Zimanên îranî

Ji Wîkîpediya

Zimanên îranî şitlekî zimanmalbata hind û ewropî ye. Kesên, ku yek ji van zimanan zimanê wan ê zikmakî ye, jê re îranî tê gotin. Ji aliyê 270 milyon kesan ve tên axaftin.

Tabloya Naverokê 1 Cihêkirin bi Erdnigarî 1.1 Cihêtiya dengan di zimanên îranî yên rojava û zaraveyên kurdî 1.2 Zimanên îranî yên rojhilat 1.3 Zimanên îranî yên rojava 2 Cihêkirina dîrokî û erdnigarî 2.1 Zimanên îranî yên nû 2.2 Zimanên îranî yên nîvkevn 2.3 Zimanên îranî yên kevn

[biguherîne] Cihêkirin bi Erdnigarî

Mirov dikare zimanên îranî têxe du cîhan: yê rojhilat û yê rojava. Her yek ji wan jî cardin têxe du cîhan: yê bakur û yê başûr.

[biguherîne] Cihêtiya dengan di zimanên îranî yên rojava û zaraveyên kurdî

Îranî a Kevn	Partî	Goranî	Zazakî	Talî	Semnanî	Zaraveyên Hezarî	Zaraveyên Navend	Beluçî	Kurdî	Farisî
*ś/ź	s/z	s/z	s/z	s/z	s/z	s/z	s/z	s/z	s/z	s/z	h/d
*č	-ž-	-ž-	-ž-	-ǰ-	-ž-	ǰ.ž	-ǰ-	ǰ.ž.z	-č-	-ž-	-z-
*ǰ	ž	ž	ž (y-)	ǰ	ž	ǰ.ž	ǰ (z-)	ǰ.ž.z	ǰ	-ž-	z
*thr	hr	(ya)r	(h)r	(hī)r	(h)*r	(h)r	r	r	s	s	s
*d	b	b	b	b	b	b	b	b	b(?)	d	d

[biguherîne] Zimanên îranî yên rojhilat

Bakûr

1. Avestî (mirî ye; wateya olî heye)
2. Xwarizmî (mirî ye)
3. Baktrî (mirî ye)
4. Sogdî (mirî ye; Zaraveyên wê: Xirîstiyan, Budîst, Mana) --> Yagnobî (li Tacikistan)
5. Skitî (mirî ye), Sarmatî (mirî ye), Alanî,
6. Ostî (Zaraveyên wê: Îron, Dîgoron)

Başûr

1. Muncî, Sanglexî, Îşkaşmî, Zebakî, Sarikolî, Şugnî, Ruşanî, Yazgulamî, Waxî, Yidga, Wanecî
2. Sakî (mirî ye; Zaraveyên wê: Xotî û Tumşuqî )
3. Paştû

[biguherîne] Zimanên îranî yên rojava

Bakur

1. Partî (mirî ye)
2. Urmûrî, Paraçî
3. Darî ya Zerdeştan (ne Darî ya Efxanistanê ye)
4. Kurdî: kurmancî, soranî, kelhûrî, kirmanckî, hewramî, lekî
5. Semnanî, sengeserî
6. Gîlekî, mazenderanî, şehmîrzadî
7. Belûçî
8. Talişî, herzanî

Başûr

1. Farisiya kevn (mirî ye)
2. Farisiya pehlevî
3. Farisî (zarave: zimanê nivîsê darî, tacikî, hazaragî)
4. lorî, bextiyarî
5. Tatî bi tatiya cihûdan
6. Fars, larî (laristanî), başkardî

[biguherîne] Cihêkirina dîrokî û erdnigarî

[biguherîne] Zimanên îranî yên nû

Yên ku Îro tên axaftin:

Bakûrê Rojhilat

• Osetî li Qafkasya
• Yagnobî (Tacikistan)

Başûrê Rojhilat

• Paştû (Efxanistan, Pakistan)
• Zimanên Pamîr: Şugnî, Oroşorî, Bartangî, Roşanî, Sarikolî, Yazgulamî; Zengleçî, Îşkaşmî, Waxî; Muncî, Yidga; Wanecî (Tacîkistan)

Bakûrê Rojava

• Zimanê Kurdî bi zaraveyên:
  • Kurmancî (Tirkiye, Îraq, Sûrî, Îran, kevnekomarên Yekîtiya Soviyetê)
  • Soranî (Îraq, Îran)
  • Hewramî, Bacelanî, Şebekî, Sarlî (Îrak û Îran)
  • Zazakî Zazakî ya Bakur "Kirmanckî", û ya Başûr Dimilî, herwekî Ginî, Kirdkî (Tirkiye)
  • Kelhûrî (Îran û Îrak)
  • Lekî (Îran, Îran, Tirkîye)
• Gîlekî, Mazenderanî, Şehmîrzadî (Îran)
• Belûçî (Îran, Pakistan)

Başûrê Rojava

• Farisî, an Tacîkî (Efxanistan, Îran, Tacîkistan)
  • Zimanê nivîsînê yê Farisî: Darî
• Tatî
• Lorî

[biguherîne] Zimanên îranî yên nîvkevn

• Partî
• Pehlevî
• Zogdî
• Xwarizmî
• Baktrî
• Sakî
• Osetî)

[biguherîne] Zimanên îranî yên kevn

Zimanên îranî yên kevn ji 5000 hate 1000 (b.z.) hatin axaftin.

• Farisiya Kevn
• Avestî
• Medî

Di lêkolînên nû yên Nicholas Sims-Williams ji zankoya London hat dîtin ku Avestî zimanê herî kevn e.

Yên din ji wî peyda bûne.