Yewnanistana Kevn

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Kolonî Yewnani, serdema arxaîk (sedsala 8an–480 b.z.)
Şahiyên Yewnani, serdema helenîstîk (281 b.z.)

Yewnanistana Kevn, Yewnanistana Kevnare, Yonana Kevin heyameka dîroka Yewnanistanê ye, ko nêzîk neh sedsalan vekêşa bû. Bi giştî wesa dihête hesibandin, ko Yewnanistana Kevn bingehê hemî bajarwarî anko şaristaniya Cîhana Rojava bit. Ferheng û çandê Yewnanistana Kevn (Helenîzm) gelek li ser Împeratoriya Romê bandordar xwe kirîye. Împeratoriya Romê jî guhartoyeka wî ferhengî li tevaya Ewropayê belav kir. Tesîra Yewnanistana Kevn bi kûrî li ser ziman û siyaset û zanist û felsefe û sistema perwerdeya Ewropayê hebûye. Vegeriyana li wî ferhengî bû sedema destpêbûna Ronesansê.

Demnîgarî (kronolojî)[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Bi awayekê giştî çaxê destpêbûn û dawîbûna wê qonaxê ko jê ra dibêjin Yewnanistana Kevn ne ewqas kifş û zelal e. Gelek kes wesa dihesibînin ko bi desthilata Împeratoriya Romê Yewnanistana Kevn dawî bû. Lê dîroknas hindekê hûrtir li ser babetî disekinin.

Berî Yewnanistana Kevn[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Çanda Mîkena (heya nêzîkê 1050 berî zayînê) yekem şaristaniya pêşkeftî ya parzemîna Ewropa bû. Ya ku jê re "sedsalên tarî" tê gotin, dawiya wan li pey wan hat (bi firehî ji nêzîkê 1200-an nêzîkê 750 sal berî zayînê; îro bi piranî ji nêzîkê 1050-an nêzîkê 800 sal berî zayînê de tengtir tê pênasekirin), berî nêzîkê 800 sal berî zayînê – di warê dîroka hunerê de (binihêrin arxaîk (huner) tenê ji 700 sal berî zayînê – serdema arxaîk dest pê kir.

Serdema Arxaîk[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Dîroka Yewnanîstanê bi kevneşopî di 778 b.z. Di wê salê de Lîstikên Olîmpiyatê yên yekem hatin li dar xistin. (Li gorî dîroknasê kevnar Yewnanî Hippîas.) Di sedsala 8-an de, karê hesin ji berê pêşdetir bû. Di heman demê de, alfabeya yewnanî dest bi karanînê kir. Ji sedsala 8-an bajarên Yewnanî gelek kolonî destpê kirin. Çand û rêxistina taybetmendiya bajar-dewleta Yewnanî – "polis  (en)" (bi yewnaniya kevn: πόλις, lat. pólis) – di vê demê de pêşve çû. Pêşkeftina siyasî ya bajar-dewletan qewimî ku dewlet-bajar bi xwe kolonîyên damezrîner bûn. Di heman demê de, bajaran di nav xwe de rêxistinên olî (bi yewnaniya kevn: ἀμφικτυονία, lat. amphiktuonía) ava dikirin.[1] Di serdema kevnare de, polis xwe wekî rengek hikûmetê saz kir, û gelek Koloniyên yewnani li Deryaya Navîn û Deryaya Reş hatin damezrandin.

Serdema arkaîk bi Şerê Farisî li dijî Împeratoriya Hexamenişî diqede.[2] Di van şeran de, hin ji bajar-dewletên Yewnanî dibin yek da ku şerê êrişên farisan li Yewnanîstan bikin. Du şahanşahên, Daryûsê Mezin, û kurê wî, Xeşeyerşa I, bi artêşên mezin êrîşî Yûnanistanê dikin. Yewnanî êrişan şikest. Du ji bajar-dewletên Yewnanî yên herî bi hêz pêşengiya bajarên din ên Yewnanî kirin ku li hember farisan li ber xwe didin: Atîna û Sparta.

Şerê Farisî: şerervanek Yewnanî şervanek Farisî têk dibe (sedsala 5-an)

Serdema Klassik[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Piştî ku Kûruşê Mezin di 546-an de Kroîsos (en; fa) hilweşand, Împeratoriya Hexamenişî berfirehtir bû û împeratoriya nû ya bihêz dest bi binpêkirina azadiya Helenên rojhilat ên li Îonîa (en; tr) (bi yewnaniya kevn: Ἰωνία, lat. Iōnía) û heta giravên helenîk, mîna Samos (en; el) kir.[1]

Bibin Atînayî û Helenên din ên Ewropî ji Îonîa ya Asyayê dûr bûn, û ew di destpêkê de ne di xetereyê de bûn. Lêbelê, Atînayî jî ji koma etnîkî ya Îonî (bi yewnaniya kevn: Ἴωνες, lat. Íōnes) bûn, û beşek ji civaka xweya olî bûn. Di 499 b.z. de, Îonî li dijî împeratoriyê serî hildan. Atînayîyan ji bo alîkariya Serhildana Îonîyayê (en; tr) leşker şandin. Reformên demokratîk ên li Atînayê bi pêşengiya siyasetmedar Kleisthenês (en) dibe ku ji Serhildana Îonîyayê re îlham girtibe. Di Cengê behrê Ladês (en; tr; fa) yê 494 sal berî zayînê de, Serhildan bi têkçûnê bi dawî bû.[1]

Dibe ku Serhildana Îonîyayê Şerê Farisî provakasyon kiribe. Daryûsê Mezin dibe ku ji ber beşdariya Atînayî di serhildanê de tolhildana li dijî Atînayê xwestibe; dibe ku împeratorî di her rewşê de berfireh dibû. Dîroknasê helenî Herodotos ji Halikarnassos (en; tr) li Karîa (en; tr) çavkaniya sereke ya agahdariyê ye ji bo vê beşê dîrokê. Herodotos di derbarê ka Serhildana Îonîyayê de êrişa farisan a Ewrûpayê dekkirikin eşkere nine.[1]

Generalên Datîs (en; fa) û Artafarnês (en; fa) di 490 de fermandariya artêşên êrişa yekem kirin. Atînayî êrişa li Attikê (en; ar) li Cengê Maratonê (en; tr) têk bir. Xeşeyerşa I di 480 de fermana êrişa duyemîn kir. Xerxes artêş di kesayetî de bi rê ve bir. Artêşa mezin a Xerxes di Cengê Termopulaî (en; tr; fa) de Spartayî têk bir. Lêbelê, keştiyên şer ên helenîk keştiyên şer ên farisan li Cengê behrê Artemîsîon (en; tr; fa) têk birin. Keştiyên şer ên Helenî dîsa di Cengê behrê Salamis (en; tr; fa) de farisan têk birin. Sala din (479 b.z.), artêşên bihevra yên bajar-dewletên helenî arteşa bejahî ya farisî li Cengê Plataîaî (en; tr; fa) têk bir. Serkeftina Helenên a di Şerê Farisî de ji bo xwe-wêneyê Helenî xwedî girîngiyek mezin bû. Di têkiliyên dewlet-bajarokên helenî de bi hev re û bi "Barbar" (bi yewnaniya kevn: βάρβαροι, lat. bárbaroi; "ne yewnaniaxêv", "Farisî") re jî pir girîng bû.[1]

Piştî şer, bajar-dewletên ên helenî bexşînên olî li hemî navendên olî yên mezin ên cîhana helenîk kirin, Delfî (en; tr; fa) û Olumpia (en; tr; fa) jî di nav de (her çend ne Nemea (en; tr; fa) ne). Perestgeh û abîdeyên Akropolîsa Atînayê (en; tr; fa) bi avahîsaziya klasîk a herî baş ji nû ve hatin çêkirin. Di wêjeya helenî ya Serdema Klassik de, Şerê Farisî bû mijara herî populer. Xebata dîrokî ya Herodotos li ser mijarê sekinî, û helbesta Esxîlos û Sîmonîdês (en; tr; fa) jî. (Lêbelê, xuya dike ku Tûkudîdes bi mijarê bêsebir e.)[1]

Serdema Helenîstîk[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Vênûs de Mîlo, yan jî Afrodîta Mîlosî, yek ji karên hunerî yên mezin ên serdema helenîstî ye.

Serdema helenîstî yan şaristaniya helenîstî an jî helenîzm, serdemek ji serdemên dîroka Yewnanistana Kevn e. Ev bi mirina Îskenderê Mezin di sala 323an de dest pê dike û bi serhildana Împeratoriya Romê diqede. Li serdema helenîstî tesîra keltûrî û desthilatê Yewnanistanê li Asya û Ewropayê hatine bandeva xwe. Herwisa li vê serdemê huner, zanist, bîrkarî, mûsîqa û felsefeya Yewnanistanê hate geşekirin.

Serdema Romê[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Paş serkeftinên hembera kartaciyan di Şerê Pûnîk de Romê li bakura Deryaya Navîn bi tenê serwerî dest xwe xist. Di wê demê şûnda Romê êdî Helena Yewnanistana antîk jî doz dikir. Rom hembera seleukiyan jî serkeftî bû. Bi alîkariya bajarên Anatoliyayê jî, Romê 192 b.z.–188 b.z. de seleukî bin xistin. Romê li wê serkeftina şûnda xakên anatolî bi piranî dest xwe xistin. Paş makedon jî di 168 b.z. de bin xistin, Romê yek bi yek xakên Yewnanistanê dest xwe dixistin. Di 146 b.z. de Yewnanistan êdî bi tûnî hundira Romê bû. Di wê demê de Romê dîsa Kartacayê di Şerê Punîk ê sêyem de di 150–146 b.z. de bin xistin.

Împeratoriya Romê de dema Trajan de (98 - 117)

Pergamon (îroj, Bergama) di 133 b.z. de bi peymaneke hundira Romê bû. Di 64/63 b.z. seleukî edî bi tûnî hundira Komara Romê bûn.

Çavkanî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

  1. a b c d e f Halstead, Paul; Dickinson, Oliver T. P. K.; Hornblower, Simon; Spawforth, Antony J. S. (2012). "Greece (prehistory and history)". In Hornblower, Simon; Spawforth, Antony; Eidinow, Esther (eds.). The Oxford Classical Dictionary (bi îngilîzî) (4 ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780199545568.001.0001/acref-9780199545568-e-2894. ISBN 978-0-19-954556-8.
  2. Darvill, Timothy (2009-01-01). The Concise Oxford Dictionary of Archaeology (bi îngilîzî). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780199534043.001.0001/acref-9780199534043-e-240. ISBN 978-0-19-953404-3.