirkirin û koçberîya bi darê zorê bi li gundiyan hatibûn ferz kirin.

Di destpêka hezîrana 1921an de, berxwedana rêxistinkirî ya bi bandor hilweşiyabû. Gelek serokên serhildanan hatin kuştin, hatin girtin, an jî neçar man ku birevin. Dinheman demê de malbatên mayî û sivîl hatin kuştin. Tepeserkirina serhildana Qoçgirî peyamek zelal şand derbarê pabendbûna hikumeta Enqereyê ya ji bo xurtkirina desthilatdariyê û jiholêrakirina armancên siyasî yên xweser ên kurdan. Ev qonaxa dawî ku bi tolhildanên dijwar û hilweşandina avahiyên eşîrî ve hate nîşankirin, ji bo siyaseta dewletê ya li hember herêmên kurdî di dehsalên paşîn de mînakek danî.

Berî ku serhildêran hatin tepeser kurin, Nûredîn Paşa got (li gorî hin çavkaniyan, ev gotin a Topal Osman e):

Di welatê me de (Tirkiye) me kesên ku dibêjin “zo” (ermeniyan) paqij kir, ez ê jî kesên ku dibêjin “lo” (kurdan) di koka wan de paqij bikim.

Hovîtiya kiryarên hêzên tirk heta hinek endamên meclîsa neteweyî ya Enqereyê jî matmayî kiriye. Yek ji nûneran got: "Barbarên afrîkî jî dê van zêdegaviyan qebûl nekin".

Piştê serhildanê

Di cih de piştî serhildanê, Enqere kampanyayek sîstematîk da destpêkirin da ku pergala eşîrî û civakî yên ku piştgirî dabûn serhildanê hilweşîne. Serokatiya kevneşopî ya Qocgîrê qels dibe ku gelek serok ên eşîran hatin girtin, bandora wan ji holê rabû, an jî neçar man ku sirgûn bibin. Ji bo ferzkirina kontrola navendî yên li ser Bakurê Kurdistanê û kêmkirina xweseriya konfederasyonên eşîrî yên kurdan ji nû ve avakirin, beşek ji polîtîkayeke dewletê ya berfirehtir bû. Hikumetê bersiva xwe bi tenê ji nû ve rêxistinkirina siyasî sinordar nekir. Di salên piştî 1921ê de, polîtîkayên ku armanca wan asîmîlekirin an jî tepeserkirina nasnameya kurdî bû, zêdetir dibin. Reformên îdarî cihê serokatiya herêmî bi rayedarên ji hêla Enqereyê ve hatine tayînkirin girtin û rêveberiya herêmî bi tundî hatiye kontrolkirin. Derbirînên çandî yên kurdî, di nav de ziman jî hebûn, her ku diçûn marjînalîze dibûn; çalakvaniya siyasî ya kurd dihat şopandin û nerazîbûn ên kurdan bi tepeserkirineke din re rûbirû mabûn

Herwiha, gelek şervanên Qoçgirî û malbatên wan ji beşdarbûna siyasî ya vekirî bi guman bûn. Tepeserkirina hovane ya 1921ê serhildanên girseyî yên paşê bêhêvî dike lê bîranîna Qoçgirî wekî çîrokeke hişyariyê ji bo neteweperestên kurdî zindî maye. Vegotina standard di dîroka dewleta Tirkiyeyê de bi piranî serhildanê paşguh kir an jî wekî serhildaneke eşîrî ya paşverû nîşan daye ku aliyên wê yên îdeolojîk û rehên wê di daxwazên neteweperestên kurd de kêm kiriye.

Mîras

Elîşêr û Zerîfe Xanim

Serhildana Qoçgiriyê wekî yek ji hewildanên rêxistinkirî yên herî despêkê ya ji bo bidestxistina mafên siyasî yên kurdan di serdema komarê de, di dîroknûsiya kurdperwerî de cihekî girîng digire. Her çend serhildanên paşê - wekî serhildana Şêx Seîdê Pîranî û serhildana Agiriyê - bala navneteweyî bêtir kişandibe jî, Koçgirî wekî sembola berxwedana kurdan radiweste ku pergala eşîrî bi bîrdoziya siyasî ya nûjen re li hev kiriye.

Kesayetiyên mîna Elîşêr û Zerîfe Xanim di bîra kolektîv a kurdan de bûne wekê kesayetên efsanewî. Navûdengên wan ên rêbertiyê ji rolên wan ên dîrokî yên tavilê wêdetir diçin û daxwazên berfirehtir ên ji bo edalet û xwerêveberiyê temsîl dikirin. Zanyariyên akademîk pir caran Qoçgirî wekî bûyerek girîng di pêşveçûna ramana neteweperwer a kurdî de dibînin ku hem derfet û hem jî tepeseriyê di salên destpêkê yên Komara Tirkiyeyê de temsîl dike.

Di gotara siyasî ya kurd a hemdem de, mîrasa Qoçgiriyê berdewam deng dide. Ji aliyê tevgerên neteweperwer ên nûjen ve wekî mînakek ji bo seferberiya destpêkê ya kurd û ji aliyê aktorên dewletê ve wekî presedanek dîrokî ya hişyarkar tê destnîşan kirin. Bîranîna serhildanê di heman demê de wekî şahidiyek ji bo tevliheviya nasnameya kurd - eşîrî, rewşenbîrî û siyasî - û ji bo dijwarîyên domdar ên di bidestxistina xweseriya watedar de di nav dewletek navendî de radiweste.

Binerê

• Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd
• Eşîra qoçgirî

Çavkanî

Bîbliyografî

• Dêrsimî, Mehmed Nûrî (1952). Kürdistan Tarihinde Dersim (bi tirkî). Aleppo: Ani Matbaası. ISBN 975-6876-44-1.
• Olson, Robert W. (1989). The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. University of Texas Press. ISBN 978-0-292-77619-7.
• Mango, Andrew (1999). Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey. John Murray. ISBN 978-0-7195-6592-2.
• Olson, Robert; Rumbold, Horace (1989). "The Koçgiri Kurdish rebellion in 1921 and the draft law for a proposed autonomy of Kurdistan". Oriente Moderno. 8 (69) (1/6): 41. doi:10.1163/22138617-0690106006. ISSN 0030-5472. JSTOR 25817079.
• Soileau, Dilek Kızıldağ (2018). "Koçgirili Alişer Efendi". Bi Bora, Tanıl; Yanık, Aybars (edîtor). Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler (bi tirkî). İletişim Yayıncılık. ISBN 978-975-05-2529-2.
• Demir, Halim (2008). Milli Mücadele: Kuvay-ı Milliye - İttihatçılar ve Muhalifler (bi tirkî). Ozan Yayıncılık. ISBN 9789944143219.
• Akçam, Taner (2007). A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility. Picador. ISBN 9781466832121.

Girêdanên derve

Li Wikimedia Commons medyayên di warê Serhildana Qoçgiriyê 1921 de hene

• Tepisandina Serhildana Qoçgiriyê 1921 (bi inglîzî)