Yewnanistana Kevn

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Kolonî Yewnani, serdema arxaîk (sedsala 8an–480 b.z.)
Şahiyên Yewnani, serdema helenîstîk (281 b.z.)

Yewnanistana Kevn, Yewnanistana Kevnare, Yonana Kevin heyameka dîroka Yewnanistanê ye, ko nêzîk neh sedsalan vekêşa bû. Bi giştî wesa dihête hesibandin, ko Yewnanistana Kevn bingehê hemî bajarwarî anko şaristaniya Cîhana Rojava bit. Ferheng û çandê Yewnanistana Kevn (Helenîzm) gelek li ser Împeratoriya Romê bandordar xwe kirîye. Împeratoriya Romê jî guhartoyeka wî ferhengî li tevaya Ewropayê belav kir. Tesîra Yewnanistana Kevn bi kûrî li ser ziman û siyaset û zanist û felsefe û sistema perwerdeya Ewropayê hebûye. Vegeriyana li wî ferhengî bû sedema destpêbûna Ronesansê.

Demnîgarî (kronolojî)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Bi awayekê giştî çaxê destpêbûn û dawîbûna wê qonaxê ko jê ra dibêjin Yewnanistana Kevn ne ewqas kifş û zelal e. Gelek kes wesa dihesibînin ko bi desthilata Împeratoriya Romê Yewnanistana Kevn dawî bû. Lê dîroknas hindekê hûrtir li ser babetî disekinin.

Serdema Arxaîk[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Dîroka Yewnanîstanê bi kevneşopî di 778 b.z. Di wê salê de Lîstikên Olîmpiyatê yên yekem hatin li dar xistin. (Li gorî dîroknasê kevnar Yewnanî Hippîas.) Di sedsala 8-an de, karê hesin ji berê pêşdetir bû. Di heman demê de, alfabeya yewnanî dest bi karanînê kir. Ji sedsala 8-an bajarên Yewnanî gelek kolonî destpê kirin. Çand û rêxistina taybetmendiya bajar-dewleta Yewnanî - "polis (en)" (bi yewnaniya kevn: πόλις, lat. pólis) - di vê demê de pêşve çû. Pêşkeftina siyasî ya bajar-dewletan qewimî ku dewlet-bajar bi xwe kolonîyên damezrîner bûn. Di heman demê de, bajaran di nav xwe de rêxistinên olî (bi yewnaniya kevn: ἀμφικτυονία, lat. amphiktuonía) ava dikirin.[1]

Serdema arkaîk bi Şerê Farisî li dijî Împeratoriya Hexamenişî diqede.[2] Di van şeran de, hin ji bajar-dewletên Yewnanî dibin yek da ku şerê êrişên Farisan li Yewnanîstan bikin. Du şahanşahên, Daryûsê Mezin, û kurê wî, Xeşeyerşa I, bi artêşên mezin êrîşî Yûnanistanê dikin. Yewnanî êrişan şikest. Du ji bajar-dewletên Yewnanî yên herî bi hêz pêşengiya bajarên din ên Yewnanî kirin ku li hember Farisan li ber xwe didin: Atîna û Sparta.

Serdema Klassik[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Şerê Farisî: şerervanek Yewnanî şervanek Farisî têk dibe (sedsala 5-an)

Serdema Helenîstîk[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Serdema Romê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  1. Halstead, Paul; Dickinson, Oliver T. P. K.; Hornblower, Simon; Spawforth, Antony J. S. (2012). "Greece (prehistory and history)". In Hornblower, Simon; Spawforth, Antony; Eidinow, Esther (eds.). The Oxford Classical Dictionary (bi îngilîzî) (4 ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780199545568.001.0001/acref-9780199545568-e-2894. ISBN 978-0-19-954556-8.
  2. Darvill, Timothy (2009-01-01). The Concise Oxford Dictionary of Archaeology (bi îngilîzî). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780199534043.001.0001/acref-9780199534043-e-240. ISBN 978-0-19-953404-3.
Wiki letter w cropped.svg Ev gotar şitlek e. Heke tu bixwazî berfireh bikî, biguherîne bitikîne. (Çawa?)