Zimanên îranî

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Here cem: navîgasyon, lêgerîn

Zimanên îranî şitleke malbata zimanên hind û ewropî ye. Li cîhanê li dor 270 milyon kes zimanekî îranî diaxêvin.

Cihêkirin bi erdnigarî[biguherîne]

Mirov dikare zimanên îranî têxe du cihan: yê rojhilat û yê rojava; her yek ji wan jî cardin têxe du cihan: yê bakur û yê başûr.

Cihêtiya dengan di zimanên îranî yên rojava û zaraveyên kurdî[biguherîne]

Îranî a Kevn Partî Goranî Zazakî Talî Semnanî Zaraveyên Hezarî Zaraveyên Navend Beluçî Kurmancî Farisî
*ś/ź s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z h/d
-ž- -ž- -ž- -ǰ- -ž- ǰ.ž -ǰ- ǰ.ž.z -č- -ž- -z-
ž ž ž (y-) ǰ ž ǰ.ž ǰ (z-) ǰ.ž.z ǰ -ž- z
*thr hr (ya)r (h)r (hī)r (h)*r (h)r r r s s s
*d b b b b b b b b b(?) d d

Zimanên îranî yên rojhilat[biguherîne]

Bakûr

  1. Avestî (mirî ye; wateya olî heye)
  2. Xwarizmî (mirî ye)
  3. Baktrî (mirî ye)
  4. Sogdî (mirî ye; Zaraveyên wê: Xirîstiyan, Budîst, Mana) --> Yagnobî (li Tacikistan)
  5. Skitî (mirî ye), Sarmatî (mirî ye), Alanî,
  6. Osetî (Zaraveyên wê: Îron, Dîgoron)

Başûr

  1. Muncî, Sanglexî, Îşkaşmî, Zebakî, Sarikolî, Şugnî, Ruşanî, Yazgulamî, Waxî, Yidga, Wanecî
  2. Sakî (mirî ye; Zaraveyên wê: Xotî û Tumşuqî )
  3. Peşto

Zimanên îranî yên rojava[biguherîne]

Bakur

Partî (mirî ye)

  1. Urmûrî, Paraçî
  2. Darî ya Zerdeştan (ne Darî ya Efxanistanê ye)
  3. Kurdî: dimilî, hewramî, kurmancî, kelhûrî, lekî, soranî
  4. Başkurdî
  5. Semnanî, sengeserî
  6. Gîlekî, mazenderanî, şehmîrzadî
  7. Belûçî
  8. Talişî, herzanî

Başûr

  1. Farsiya kevn (mirî ye)
  2. Farsiya pehlevî
  3. Farsî (zarave: zimanê nivîsê darî, tacikî, hazaragî)
  4. Lorî, bextiyarî
  5. Tatî bi tatiya cihûdan
  6. Fars, larî (laristanî), başkardî

Cihêkirina dîrokî û erdnigarî[biguherîne]

Zimanên îranî yên nû[biguherîne]

Yên ku Îro tên axaftin:

Bakûrê Rojhilat

Başûrê Rojhilat

Bakûrê Rojava

Başûrê Rojava

Zimanên îranî yên nîvkevn[biguherîne]

Zimanên îranî yên kevn[biguherîne]

Zimanên îranî yên kevn ji 5000 hate 1000 (b.z.) hatin axaftin.

Di lêkolînên nû yên Nicholas Sims-Williams ji zankoya London hat dîtin ku Avestî zimanê herî kevn e.

Yên din ji wî peyda bûne.

Tabloya peyvên zimanên îranî[biguherîne]

Îngilîzî Kirmanckî Kurmancî/Soranî Peşto Belûçî Mazenderanî Farsî Pehlevî Partî Farsiya kevn Avestayî Osetî
beautiful rind rind,bedew, delal/cwan ʂkulai/xkulai, ʂɑjista/xɑjista sharr, soherâ ṣəmxâl/ Xəş-nəmâ zibâ/ xuš-chehreh hučihr, hužihr hužihr naiba vahu-, srîra ræsughd
blood gunî xwîn, xûn/xwên wina hon xun xūn xōn gōxan vohuni- tug
bread nan nan ɖoɖəi, nəɣɑn nân, nagan nûn nân nân nân dzul
bring ardene anîn/hênan/weranîn, hawirdin rɑ wɺ̡əl âurten, yārag, ārag biyârden âvardan/biyar âwurdan, āwāy-, āwar-, bar- āwāy-, āwar-, bar- bara- bara, bar- xæssyn
brother bira bira, brader wror brāt, brās birâr barādar brād, brâdar brād, brādar brâtar brâtar- æfsymær
come amayene hatin/wara rɑ tləl āhag, āyag Biyamona, enen âmadan âmadan, awar awar, čām ây-, âgam âgam- cæwyn
cry berbayene girîn ʒaɺ̡əl greewag, greeten bərmə/ qâ geristan/geryeh griy-, bram- kæwyn
dark tarî tarî/tarîk tjɑrə thár siyo târîk târīg/k târīg, târēn sâmahe, sâma tar
daughter/girl kêna keç, qîz, dot/kiç, kîj, kenîşk lur dohtir, duttag kijâ/ dether doxtar duxtar duxt, duxtar duxδar čyzg (Iron), kizgæ (Digor)
day roce/roje/roze roj wrad͡z roç rezh rûz rōz raucah- raocah- bon
do kerdene kirin/kirdin kawəl kanag, kurtin hâkerden kardan kardan kartan kạrta- kәrәta- kænyn
door çeber derî, derge/derke, derga war, daɺ̡a gelo, darwāzag bəli dar dar dar, bar duvara- dvara- dwar
die merdene mirin/mirdin mrəl mireg mərnen murdan murdan mạriya- mar- mælyn
donkey her ker xar her xar xar xar xæræg
egg hak hêk/hêlke hagəi heyg, heyk merqâna toxm toxmag, xâyag taoxmag, xâyag taoxma- ajk
earth êrd erd, zemîn/herd zməka zemin zemi zamin zamīg zamīg zam- zãm, zam, zem zæxx
evening şan êvar/êware mɑʂɑm/mɑxɑm begáh nəmâşun begáh sarshab êbêrag izær
eye çim çav/çaw stərga ch.hem, chem bəj, Çəş chashm chašm chašm čaša- čašman- cæst
father bav/bab, bawk plɑr pit, piss piyer pedar pidar pid pitar pitar fyd
fear ters tirs vera, tars turs, terseg təşəpaş tars tars tars tạrsa- tares- tas
fiancé waşte dezgîran t͡ʃanɣol nām zād xasgar nâm-zad - - usag
fine weş xweş ʂa/xa wash, hosh xaar xosh dârmag srîra xorz / dzæbæx
finger gişt til/qamik, engust gwəta lenkutk, mordâneg angoos angošt angust dišti- ængwyldz
fire adir agir/awir, agir or âch, âs tesh âtaš, âzar âdur, âtaxsh ādur âç- âtre-/aêsma- art
fish mase masî kab mâhi, mâhig mahi mâhi mâhig mâsyâg masya kæsag
food / eat werdene xwarin/xwardin xoɺ̡ə / xwaɺ̡əl warag, warâk Xərak/ xəynen Gaza / xordan parwarz / xwâr, xwardīg parwarz / xwâr hareθra / ad-, at- xærinag
go şîyayene çûn tləl jwzzegh, shutin shunen / burden raftan raftan, shudan ay- ai- ay-, fra-vaz cæwyn
god heq xwedê/xwa xwdai hwdâ homa, xəda khodâ bay, abragar baga- baya- xwycaw
good rind baş, rind/baş, çak ʂə/xə jawáin, šarr xâr xub / nîuū xūb, nêkog vahu- vohu, vaŋhu- xorz
grass vaş giya/gya wɑʂə/wɑxə rem, sabzag sabzeh, giyâh giyâ dâlūg urvarâ kærdæg
great girs / pîl mezin, gir/gewre, mezin loj, ɣwara mastar, mazan gat, belang, pila bozorg wuzurg, pīl vazraka- uta-, avañt styr
hand dest dest lɑs dast dess dast dast dast dasta- zasta- k'ux / arm
head ser ser sar, kakaɺ̡ai saghar kalə sar, kalleh sar sairi sær
heart zerre dil/dill zɺ̡ə dil, hatyr dil/dill del dil dil aηhuš zærdæ
horse estor hesp/esp ɑs asp istar asp, astar asp, stōr asp, stōr aspa aspa- bæx
house keye mal/mall, xanu kor, xuna log, dawâr səre xâneh xânag demâna-, nmâna- xædzar
hunger vêşan birçîtî/birsêtî lwəʐa/lwəga shudhagh veyshna gorosnegi gursag, shuy stong
language (also tongue) ziwan, zon ziman/ziman, ziwan ʒəba zevân, zobân ziwân zabân zuwân izβân hazâna- hizvâ- ævzag
laugh huyayene kenîn/pêkenîn, kenîn xandəl khendegh, hendeg xandidan xandīdan karta Syaoθnâvareza- xudyn
life jewiyaene jiyan ʒwandun zendegih, zind zendegi zīndagīh, zīwišnīh žīwahr, žīw- gaêm, gaya- card
man merd mêr/ pyaw saɺ̡ai, meɺ̡ə merd merd mard mard mard martiya- mašîm, mašya adæjmag
moon aşme heyv/mang spoʐmai/spogmai, mjɑʃt máh mithra mâh māh māh mâh- måŋha- mæj
mother maye dayik, mak mor mât, mâs mâr mâdar mādar mādar mâtar mâtar- mad
mouth fek dev, fek/dem xwlə dap dahân dahân, rumb åŋhânô, âh, åñh dzyx
name name nav/naw num nâm num nâm nâm nâman nãman nom
night şewe şev/şew ʃpa šap, shaw sheow shab shab xšap- xšap- æxsæv
open akerdene vekirin/kirdinewe prɑnistəl, xlɑsawəl pabožagh, paç vâ-hekârden bâz-kardan abâz-kardan būxtaka- būxta- gom kænyn
peace kotpy aştî, aramî roɣa ârâm âshti, ârâmeš, ârâmî âštih, râmīšn râm, râmīšn šiyâti- râma- fidyddzinad
pig xoz beraz, xinzîr xug, seɖar khug xi xūk xūk xwy
place ja cih/jê d͡zɑj hend, jâgah jâh/gâh gâh gâh gâθu- gâtu-, gâtav- ran
read wendene xwendin/xwêndin lwastəl wánagh baxinden xândan xwândan kæsyn
say vatene gotin/witin, gutin wajəl gushagh baotena goftan, gap(-zadan) guftan, gōw-, wâxtan gōw- gaub- mrû- dzuryn
sister wae xweh, xweşk, xoe xor gwhâr xâxer xâhar/xwâhar xwahar x ̌aŋhar- "sister" xo
small qic biçûk kut͡ʃnai, waɺ̡ukai, kam gwand, hurd pətik, bechuk, perushk kuchak, kam, xurd, rîz kam, rangas kam kamna- kamna- chysyl
son qij, lac kur, law/kurr zoj baç, phusagh pisser pesar, pûr, baça pur, pusar puhr puça pūθra- fyrt
soul gan gan, gyan, rewan arwɑ rawân ravân rūwân, gyân rūwân, gyân urvan- ud
spring usar bihar/behar psarlai bhârgâh wehâr bahâr wahâr vâhara- θūravâhara-
tall berz bilind/berz lwaɺ̡, d͡ʒəg bwrz, buland boland / bârez buland, borz bârež barez- bærzond
ten des deh/de les deh da dah dah datha dasa dæs
three hîrê sê, sisê dre sey se se hrē çi- θri- ærtæ
village dewe gund/dê kəlai helk, kallag, dê deh deh, wis wiž dahyu- vîs-, dahyu- vîs qæw
want waştene xwestin/wîstin ɣuʂtəl/ɣuxtəl lotagh bexanen xâstan xwâstan fændyn
water owe av/aw obə âp ab âb/aw âb âb âpi avô- don
when key kengê/key, kengê kəla ked kay kay ka čim- kæd
wind va ba bɑd gwáth bâd wâd vâta- dymgæ / wad
wolf verg gur/gurg lewə, ʃarmuʂ/ʃarmux gurkh varg gorg gurg varka- vehrka birægh
woman ceniye jin ʂəd͡za/xəd͡za jan zhənya zan zan žan gǝnā, γnā, ǰaini-, sylgojmag / us
year serre sal/sall kɑl sâl sâl sâl θard ýâre, sarәd az
yes / no ya / ne erê, belê, a / na, no ho (wo) / na, ja ere / na baleh, ârē, hā / na, nee hâ / ney hâ / ney yâ / nay, mâ yâ / noit, mâ o / næ
yesterday vizêr duh/dwênê parun direz diruz dêrûž diya(ka) zyō znon
Îngilîzî Kirmanckî Kurmancî/Soranî Peşto Belûçî Mazenderanî Farsî Pehlevî Partî Farsiya kevn Avestayî Osetî

Çavkanî[biguherîne]