Pirsa Mûsilê

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Jump to navigation Jump to search
Wilayeta Mûsilê di sala 1914an de

Pirsa Mûsilê (bi tirkî: Musul Sorunu, bi inglîzî: Mosul Question) herêmeke xwedî gengeşê ye di sedsala 20ê de, di navbera Tirkiye û Keyaniya Yekbûyî de. Mûsil parêzgeheke kurdnişîn ya osmaniyan bû. Îro navenda Mûsilê dikeve nav sinorê Başûrê Kurdistanê û Iraqê de. Hêj nehatiye kifşkirin ku ev herêm dê di nav sinorên Iraqê da be an jî Başurê Kurdistanê de be.

Dîroka Mûsilê[biguherîne]

Mûsil di dîrokê de ketiye destê gelek şaristanan. Ji ber vê jî xuya ye ku gelek netewe û dîn li vê parêzgehê dijîn. Mûsil bajarekê girîng yê asûriyan bû. Piştî ruxandina dewleta Asuriyan, li herêmê îraniyan, Îskenderê Mezin, Sasaniyan, Ebasiyan, Selcûqiyan, Eyûbiyan hwd hikûm kir. Di şerê Çaldiranê de ku di navbera safewiyan û osmaniyan rû daye, ev herêm kete bin destê osmaniyan[1].

Tirkên oxuz di dema Selcukiyan de li dora sala 1050 şûnde tên herêma Mûsilê. Her wiha ji van tirkan re dibêjin tirkmen.

Mûsil di serdema osmaniyan de[biguherîne]

Di salnameyên Parêzgeha Mûsilê de wiha dibêje: "Parêzgeha Mûsilê sê qism e, qisma yekem bajarî ne ku piraniyan wan kurd in. Li şehrên wek Mûsil, Şehrîzor (Kerkûk), Silêmanî, Akrê, Duhok, Zaxo, Şengal, Kifrî, Rewandûz, Koysenceq de dijîn. Qismê duyê jî nîvkoçer in û gelek ji wan eşîrên kurd in. Qismê sêyem jî eşîrên koçer in."[2]

Şemsedîn Samî di berhemekê xwe de wiha dibêje;

İbrahim Hilmi jî di berhema xwe de wiha behsa Mûsilê dike;

Efserê osmaniyan Ahmed Cemal jî di berhema xwe de wiha dibêje: "Mûsil parêzgeha 54an ya osmaniyan e û 6an parêzgeha Kurdistanê ye. Parêzgehên Kurdistanê heft in:

  1. Parêzgeha Erzîromê
  2. Parêzgeha Mamuretu'l-Aziz
  3. Parêzgeha Diyarbekir
  4. Parêzgeha Bidlîsê
  5. Parêzgeha Wanê
  6. Parêzgeha Mûsilê
  7. Parêzgeha Musteqîl Zorê."[3]

Ev delîlên dîrokî nîşan didin ku parêzgeha Mûsilê û taybetî bajarê Kerkûkê, herêmên dîrokî yên kurdistanî ne. Hem bi dîrokî hem bi çandî hem jî bi gelheyê xwe ev herêm, têkildariyeke xurt bi kurdan re heye.

Mûsil di serdema şerê cîhanî de û piştî şerî de[biguherîne]

Parêzgeha Mûsil û bi giştî Rojhilata Navîn di bin dagirkeriya dewletên Keyaniya Yekbûyî û Fransa de bû. Dema şer dewam dike, di 29 nîsan 1916 de di navbera Keyaniya Yekbûyî û Fransa û paşî jî Rûsya beşdar bû, van her sê dewletan Peymana Sykes Pycot bi dizîkî destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Rojhilata Navin di navbera van dewletan de hate parvekirin. Parêzgeha Mûsilê jî kete bin destê Fransayê. Lê paşî dikeve destê Keyaniya Yekbûyî. Hêjayî gotinê ye ku dema ev peyman hatiye destnîşankirin, Mûsil hêj jî di destê osmaniyan da bû. Piştî Bexda jî ket destê Keyaniya Yekbûyî, vê dewletê berê xwe da Mûsilê. 30ê çiriya pêşîn a 1918ê de di navbera osmaniyan û dewletên Îtîlafê Hevpeymena Agirbes ya Mondrosê hate destnîşankirin. Ev peyman belgenameya resmî bû ku Împeratoriya Osmanî xerab bû. Bi dûçûna vê peymanê dewletên Keyaniya Yekbûyî, Fransa û Rûsya dikarin li her derê osmaniyan dagir bikin. Jixwe artêşa Keyaniya Yekbûyî jî berê xwe da Mûsilê û li vir artêşa tirkan xwest ku ji Mûsil derkevin. Serkirdeyê leşkerên inglîzan li Îraqê General Marshall di 7ê çiriya paşîn a 1918ê de ji artêşa tirkan xwest ku heta 15ê çiriya paşîn a 1918ê ji Mûsil derkevin. 9ê çiriya paşîn a 1918ê de Sedrezam Îzzet Paşa fermanek ji serkirdeyê leşkerî yên tirkan Ali İhsan Paşa re şand ku Mûsilê vala bikin. Di encamê de 15ê çiriya paşîn ji Mûsilê vekişiya, 7ê kanûna pêşîn a 1918ê de jî temamî Parêzgeha Mûsilê vekişiyan heta Nisêbinê. Dema dagirkeriya inglîzan li parêzgeha Mûsil dewam dike, di gulana 1919ê de li Silêmanî Serhildana Şêx Mehmûd Berzencî ya Yekem destpê dike. Şêx Mehmûdê Berzencî, Keyaniya Kurdistanê îlan kir, xwe jî wek melikê Kurdistanê îlan kir. Dagirkeriya inglîzan bi tundî dijî derket û operasyon li Silêmanî ji inglîzan hate destpêkirin. Di encamê de Şêx Mehmûd hate girtin û sirgûnê Hindistanê kirin. Dewletên ingilizan û Fransa di nîsana 1920ê de li Îtalya konferansên San Remo dan destpêkirin. Di van konferansan de Mûsil kete bin destê inglîzan, Surî jî kete bin destê fransiyan. Her wisa di vê konferansê de bingehên Peymana Sevrê hatin aşkerekirin.

Di peymana Lozanê de[biguherîne]

Parêzgeha Mûsilê ji aliyê petrolê ve gelek zengîn bû û çavê inglîzan li ser vê herêmê bû ku bixin destê xwe. Jixwe pêşiyê ev herêm di destê Fransayê de bû, ji ber girîngiya petrolê ji Fransayê bi rêya dîplomasiyê wergirt. Lê piştî şerê cîhanî yê yekem, Tirkiye ber bi avabûna dewleteka nû û modern ve çû. Tirkiyeyê di meclîsa xwe de biryar girt ku parêzgeha Mûsilê parçeyek ji Tirkiyeyê ye. Lê Mûsil hêj jî di destê inglîzan de bû.

Pirsgirêka Mûsilê di Lozanê de ji pirsgirêkên sereke bû yên hatine gengeşekirin. Ji bo bidestxistina parêzgeha Mûsilê herdu dewletan wiha îdiyaên xwe diparastin

Îdiyên inglîzan[biguherîne]

Inglîzan jimarên xwe parve kirin ku tirkên herêmê pişkek ji 12 pişkan e. Bi dûçûna înglizan 455 hezar kurd, 66 hezar tirk û 62 hezar mesihî hene. Bi dûçûna jimaratina nifûsa herêmê ji layê inglîzan; tirk hem hebûna kurdan ya bingeh-aryan red dikin hem jî nifûsa kurdan gelek kêm nîşan didin. Lê dijî vê inglîz dibêjin ku kurd mileteke cuda ye ji ereban û tirkan. Ji ber vê sedemê inglîzan nexwast ev parêzgeh bikeve destê tirkan.

Bi dûçûna raportên inglîzan nifûsa parêzgeha Mûsilê [4];

Bajar\Netewe Ereb Kurd Tirkmen Mesihî Cihû Bi giştî
Mûsil 170663 179820 14895 57425 9665 432468
Hewlêr 5100 77000 600 4100 4800 106000
Kerkûk 10000 45000 100 18000 1400 92000
Silêmanî -- 152900 1000 18000 1000 155000
Bi giştî 185763 452720 65895 62225 16865 785468

Nûnerê inglîzan Lord Curzon li dijî nûnerên tirkan wiha digot:

Îdiayên tirkan[biguherîne]

Dewleta Tirkiyeyê di Lozanê de tezên xwe diparastin û digot nifûsa Mûsilê 500 hezar e; 263 hezar kurd, 146 hezar tirk, 43 hezar ereb, 18 hezar êzidî û 13 hezar jî xeyrîmûslîm dijîn li herêmê. Bi dûçûna van jimaran nûnerê Tirkiyeyê İsmet İnönü diparast ku qedera tirk û kurdan wekhev e, bingeha kurdan digehe ser nijadê turanan. Ji ber vê sedemê parêzgeha Mûsilê wek para xwe hesab dikir.

Bi dûçûna raportên tirkan nifûsa parêzgeha Mûsilê [5];

Bajar\Netewe Kurd Tirkmen Ereb Êzidî Ne-misliman Bi giştî
Silêmanî 62830 32960 7210 -- -- 103000
Kerkûk 97000 79000 8000 -- -- 184000
Mûsil 104000 35000 28000 18000 1000 216000
Bi giştî 263830 146960 43210 18000 31000 503000

Encama Lozanê[biguherîne]

Ev gengeşeya herdu terefan negihîşt ti encaman. Di Lozanê de biryar hat girtin ku divê di neh mehan de ev pirsgirêk bi dostane were çareserkirin. Eger dîsa çareser nebû, ev pirsgirêk dê li Cemiyeta Neteweyan were çareserkirin. Heta ku ev pirs were çareserkirin nayê qebûlkirin ku ti alî statûko yê xerab bikin. [6]. Jixwe heta ku dîsa heyetên van herdu dewletan kombûn, ti hereketên van herdu hêzan li herêmê çênebûn.

Piştî Lozanê[biguherîne]

Piştî Lozanê prosesa 9 mehan destpê kir û 19ê gulana 1924ê li Stenbolê konferansek çêbû. Tirkiyeyê li vir jî tezên xwe parastin û ji inglîzan got eger Musilê bidin Tirkiyeyê, em ê hinek dahatên petrolê bidin inglîzan. Lê serokheyetê inglîzan Sir Percy Cox ev qebûl nekir û li ser vê herêma Hekariyê jî ji tirkan xwest ku li Hekariyê nerazîbûnên nestoriyan hebûn û dewleta tirk ev nerazîbûn bi şidetê çareser dikir. Ji ber van angaştên îngilizan, tirk bêçare man. Jixwe piştî vê konferansê 7ê tebaxa 1924ê li herêma Hekarî, serhildana nestoriyan destpê kir. Vê rûdanê nîşan da ku tirk hêj nikarin aşitî li welatê xwe durist bike lê Mûsilê jî dixwazin. Wezareta derve ya tirkan ji vê civînê jî destvala vegerî.

Ji bo çareserkirina vê pirsgirêkê rêyek tenê ma bû; Çareseriya Cemiyeta Neteweyan. Cemiyeta Neteweyan ji bo vê pirsgirêkê komîsyonek ava kir û şand herêmê. Vê komîsyonê dest bi xebatên çandî, dîrokî, folklorî, cografyayî kir. 29ê çiriya pêşîn a 1924ê di navbera parêzgeha Hekarî û Mûsilê de xetek hate çêkirin. Ev xet wek Xeta Brûkselê hate binavkirin. Di encamê de tevlîbûna Mûsilê ji bo dewleta Iraqê bi hindek şertan hate pejirandin;

  1. Dewleta Iraqê 25 salan dê bin mandateriya Cemiyeta Neteweyan de bimîne
  2. Ji bo rêvebirina dadê û perwerdehiya herêmê ji kurdan re karmend dê werin peyda xwestin û kurdî wek zimanê fermî dê were qebûlkirin
  3. Eger mandaterî xelas be û ji kurdan re xweserî neyê bicîhkirin xelkê herêmê dê şûna ereban dewleta Tirkiyeyê tercîh bike. Ji ber rewşa Tirkiyeyê ji Iraqê xweştir e, dê herêm bikeve destê tirkan
  4. Lê eger teqsîmata herêmê were bicîhkirin Zêyê Biçûk dê bibe sinor û Mûsil ji Tirkiyeyê, Kerkûk jî ji Iraqê bimîne[7].

Di prosesa çareserkirina Cemiyeta Neteweyan de, li Tirkiyeyê gelek rûdan çêbûn. Berpirsên komîsyonê ji aliyê tirkan dihatin asteng kirin ku lêkolînên xwe bikin, li herêma Hekarî êrîşên tirkan ser nestoriyan çêbûn û ya girîngtirîn li Bakurê Kurdistanê, Serhildana Şêx Seîd rûda. Di encamê de angaştên tirkan bêbingeh man û Mûsil tevlî axa Iraqê bû.

Di dawiya dawîn de 16ê kanûna pêşîn a 1925ê de di rûniştina 37ê ya Cemiyeta Neteweyan de biryar hate hilgirtin [8];

  1. Hidûdê Iraq û Tirkiyeyê dê Xeta Brûkselê teqîp bike
  2. Divê Iraq û Brîtanya peymaneke nû ya mandateriyê destnîşan bikin
  3. Ji bo ewlehiya civakên kurd, divê erk ji bo komîsyonê were dayîn
  4. Ji bo rêvebirina herêmê(parêzgeha Mûsilê), dadê û perwedehiyê divê kesên kurd werin tayînkirin. Zimanê kurdî divê di van hemû xebatan de zimanê fermî be

Di 18ê kanûna paşîn a 1926ê de parlamentoya Iraqê mandateriya Brîtanyayê ji bo 25 salan dirêj kir. Di 18ê sibata 1926ê de parlamentoya Brîtanyayê, ev biryara parlamentoya Iraqê pejirand.

5ê hezîrana 1926ê di navbera Tirkiyeyê, Îngilistan û Iraqê de peymanek hate destnîşan kirin. Bi dûçûna vê peymanê Tirkiyeyê tevlîbûna Mûsilê bo Iraqê pejirand. Li hemberî vê hindek dahatên petrola Mûsilê ji Tirkiyeyê re hat dayîn. Ev dahatên petrolê ji bo 25 salan dê were dayîb ji bo Tirkiyeyê. 7ê hezîrana 1926ê jî parlamanetoya Tirkiyeyê ev peyman erê kir.

Paşeroja vê mijarê[biguherîne]

Her çend pirsa Musilê wek herêma Mûsil bê fêmkirin, di esasê de li vir behs û xeber Başûrê Kurdistanê ye.

Niha pirsa Mûsilê bi serxwebûna Başurê Kurdistanê girêdayî ye ku parêzgeha Mûsil ya di wextê Osmaniyan de bi giştî herêmên kurdnişîn bûn.

Her çend kurd dixwazin serbixwe bibin jî dewletên cîran ji vê rewşê nerazî ne û dixwazin Başûrê Kurdistanê dagir bikin. Ji van dewletan ya herî muhim Tirkiyeye ku hêj ji dibêje Mûsil û Kerkûk axa tirka ye. Dîrokzanê tirk Mim Kemal Oke dibêje ku Turgut Özal şevekê ji niska ve bi telefonê li min digere û ji min re dixwaze ku eger em Başûrê Kurdistanê dagir bikin tu dikarî argûmentên kêrhatî û dîrokî peyda bikî[9]

Gotarên têkildar[biguherîne]

Çavkanî[biguherîne]

  1. Atlaslı Memaliki Osmaniye Coğrafyası,s57-Ali Rıza
  2. Musul Vilayeti Salnamesi,1306/1890,s100-Vilayet Mektupçusu Tevfik efendi
  3. Coğrafyayî Osmanî-Ahmed Cemal
  4. İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:450
  5. İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:446
  6. Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt:1- Baskın Oran, r:261
  7. Türk Dış Politikası,Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt:1- Baskın Oran, r:264
  8. İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:472
  9. Musul Komplosu, Mim Kemal Oke,Wesanên Irfan, Xizîran 2012, r:10