Rio de Janeiro

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Rio de Janeiro
  • municipality of Brazil
  • paytext
  • bajarê mezin
  • bajarê hejmara wî ya niştecihan zêdeyî milyonekê
  • second largest city
  • megacity Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Montagem RJ.jpg
Bandeira da cidade do Rio de Janeiro.svg
Ala
Brasão da cidade do Rio de Janeiro.svg
Mertal
Rio de Janeiro li ser nexşeyê
Rio de Janeiro li ser nexşeya Brezîl nîşan dide
Rio de Janeiro
Rio de Janeiro
Koordînat: 22°54'30"Bş, 43°11'47"Ra
ParzemînAmerîkaya Başûr Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Dûgel Brezîl
Beşa îdarî
  • Rio de Janeiro (1975–)
  • Neutral Municipality (1834–1889)
  • Federal District (1889–1960)
  • Guanabara (1960–1975)
  • Rio de Janeiro Province (1821–1834)
  • Rio de Janeiro Captaincy (1565–1821) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Paytexta
  • Brezîl (1763–1960)
  • Rio de Janeiro
  • Fourth Brazilian Republic
  • United Kingdom of Portugal, Brazil and the Algarves
  • First Brazilian Republic
  • State of Brazil
  • Federal District (1889–1960)
  • Portuguese Empire
  • Empire of Brazil
  • Guanabara (1960–1975)
  • Neutral Municipality (1834–1889)
  • Kingdom of Portugal Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Dema avabûnê11 adar 1565 Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Rêvebir
 • ŞaredarMarcelo Crivella (2017–) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Rûerd
 • Giştî
  • 1260,029215 km² Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
 • Bilindahî
31 m Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Gelhe
6.747.815 (2020) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
DemUTC-3
Koda telefonê21
Nîşana wesayîtêRJ
Malperwww.rio.rj.gov.br Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêreBelge

Rio de Janeiro (Dengdani/ro dɑː ʒəˈnjo/, Bilêvkirina portûgalî: [ˈʁi.u dʒi ʒɐˈnejɾu]); Derbarê ev deng guhdar bike ), navê bajar bi tevahî: São Sebastião do Rio de Janeiro, bajarekê başurê rojhilata Brezîlê ye. Ev bajar mezintirîn bajar û paytexta staneka her bi vî navî ye.

Rio de Janeiro piştî bajarê São Paulo mezintirîn bajarê hemî Brezîlê ye. Ji aliyê pîşesaziyê ve jî piştî Sao Pauloyê bajarê duyem e. Lê bi awayekê navneteweyî, Rio de Janeiro navdartirîn bajarê Brezîlê ye.

Dîrok[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Dema Kolonî[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Nexşeya Rio de Janeiro di sala 1888an

Li gor Peymana ji Tordesillas portûgalan dewa hilanîna ser 15'mîn sedsala peyda kirina herêmên îro yên Brezîlê. Fransa venasîna peymanê nekir û damêzrandina 1555an li ser Ilha do Serigipe pêşiya beravên îroyî yên Rio de Janeiro bin Vizeadmiral de Villegagnon a Fort Coligny; ev herêmên kontrolkirî yên li vir bi navê France Antarctique wergirtin. Li hemberî ev beravê de Villegagnon piştre çareseriya Henriville damêzrand. Di wan rojan de li vî herêmê tupi têketinên Tamoios û Tupinambás, ewên bi fransozan re xwe girêda bûn. Piştî deh sal şunda, di sala 1565an de, fransî ji aliyê portûgalan ji wê derê hatin derxistin, ew ên Morro do Castelo îroyî bajarê São Sebastião do Rio de Janeiro damêzrandîbun.

Di sala 1680an Rio de Janeiro bûye paytexta herêma başûrê Brezîlê; di vî demê de wargeh bi qasî 4000 gelhe bû û yek cîhekî bingehiya girînga portûgalan li ser herêmên brazîlî bû. Ji 1700an şunda Rio de Janeiro xwe mezinbû li Bendergeha Brezîlê, ku beriya her tiştî ji dîtina zêran li herêmên cîranên Minas Gerais de vêket.

Jixwe ku bajar di sala 1710/1711an de ji ber Fransozan hatibû êrîşkirin û dagirkirin û tenê dikaribû li hemberê fîdyeyek bilind ji titikên fransozan bidest bixin, Salên lezgînî yên bi ser xwe de bûye û di 27ê kanûna paşîn 1763an[1] paytexta wîlayeta keyaniya Brezîlê.

Avûhewa Rio de Janeiro[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Germahî û Barîn a li navenda saldirêjî (1961–1990)
Rêb. Reş. Ada. Avr. Gul. Pûş. Tîr. Gel. Rez. Kew. Ser. Ber.
Bilindtirîn germahî (°C) 29,4 30,2 29,4 27,8 26,4 25,2 25,3 25,6 25,0 26,0 27,4 28,6 Ø 27,2
Nimztirîn germahî (°C) 23,3 23,5 23,3 21,9 20,4 18,7 18,4 18,9 19,2 20,2 21,4 22,4 Ø 21
Barîn (mm) 114,1 105,3 103,3 137,4 85,6 80,4 56,4 50,5 87,1 88,2 95,6 169,0 Σ 1172,9
Saetên bi tavik (st/r) 7 7 7 6 6 6 6 7 5 5 6 6 Ø 6,2
Rojên bi baran (r) 12 9 9 10 8 6 6 6 9 10 11 13 Σ 109
Germahiya avê (°C) 25 25 26 25 24 23 22 22 22 22 23 24 Ø 23,6
G
e
r
m
a
h
î
29,4
23,3
30,2
23,5
29,4
23,3
27,8
21,9
26,4
20,4
25,2
18,7
25,3
18,4
25,6
18,9
25,0
19,2
26,0
20,2
27,4
21,4
28,6
22,4
Rêb. Reş. Ada. Avr. Gul. Pûş. Tîr. Gel. Rez. Kew. Ser. Ber.
B
a
r
î
n
114,1
105,3
103,3
137,4
85,6
80,4
56,4
50,5
87,1
88,2
95,6
169,0
  Rêb. Reş. Ada. Avr. Gul. Pûş. Tîr. Gel. Rez. Kew. Ser. Ber.


Çavkanî: World Meteorological Organization[2];

Bajarok[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Rio de Janeiro xwe avayî 4 herêmên geografî dike, ev (Bakur, Başûr, Rojava û Navend) in, ev berdewama 8 herêmên (Subprefeituras), 33 herêma kargerî (Regiões Administrativas) û 160 navçe (Bairros) parve dikin. Ev dîsa pênc statîstîkên herêmên plankirine ên (Áreas de Planejamento) rêdan in. Herêmên plankirinê ev in:

Weşana ji Corcovado li ser Botafogo, Urca, Çîyayê Şekirê Hebî, Leme, Copacabana, Ipanema, Leblon û Lagoa

Gelhe[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Sal Gelhe
1680 4.000
1750 29.000
1799 43.376
1808 54.255
1821 112.695
Sal Gelhe
1838 137.078
1849 205.906
1872 274.972
1890 522.651
1906 805.335
Sal Gelhe
1920 1.147.599
1940 1.759.277
1950 2.375.280
1960 3.300.431
1970 4.251.918
Sal Gelhe
1980 5.090.723
1991 5.480.768
1996 5.551.538
2000 5.857.904
2010 6.320.446

Kompozîsyona etnîkî[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

  • Spî – (53,6 %), 6.278.704
  • Pardo – (33,6 %), 3.935.904
  • Afrobrazîlî – (12,3 %), 1.440.822
  • Asyayî – (0,5 %), ca. 58.000

Baweriya ol[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Kathedralek „Modernîk“ ji Rio
Hunduriya katedralê

Piraniya gelhe xristiyan e. Yên katolîk li vir piranî bicîh bûne, eger heman kilîseyên protestanî û di salên dawi de her ku diçe jî ev spektrûm ya pentîkostalan ên notabel in. Rojhilat navîniyek ol jî wek cîhû ne (23.862 alîgir)[3] û misilman (656 alîgir) in.

Bajarên wekhev[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Çavkanî[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]