Împeratoriya Bîzansê

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn
Împeratoriya Bîzansê

Βασιλεία Ῥωμαίων
Basileia Rhōmaiōn


Împeratoriya Romê
330 — 1453
Împeratoriya Osmanî

Flag of Palaeologus Dynasty.svg Device of the Palaiologos Dynasty.svg
Al Nîşan

Di sala 550 de
Di sala 550 de

Agahiyên gelemperî
 Rêveberî Otokrasî
 Paytext Konstantînapolîs
 Ziman Yewnaniya berê Latînî
 Ol {{{ol}}}
 TBH {{{tbh}}}
 TBH/sal {{{tbh kes}}}
 Dirav {{{dirav}}}
 Dem {{{dem}}}
 Nîşana înternetê {{{nîşana înternetê}}}
 Kd. telefonê {{{koda telefonê}}}
 {{{agahîgelemp1 sernav}}} {{{agahîgelemp1}}}
 {{{agahîgelemp2 sernav}}} {{{agahîgelemp2}}}
 {{{agahîgelemp3 sernav}}} {{{agahîgelemp3}}}
 {{{agahîgelemp4 sernav}}} {{{agahîgelemp4}}}
 {{{agahîgelemp5 sernav}}} {{{agahîgelemp5}}}

Gelhe
{{{gelhe}}}
{{{gelhe2}}}
{{{gelhe3}}}
{{{gelhe4}}}
{{{gelhe5}}}

Rûerd
{{{rûerd}}}
{{{rûerd2}}}
{{{rûerd3}}}
{{{rûerd4}}}
{{{rûerd5}}}

Dîrok û bûyer
 29'ê gulanê 1453 Zemtkirina Konstantînapolîsê
{{{bûyer3}}}
{{{bûyer4}}}
{{{bûyer5}}}
{{{bûyer6}}}
{{{bûyer7}}}
{{{bûyer8}}}
{{{bûyer9}}}
{{{bûyer10}}}
{{{bûyer11}}}
{{{bûyer12}}}

Serwerî
   Împerator
 330 - 337 Konstantînê I
 1449 - 1453 Konstantînê XI
{{{serokA5}}}
   {{{sernav serokB}}}
{{{serokB1}}}
{{{serokB2}}}
{{{serokB3}}}
{{{serokB4}}}
{{{serokB5}}}
   {{{sernav serokC}}}
{{{serokC1}}}
{{{serokC2}}}
{{{serokC3}}}
{{{serokC4}}}
{{{serokC5}}}
   {{{sernav serokD}}}
{{{serokD1}}}
{{{serokD2}}}
{{{serokD3}}}
{{{serokD4}}}
{{{serokD5}}}
   {{{sernav serokE}}}
{{{serokE1}}}
{{{serokE2}}}
{{{serokE3}}}
{{{serokE4}}}
{{{serokE5}}}
{{{serokE6}}}
{{{serokE7}}}
{{{serokE8}}}
{{{serokE9}}}

Karîna qanûndanînê
{{{perleman}}}
{{{perleman1}}}
{{{perleman2}}}
{{{perleman3}}}
{{{perleman4}}}
{{{perleman5}}}

Ya berê Ya paşê
Împeratoriya Romê Împeratoriya Romê
Împeratoriya Osmanî Împeratoriya Osmanî
Guhertîna xakên Bîzansê di dîrokê de

Împeratoriya Bîzansê (bi yewnanî: Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων, Basileía tōn Rhōmaíōn) an jî Împeratoriya Romayê ya Rojhelat, împeratoriyeke li Konstantinopolisê (îroj, Stenbol) hatibû damezrandin û hin deman sînorên xwe heta Maxrîb û Nîvgirava Erebistanê gêhîştibû. Mirov bi kurtî Bîzans jê re dibêje.

Ew paş împerator Konstantîn di 330an p.z. de Konstantinopolis kira paytexta Împeratoriya Romayê hat saz kirin. Gorî hin dîrokzanan jî sazkirina Împeratoriyê kengê ku di 395an de Împeratoriya Roma par ve du paran bû ye. Ew paş Împeratoriya Osmanî di 1453an de Konstantinopolis dest xwe xist şunda hilweşî ye.

Saziya Împeratoriyê[biguherîne]

Di 395an de Împerator Theodosius I(Mezin) mir û Împeratorî navbera herdu lawên wî Honorius û Arcadius de bi rojhelatî û bi rojavayî bû du paran. Arcadius li Konstantinopolis ma û bû împeratorê Împeratoriya Romaya Rojhelat herî pêş de. Hin kes Konstantin(Constantine), împeratorê Konstantinopolis kira paytext, wek împeratorê herî pêş de, ango damezrênerê împeratoriyê, dibînin. Dema Konstantin de him paytext hat guherandin him jî paşpekiya împeratoriya Roma (Pagan bûn) li împeratorîye xiristîyanî hat belavkirin.

Dema Koça Qoman, di sedsala 4'an de, şunda Împeratoriya Romaya Rojava dem bi dem bi destên germenan, Gotan û hûnan bin ket. Li ber, di 378an de Gotan Împeratoriya Roma Cenga Adrianopolis de bin xistî bû. Di 410an de bajarê Rom bi destên Gotên Rojava hat dagir kirin. Vandalan Maxrêb, Spanya û Îtalya dest xwe xistin. Di sedsala 5'an de qomên germenan bi êrîşên dawî Împeratoriya Romaya Rojava hilweşandin. Li wê demê şunda li paş Împeratoriya Roma Împeratoriya Romaya Rojhelat, ango Bîzans tenê ma.

Dema Justinian I, sedsala 6'an de, Împeratoriya Romaya Rojhelat(Bîzans) li rojava xakên (welatên) Împeratoriya Romaya Rojavayê berê Spanya,Maxrêb û Îtalya şunda dest xwe xistin. Li rojhelat jî bi Sasanîyan re peymana aşîtîye kir. Wê wextê sînorên Împeratoriya Bîzans gehîştina nêzî Împeratoriya Roma û dema wêya herî baş bû. Di 532an de li Konstantinopolis raperîna Nika derket. Ew encax heftekê de kanîn rakirin, lê paş ew hat rakirin nêzî nîvî Konstantinopolis hat kuştin. Dema Justinian I de di 530anan de Aya Sofya(Hagia Sophia) hat çêkirin. Paş 550anan de beravên Derya Navîn bi tunî kete bin sehêtê Bîzans. Dema împeratoriya Justinian I Dada Roma di Corpus Juris Civilis de hat revîze kirin.

Dema Theodosius II(408-450) ji bo li êrîşên Atilla biparêza Sûrên Konstantinopolis hatmezin kirin.

Êrîşên Misilmanan[biguherîne]

Bîzans û Ewropa di 1000'î de

Di destpêkên sedsala 7'an de Avar û Bulgaran Balkan, SasanîyanMisir, Felestîn, Ermenistan dest xwe xistin. Lê Împerator Herakleios ew dernan heta 627'an bi piranî şunda dest xwe xistin. Wê demê şunda Sasanî êdî hat dagirtin jî wê carê êrîşên Ereban û Misilmanan dest pê kir. Di 20'ê gelawêjê 636'an di Cenga Yermûk de Xelîfe Ûmer Bîzans bin xist. Pê re Misir, Suriye, Felestîn bi destên xelîfan ji Bîzans hat standin. Êrîşên misilmanan de bîzans gelek xakên Anatolî û Mezopotamya winda kir. Di 698'an bi Kartaca re Maxrîb bi tunî ji dest der ket. Konstantinopolis, ji bo Hadîs(Hadîs-î Şerîf) û mizgîniya Mihemed pexamber, sê caran di 626, 674678 û 717718'an de hat dorpêç kirin. Gorî hin kesan mirina Herakleios şunda Împeratoriya Romaya Rojhelat êdî dibe Împeratoriya Bîzans. Ber mirîna xwe Herakleios şuna Latînî yewnanî kira zimanê fermî. Navê împeratoranê bi Latînî Augustus, bi yewnanî Basileus re guhert.

Di dawiya sedsala 7'an de li rojhelat êrîşên misilmanan, li rojava jî êrîşên Slav û Balkanan dewam kir. Konstans II di navbera 661668'an de paytext bira Syrakus, lê paş ew mir şunda paytext şunda hat anîne Konstantinopolis e.

Li Justinian II şunda împeratorî ji xanedanê Heraklîyan(Herakleios) de derbaza xanedanê îsaryan(Isaurian) bû. Dema Împoratorê herî pêş de ji xanedanê isoryan Leo III de dorpêç kirina Ereban Konstantinopolis hat şunda pijiqandin. Lê ew gelek zor di siya Agirê Yewnanî(ing., Greek Fire) û zivistanakê tund de ancax hat pijiqandin bû.

Di sedsala 8'an dema Leo III de îkonên(îng, icon) Xiristîyanî hat qedexe kirin. Di Konsûla Nicea(îznik) duyem de di 787an de şunda serbest kirin.

Di 866 bi Basileios re text derbaza xanedanê Makedonî bû. Ew dema xanedenê Makedonî de, wek Ronesensa Makedonî tê zanîn, xakên Anatoliyê şunda hatin hel girtin. Bin îmoratariya Nikephoros II Girava Kreta hat şunda dest xwe xistin.. Dema Johannes I de Sûrî û Felestîn şunda hat dagirkirin. Di dest xanedanê Makedoniyan de împeratoriyê di sedsala 10'an û destpêkên sedsala 11'an de dema xweya herî rind dît. Paş di 987an de xwenga împeratorê Basileios bi Çarê Rûsya Wladimir I re zewiciya şunda Rûsan nêzî bi tunî derbaza Xiristîyaniya Ortodoks bûn. Dêra Rusya hat girêdana Dêra Konstantinopolis bû. Basileos II paş şerên bi salan Împoratoriya Bulgaran dagir kir. Di 1018'an de Bulgaristan û Duna ket bin destên Bizans

Dûv di 1071'an de împerator Romanos IV Cenga Malazgîrt hembera siltanê Selçûqan Alp Arslan bin ket û dîl bû re Anatolî 10 salan de bi piranî ji dest Bizans de derbaza Selçûqan bû. Di 1075'an de dewleta Selçûqiyan bi paytexta Nicea(Îznîk) hat saz kirin.

Seferên Xaçiya[biguherîne]

Dû binketinî Malazgirt re bi xanedanê Komnenian hewlaka ji bo împeratoriyê şunda ra kin he bû. Wê demê li Selçukan bêtir Normanan êrîşa Bîzans dikir. Alexios Kommenos ji bo Normanan ji Venedigan re hevkarî kir. Paş di 1085an de împeratorê Normanan Robert Guiscard û di 1086an de jî siltanê Selçukan Süleyman Şah mir şunda ew hereşeyan ra bûn.

Bîzans di dema Alexios I Komnenos de, c. 1081

Di 1095an de di ji bo Orşelîmê ji misilmanan bistînin bi banga împerator Alexios I Komnenos Sefera Xaçiyayê Yekem hat kirin. Lê ew leşkerên pêş de çû bûn di 1096an de nêzî bi tunî hat kuştin. Li wan şunda heman ordiyakê din hat şandin. Wê carê di 1097-1099sn de Bîzans bajarên li rojavaya Anatolî wek Îznîk(Nicea), Efes, Sarrdis şunda standin.

Dema Manuel I Komnenos de 1147-1149an de Sefera Xaçiyayê Duyem hat dar xistin. Lê paş di 1176an de di Cenga Mîryakefalon de hat bin xistin şunda Anatolî nêzî bi tunî bi dest selçukan ket.

Alexios IV xast ku Sefera Xaçiyayê Çaram dar xa jî, wî ji bo textê ji dest bavî xwe bistîna ew wergera ser Konstantinopolis kir. Bi serweriya Venedigan di 1204an de Şovalyan Konstantinopolis dagir kirin û Împeratoriya Latînî saz kirin.

Ruxîn[biguherîne]

Paş Latînan Konstantinopolis dagir kirin Bîzans kirina sê paran; Împoratoriya Nicea(Îznîk), Despotiya Epirus û Împeratoriya Trabzon. Theodoros I Laskaris di 1208an de Împoratoriya Nicea de wek împeratorê Roma danezanîn û împeratoriya îznik li ewropa û Anatolî fireh kir. Ji dûv wî re Johannes III Dukas Batatzes (1222–1254) sînorên împoratoriyê Îznîk li rojhelat, di siya selçukan li hemberan Moxolan di 1243an dagir bûbû, şunda fireh kir.

Pişt re Michael VIII (1259–1282) di 1259an derbaza texta Împeratoriya İznik bû şunda di 1261an de Konstantinopolis ji Latîniyan stand û dawiya Împeratoriya Latîni de. Li wê şunda li taxtê xanedanê Palaiologan dest pê kir û wan Bizans heta dawiya karger kir.

Sefera Xaçiyayê Çaram şunda Bîzans, c.1204.

Dûv Selçukan helweşiyan re li Anatolî hin Mîratîyên wek Menteşeyan, Aydınan, Germiyanan, Saruhanan, Karasiyan û Osmanan hati bûn sazkirin. Wê demê li Bîzans jî gelek şerên hûndur der di ketin. Di 1282an de heta 1354an 4 şerê hûndurî der ketî bûn.

Di sedsala 14'an de ji bo li Anatolî Osmanan li ewropa jî Bulgaran û Sirban xak ji dest Bîzans distandin Bîzans ancax bi KKonstantinopolis, Selanik û bi çend bajaran din ma bû. Dema Xiristîyanan li ewropa ji hev re ceng dikirinî, ji 1352an de, Osmanan li ewropa û Trakya ji xak dest xwe dixistin. Heta 1370anan Trakyayiyan bi pirani hati bû dagir kirîn. Di 1362an de jî paytext ji Bursa de biri bûn Edirne(Adrianapolis) Paş serfiraziya di 1371an de di Cenga Maritza de hembera Serban, Osmanan Makedonya jî hel girt û Bîzans herî biçûk bû. Bîzans pir caran li yekbûnaka xiristiyanan û dêran ji bo Osmanan ji ewropa derxin digerîyen. Lê gelê Bîzans bi gotina 'Fesan Osmanan şaşikan Kardinal]]an çêtir e' beşdar ne dibûn. Dûv binketinên hembera Osmanan di Cenga Kosovaya Yekem de di 1389an re di 1391an de Osmanan Konstantinopolis dorpeç kir. Paş dorpeçkirinakê heft mehan re Bîzansê danê Osmanan dayî û sazkirana taxaka misilmanan li Konstantinopolis pejirand û derpêçkirin hat ra kirin. Paş di Cenga Nikopolis(Niğbolu) di 1396an de ordîyaka leşkeran xaçan de pêk hati bû bin xist. Dawiya Bîzans êdî xwuya dibû. Lê ji bo Timur Osmanan di 1402an li Enqere bin xistin ûmre dewleta Bîzans çend deh salan din dewam kir.

Împeratoriya Bîzans di 1265

Paş Osmanan Dema Fetret derbaz kir şunda vegirtina Konstantinopolis armanç kirin. Çi qas Konstantinopolis ne bajarê wek berê mezin bû jî ji bo Hadîsa pexamber(Konstantinopolis dike rojekê îlahî werê vegirtin. Ew serdarê vegirtî çi serdarê başa û ew leşkerên vegirtinîn çi leşkerên başin) her dem armanca Osmanan de bû. Bi dawî di 29'e gulanê 1453an de Osmanan bi fermandariyan Mehmet II Konstantinopolis vegirtin. Împeratorê Bîzanseyê dawî Konstantin XI dema cengê mirî bû. Ew roja Çaxa Navîn dest pê dike ye.

Osmanan paş Konstantinopolis di 1461an de jî dawiya Împeratoriya Trabzon de.

Kronolojî[biguherîne]

Girêdanên derve[biguherîne]