Rio de Janeiro

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Rio de Janeiro
Montagem Rio de Janeiro.jpg
Nîşanên bajar
Bandeira da cidade do Rio de Janeiro.svg
Brasão da cidade do Rio de Janeiro.svg
Koordînat: 22° 54′ S, 43° 12′ W
Nexşe: Brazîl
marker
Rio de Janeiro

Rio de Janeiro li ser nexşeya Brazîl

RiodeJaneiro Municip RiodeJaneiro.svg

Daneyên detayî
Dewlet Flag of Brazil.svg Brazîl
Parêzgeh Rio de Janeiro (Parêzgeh)Rio de Janeiro (Parêzgeh) Rio de Janeiro
Agahiyên detayî
Gelhe 6.429.923 (2013)
Rûerd 1182 km²
Berbilavî 5440 gelhe/km²
Bilindayî 31 m
Koda postayê 20000-000 heta 28990-000
Navçeya demjimêrî UTC-3
Malper www.rio.rj.gov.br
Polîtîk
Şaredar Eduardo Paes (PMDB)

Rio de Janeiro (Dengdani/ro dɑː ʒəˈnjo/; bi kurdî: çemê ji rêbendanê Bilêvkirina portûgalî: [ˈʁi.u dʒi ʒɐˈnejɾu]; Derbarê ev deng Guhdar bike ? / i), Navê bajar bi tevahî: São Sebastião do Rio de Janeiro (Çemê ji Rêbendana Ezîz Sebastian), bajarekê başurê rojhilata Brazîlê ye. Ev bajar mezintirîn bajar û paytexta staneka her bi vî navî ye.

Rio de Janeiro piştî bajarê São Paulo mezintirîn bajarê hemî Brazîlê ye. Ji aliyê pîşesaziyê ve jî piştî Sao Pauloyê bajarê duyem e. Lê bi awayekê navneteweyî, Rio de Janeiro navdartirîn bajarê Brazîlê ye.

Dîrok[biguherîne]

Dema Kolonî[biguherîne]

Nexşeya Rio de Janeiro di sala 1888'an

Li gor Peymana ji Tordesillas portûgalan dewa hilanîna ser 15'mîn sedsala peyda kirina herêmên îro yên Brazîlê. Fransa venasîna peymanê nekir û damêzrandina 1555'an li ser Ilha do Serigipe pêşiya beravên îroyî yên Rio de Janeiro bin Vizeadmiral de Villegagnon a Fort Coligny; ev herêmên kontrolkirî yên li vir bi navê France Antarctique wergirtin. Li hemberî ev beravê de Villegagnon piştre çareseriya Henriville damêzrand. Di wan rojan de li vî herêmê tupi têketinên Tamoios û Tupinambás, ewên bi fransozan re xwe girêda bûn. Piştî deh sal şunda, di sala 1565'an de, fransî ji aliyê portûgalan ji wê derê hatin derxistin, ew ên Morro do Castelo îroyî bajarê São Sebastião do Rio de Janeiro damêzrandîbun.

Di sala 1680'an Rio de Janeiro bûye paytexta herêma başûrê Brazîlê; di vî demê de wargeh bi qasî 4000 gelhe bû û yek cîhekî bingehiya girînga portûgalan li ser herêmên brazîlî bû. Ji 1700'an şunda Rio de Janeiro xwe mezinbû li Bendergeha Brazîlê, ku beriya her tiştî ji dîtina zêran li herêmên cîranên Minas Gerais de vêket.

Jixwe ku bajar di sala 1710/1711'an de ji ber Fransozan hatibû êrîşkirin û dagirkirin û tenê dikaribû li hemberê fîdyeyek bilind ji titikên fransozan bidest bixin, Salên lezgînî yên bi ser xwe de bûye û di 27'ê rêbendanê 1763'an[1] paytexta wîlayeta keyaniya Brazîlê.

Avûhewa Rio de Janeiro[biguherîne]

Germahî û Barîn a li navenda saldirêjî (1961–1990)
Rêb. Reş. Ada. Avr. Gul. Pûş. Tîr. Gel. Rez. Kew. Ser. Ber.
Bilindtirîn germahî (°C) 29,4 30,2 29,4 27,8 26,4 25,2 25,3 25,6 25,0 26,0 27,4 28,6 Ø 27,2
Nimztirîn germahî (°C) 23,3 23,5 23,3 21,9 20,4 18,7 18,4 18,9 19,2 20,2 21,4 22,4 Ø 21
Barîn (mm) 114,1 105,3 103,3 137,4 85,6 80,4 56,4 50,5 87,1 88,2 95,6 169,0 Σ 1.172,9
Saetên bi tavik (st/r) 7 7 7 6 6 6 6 7 5 5 6 6 Ø 6,2
Rojên bi baran (r) 12 9 9 10 8 6 6 6 9 10 11 13 Σ 109
Germahiya avê (°C) 25 25 26 25 24 23 22 22 22 22 23 24 Ø 23,6
G
e
r
m
a
h
î
29,4
23,3
30,2
23,5
29,4
23,3
27,8
21,9
26,4
20,4
25,2
18,7
25,3
18,4
25,6
18,9
25,0
19,2
26,0
20,2
27,4
21,4
28,6
22,4
Rêb. Reş. Ada. Avr. Gul. Pûş. Tîr. Gel. Rez. Kew. Ser. Ber.
B
a
r
î
n
114,1
105,3
103,3
137,4
85,6
80,4
56,4
50,5
87,1
88,2
95,6
169,0
  Rêb. Reş. Ada. Avr. Gul. Pûş. Tîr. Gel. Rez. Kew. Ser. Ber.


Çavkanî: World Meteorological Organization[2];

Bajarok[biguherîne]

Rio de Janeiro xwe avayî 4 herêmên geografî dike, ev (Bakur, Başûr, Rojava û Navend) in, ev berdewama 8 herêmên (Subprefeituras), 33 herêma kargerî (Regiões Administrativas) û 160 navçe (Bairros) parve dikin. Ev dîsa pênc statîstîkên herêmên plankirine ên (Áreas de Planejamento) rêdan in. Herêmên plankirinê ev in:

Weşana ji Corcovado li ser Botafogo, Urca, Çîyayê Şekirê Hebî, Leme, Copacabana, Ipanema, Leblon û Lagoa

Gelhe[biguherîne]

Sal Gelhe
1680 4.000
1750 29.000
1799 43.376
1808 54.255
1821 112.695
Sal Gelhe
1838 137.078
1849 205.906
1872 274.972
1890 522.651
1906 805.335
Sal Gelhe
1920 1.147.599
1940 1.759.277
1950 2.375.280
1960 3.300.431
1970 4.251.918
Sal Gelhe
1980 5.090.723
1991 5.480.768
1996 5.551.538
2000 5.857.904
2010 6.320.446

Kompozîsyona etnîkî[biguherîne]

  • Spî – (53,6 %), 6.278.704
  • Pardo – (33,6 %), 3.935.904
  • Afrobrazîlî – (12,3 %), 1.440.822
  • Asyayî – (0,5 %), ca. 58.000

Baweriya ol[biguherîne]

Kathedralek „Modernîk“ ji Rio
Hunduriya katedralê

Piraniya gelhe xristiyan e. Yên katolîk li vir piranî bicîh bûne, eger heman kilîseyên protestanî û di salên dawi de her ku diçe jî ev spektrûm ya pentîkostalan ên notabel in. Rojhilat navîniyek ol jî wek cîhû ne (23.862 alîgir)[3] û misilman (656 alîgir) in.

Bajarên wekhev[biguherîne]

Çavkanî[biguherîne]