Ûzbêkistan

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
(Ji Ûzbekistan hat beralîkirin)
Jump to navigation Jump to search
O‘zbekiston Respublikas
Komara Ûzbêkistan
Ala Ûzbêkistanê Arma Ûzbêkistanê
(Ala) (Nîşan)
Sirûda netewî: Serquyosh, hur o‘lkam, elga baxt, najot.
Uzbekistan on the globe (Eurasia centered).svg
Zimanên fermî Ûzbêkî


Paytext Taşkent (Ûzbêkî Toshkent)
41°16′Bk 69°13′Rh / 41.267°Bk 69.217°Rh / 41.267; 69.217
Bajarê mezin Taşkent
Sîstema siyasî Komar
 - Serkomar
 - Serekwezîr
Shavkat Mirziyoyev
Abdulla Oripov
Rûerd
 - Giştî
 - Av (%)

448.978 km2
4,9
Gelhe
 - Giştî (2016)
 - Berbelavî

32.121.000 kes
71,5 kes/km2
Serxwebûn 1'ê rezberê 1991, ji YKSS de.
Dirav So‘m
Dem UTC+5
Nîşana înternetê .uz
Koda telefonê +998
Uz-map.png

Ûzbêkistan (ûzbêkî O‘zbekiston; fermî Komara Ûzbêkistan, ûzbêkî O‘zbekiston Respublikasi) welateka li Asya navîn de ye. Cîrantiya Ûzbêkistanê bi Qezexistan, Qirgizistan, Tacîkistan, Efxanistan û Tirkmenistanê re he ye.

Erdnîgarî[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

447.400 km² rûerda Ûzbêkistanê he ye, bi mezinahî xwe ew welata cîhaneyê 56an e. Direjhatiya welat ji rojhelat Gola Aralê de rojava heta Ferghanatal nezikî 1.200 km, firehî jî di başûr û bakur de 930 km e. Li başûr rojhelat Tirkmenistan, li bakur Qezexistan û Gola Aralê, li başûr Tacikistan û li rojhelat jî Qirgizistan heye. Çi qas ji bo Gola Aral hereşekê hişk bûn heye û hin navçe xwe di sînorên Qezexistan de dima jî bi 43.000 km aqarê xwe ew gola herî mezin Ûzbêkistanê ye. Çiyayê herî mezin bi 4.300 m Çiyayê Beşton e.

Çem[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di Ûzbêkistanê re du çemên mezin, bi 2.539 km çemê Amudaryo û bi 2.212 km an çemê Sirdaryo derbaz dibe. Amudaryo Efxanistan li çiyayên Pamir û Hindîkûş dize û li Tacikistan û Efxanistanê bi navê Pamîr tê navkirin. Amudaryo paş di sînorên Efxanistan û Ûzbêkistanê re derbaz bû şunda di paralela sînorên Ûzbêkistan û Qezexistan re derbaz dibe. Sirdaryo li Qirgizistan şunda dikeve Ûzbêkistanê paş Ferghanatal derbaz kir şunda dikeve Tacikistanê û şunda Ûzbêkistanê re derbaza Qezexistan dibe.

Hin çemên dinên Ûzbêkistan ewna ne;Surxondaryo, Qashqadaryo, Qarshi, û Zarafshon e.

Suruşt[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Perekî zêr ê Eukratîdês I (en), ku li Buxarayê hat dîtin

Li Ûzbêkistanê suruşta Suruşta Çol tê dîtîn. Havînan germ û bê barij e, zivistanan jî sar e.

Alim Khan (en), emîrê Buxarayê, 1911

Dîrok[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Di 20 Hezîran 1990 de, Ozbekistanê serweriya dewleta xwe ragihand. Di 31ê Tebaxa 1991ê de, Ozbekistanê piştî hewldana derbeya têkçûyî ya li Moskowê serxwebûna xwe ragihand. 1'ê Îlonê Roja Serxwebûna Neteweyî hat îlankirin. Yekîtiya Sovyetê di 26ê Kanûna Paşiyê ya wê salê de hat hilweşandin. Islam Karimov, ku berê sekreterê yekem ê Partiya Komunîst a Ozbekistanê bû ji sala 1989ê ve, di sala 1990 de wek serokê Komara Sovyeta Sosyalîst a Ozbekistanê hat hilbijartin.

Parêzgehên Ûzbêkistan[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Parêzgehên Ûzbêkistan:

Uzbekistan provinces numbered.svg

Çand û huner[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Gel[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Gorî danen fermiyên 1993an de gelê Ûzbêkistanê wiha par ve dibe; %73,7 ûzbêkî, %5,5 rus, %5,1 tacîkî, %4,2 qezexî, %2 tatarên kirimî, %2 qereqalpakan, %1,1 koreyî ne. Li wan bêtir ew hindikenên kurd, ûygûrî, elman, azerî jî hene.

Ol[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Li gelî Ûzbêkistanê 88 % xwe misilmanên sunnî ne. 9% en xwe xristiyanên ortodoksên rus in. Li wan bêtir misilmanên Şî, xristiyanên zavên din û jî hene.

Bajar[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]

Bajarên Ûzbêkistanê herî mezin ewna ne: Taşkent (Toshkent) (nêzîkî 1.978.000 kes), Namangan (nêzîkî 432.500 kes), Semerqend (nêzîkî 319.400), Andijon (nêzîkî 318.500), Bûxara (Buxoro) (nêzîkî 247.700) û Nukus (nêzîkî 230.000) (di 2005 de)

Xiva

Girêdanên derve[biguherîne | çavkaniyê biguherîne]