Zerav

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Endamên alîkarê heriskirinê ku.png
Zerav di kezebê de tê berhemkirin bi cogên zeravê ber bi rûviya donzdetilîk ve tê guhestin.

Zerav[1] (bi ingilîzî: bile), şileyek bi rengê zerokî -keskoyî ye, di kezebê de tê berhemkirin û di kîsikê zeravê de tê embarkirin[2]. Rojê bi qasî lîtreyek zerav ji kezebê tê derdan[3]. Zerav bi navbeynakriya tora cogan ji kezebê ber bi donzdetilîkê ve tê guhastin.

Pêkhateya Zeravê[biguherîne]

Zerav ji aliyê xaneyên kezebê (Hepatocytes) ve tê berhemkirin. pH a şilemeniya zeravê 7.6 -8.6 e[3]. Şileya zeravê, ji av, lîncemade, xwê, kolesterol, bilirubîn, xwêyên zeravê, asîdên zeravê, fosfolîpîd, proteîn, karbohîdrad û elektrolîd an pêk tê. Elektrolîdên nav ava zeravê bi gelemperî ji Cl-, Na+, K+ û îyonên bîkarbonadê pêk tê[4]. Xwêyên zeravê di kezebê de ji kolesterolê tê çêkirin[5]. Kolesterol jî di kezebê de tê berhemkirin[6] . Rêjeya kolesterola nav zeravê li gor cureya xurek diguhere. Heke li gel xurek, mêjerek zêde çewrî jî bê xwarin, ango xwarinên rûnî bê xwarin, derdana kolesterolê jî zêde dibe. Kolesterol cureyek çewrî ye, bi tena serê xwe molekulek netiwawe ye, ango di nav avê de nahele. Lê gava kolesterol bi xwêyên zeravê û fosfolîpîdan ve girêdan çê dike, êdî dibe molekulek tiwawe

çalakiya zeravê li ser rûyê çewrî

Zerav rengê xwe ji pîgmenta bilirubînê digire. Di nav sipil, moxê hestî û kezebê de xirokên sor ên mirî an jî yên ne çalak tên perçekirin. Ji perçebûna xirokên sor, madeyên wek hesin, proteîn û bilirubîna jehravî peyda dibe[3]. Ev madeyên paşmayî ji sipil û moxê hestî bi alîkariya proteîna albumîn, ber bi kezebê ve tê guhestin. Kezeb hesin û proteînan ji bo dubare bikaranînê dihêle. Bilirubînê jî tevlê zeravê dike. Bilirubîn di nav zeravê de diherike nav coga herisê. Piştî herisa mekanîk a çewrî, bakteriyên nav rûviya stûr, bilirubînê diguherinîn madeyek din a bi navê sterkobîlîn(stercobilin). Rengê qehweyî ya pîsayî ji vî madeyê pêk tê[7]. Hin caran dibe ku bi têra xwe zerav neherike nav coga herisê, di rewşek wiha de ji ber kêmasiya bilirubînê rengê pîsayî êdî ne bi rengê qehweyî, lê bi rengê spî xuya dibe. Rengê sipî yê pîsayî ji çewriyên neherisî ye[3]. Heke ji ber hin sedeman bilirubîn ji laş neyê dûrxistin û rêjeya bilirubîna nav xwînê berz bibe, mirov bi nexweşiya zerikê dikeve. Çerm û sipîka çavên van kesan rengê zerokî dibe[8]. Xaneyên kezebê bê rawestin zerav berhem dike û der dide, lê gava mirov li nav xurekan de zêde çewrî dixwe, derdana zeravê jî zêde dibe.

Erka zeravê[biguherîne]

Don, bez, rûnê nivişk, rûnê riwekan hwd wekî çewrî bi nav dibin. Çewrî madeyek dijav(hîdrofob) e, loma di nav avê de perçe nabe. Erka bingehîn a zeravê ji boy herisa mekanîk a çewrî ye. Xwêyên zeravê û madeyek ji koma fosfolîpîdan bi navê lesîtîn(lecithin), li ser çewrî mîna sabûnê kar dike. Zerav dilopên çewrî perçe dike û dilopên hê hûriktir çê dibin[7] . Ev dilopên hûrik ên bi zerav dorpêçî wekî mîsel(micelle) bi nav dibin[9]. Rûyê mîselan avxwaze e, loma dilopên çewrî bi hêsanê tevlî av û xurekê dibe[3]. Bi vî awayê rûyê çewrî firehtir dibe. Her ku rûyê dilopên çewrî fireh dibe, enzîma lîpazê hê bêhtir kar dike û bi herisa kîmyayî, çewrî heris dike ji boy glîserol û asîdên çewrî[6] . Piştî perçekirina dilopên çewrî, xwêyên zeravê ji aliyê xaneyên rûviya zirav ve tê mijandin û tevlî ê xwînê dibin ku cardin bên bikaranîn[5]. Ji ber hebûna zeravê, çewriyên herisî û vîtamînên A, D, E,û K di rûviya zirav de bi hêsanî tên mijîn û tevlê lîmfê dibin[8][9]. Li gel erka wî ya herisa mekanîk, zerav ji boy dûrxistina bilirubînê jî navbeynkarî dike. Bilirubîna zêde di nav pîsayî de ji laş tê avêtin.

Kontrola derdana zeravê[biguherîne]

Hormona kolesîstokînîn(cholecystokinin) ji aliyê xaneyên rûviya donzdetilîk ve tê berhemkirin û derdan. Kolestokînîn derdana zeravê hander dike. Hormona kolesîstokînîn(CCK) masûlkeyên kîsikê zeravê girj dike, di heman demê de guşera devê coga zeravê ya hevbeş sist(xav) dike[5]. Guşera devê coga zeravê li hêla gopika donzdetilîkê de ye. Bi vî awayê zerav, ji kîsikê zeravê ber bi rûviya donzdetilîkê diherike. Heke di coga herisê de xurek tune be, vê gavê kolesîstokînîn guşera devê coga zeravê girj dike, bi girjbûna guşerê, zerav êdî naherike nav rûviya zirav, berê xwe dide kîsikê zeravê û li wir tê embarkirin[5][3]. Di dirêjiya dema embarkirinê de, xestî ya zeravê zêde dibe. Ango di na nav kîsikê zeravê de ava zeravê kêm dibe, zerav hê pirtir tîr dibe.


Çavkanî[biguherîne]

  1. Kovara Kurmancî (instituta kurdî li paris)
  2. OpenStax Biology. 2013. [1]
  3. a b c d e f OpenStax, Anatomy & Physiology, OpenStax ,2013 [2]
  4. Caple, I., Heath, T. (1972). Regulation of output electrolytes in bile and pancreatic juice in sheep. Australian Journal of Biological Sciences, 25, 155-65
  5. a b c d Villee, Claude Alvin, et al.( 1989) Biology. 2nd ed., Saunders College Publishing. ISBN 0-03-023417-4
  6. a b Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology. Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.
  7. a b Johnson, Leland G. (1987 )Biology. 2nd ed., Wm. C. Brown,. ISBN 0-697-04972-8
  8. a b Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J. S., & Wilson, K. J. (2014). Ross and Wilson anatomy & physiology in health and illness 12th ed.
  9. a b Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology. Boston, MA: Cengage Learning.