Qizilbaş
Qizilbaş an jî sersor[a] (bi osmanî û farisî: قزلباش), ji dora nîvê sedsala 15an ve peyrewên rêza şiîtiyên sofî ya sefewiyan (safawiyya) bûn ku leşkerên van di destpêkê de ji eşîrên koçerên tirkmen ên herêma Azarbaycanê pêk dihatin, lê paşê ji hemî miletan ji herêmên împeratoriyê pêk dihatin. Navê wan ji serpoşa sor a taybetmendî (bi farisî: Tark-e Ḥaydarī 'Kaskê Heyder') bi diwanzdeh spandrel pêk tê, ku tê gotin ku serokê wan, Heyder (dora 1460–1488), destnîşan kiriye. Di nav arteşê qizilbaşê de tirkmen, kurd, ecem û ermenî hebûn, lê peyva qizilbaş behsa komeke etnîkî nake û li hin herêman wekî hevwateya şiî û elewiyan tê bikaranîn. Peyv îro carinan xwedî karekterek pejoratîf e.
Dîroka hebûna qizilbaşan vedigere sedsala 15an, dema ku rêberê ruhanî yê tevgerê, Şêx Heyder (serokê terîqeta sefewiyan), peyrewên xwe di nav hêzên çekdar de organîze kir.
Rêxistin
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Qizilbaş hevpeymaniyek ji gelek eşîrên cûda yên bi piranî (lê ne bi tevahî) bi paşxaneya tirkîaxiv pêk dihat ku di pabendbûna xwe bi rêznameya sefewî de yek bûn. Ji bilî tirkmenan, piştî reforma leşkerî ya Şah Ebasê Yekê di destpêka sedsala 17an de, qizilbaş herwiha hejmarên mezin ji kurd,[1] gîlek, faris û taliş jî di nav xwe de girtin.
Wek murîdên (xwendekarên sondxwarî) yên pîrên sefewî, qizilbaş bi awayekî bêdawî guh didan serokê xwe, wekî murşid-e kāmil "rêberê giyanî yê bilind" û piştî damezrandina padîşahiyê, wekî padîşahê xwe (padîşahê mezin). Bi vî awayî, damezrandina padîşahiyê têkiliya pîr-murîd a bi tevahî olî guherand bo têkiliyeke siyasî. Di encamê de, her kiryareke bêîtaetiya sûfiyên qizilbaş li dijî fermana mamosteyê giyanî (bi farisî: nāsufigari "reftarên ne li gorî sûfiyekî") bû "kiryareke xiyanetê li dijî padîşah û sûcek li dijî dewletê" ye, wekî ku di 1614an de dema ku Ebbasê Mezin hin şagirt bi idamkirinê hate ceza kirin.[2]
Kom û eşîrên ku pêk dihatin
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Di nav qizilbaş de, eşîrên tirkmen ên ji Bakurê Kurdistanê û Azerbaycana Îranê ku alîkariya Şah Îsmaîl kiribûn da ku dûgela Aqqoyûnî têk bibe, hem ji hêla hejmar û hem jî ji hêla bandorê ve yên herî girîng bûn û navê qizilbaş bi gelemperî tenê ji bo wan tê bikaranîn.[3] Hin ji van eşîrên mezin ên tirkmen di nav heşt an neh eşîran de hatine dabeş kirin, di nav wan de:
- Ustādjlu
- Rūmlu
- Shāmlu
- Dulqedîr
- Efşar
- Qacar
- Tekûlû
Carinan eşîrên din - wek tûrkmen, baharlu, qeremānlu, warsaq, û bayāt - di nav van "heft uymaqên mezin" de hatine rêzkirin. Îro, bermahiyên konfederasyona qizilbaş di nav efşar, qeşqayî, tûrkmen, şahsevan û yên din de têne dîtin.[4]
Hin ji van navan ji navekî cihî pêk tên ku paşgira tirkî -lu lê hatiye zêdekirin, wek şamlu an bahārlu. Navên din ên eşîrên oxizî ên kevin in wek efşar, dulqedîr, an beyet, wekî ku ji hêla dîroknasê tirkî yê serdema navîn Mehmûd Kaşxerî ve hatiye behs kirin.
Eşîrên ne-tirkî yên îranî di nav qizilbaşê de wekî tacîk hatin binavkirin û ji wan pêk dihatin:[5]
Dîrok
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Di 1501an de, qizilbaş, di bin serweriya serokê xwe û paşê Şah Îsmaîl I de, bajarê Tewrêzê dagirkirin û di neh salên pêş de hemû Rojhilata Kurdistanê, Îran, Iraq û rojavayê Efxanistanê fetih kirin. Di demek kurt de qizilbaş bi osmaniyan re ketin pevçûnê, ku heta wê demê hemû deverên Împeratoriya Bîzansê fetih kiribûn. Di şerê Ebexê li Bakurê Kurdistanê de, qizilbaş, ku çekên wan pir kêmtir bûn, di 1514an de ji aliyê siltan Selîm I ve qismî têk çûn.[6] Wî bi hezaran şervanên qizilbaş li herêma xwe ya rojhilat îdam kir û qizilbaş hiştin ku li rojavayê çiyayan di rewşek tenêtiyê de bijîn.[7] Ev rewş, digel rêzenivîsa bektaşî, bû sedema derketina "elewiyan" ên Bakurê Kurdistanê îro.[8]
Li Efxanistanê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Qizilbaş li Efxanistana îro neviyên rêveber û karmendên sivîl in ku di bin serweriya efşar û dûranî de li vir bi cih bûne. Hin ji wan piştî damezrandina Efxanistanê ji hêla serweran ve wekî çînek fermî ya xwendewar hatine tayîn kirin û wekî parêzgarên nû xizmet kirine. Ew şiîyên dozdeh îmaman in û bi farisî diaxivin. Wan bi giranî li Kabûl, Herat û Qendaharê dijîn û demek dirêj berî ku di sedsala 20an de ji hêla neteweperestên peştûn û oldarên sunî ve di bin serokatiya qiralê Efxanistanê Ebdurehman Xan de ji desthilatdariyê werin bêparkirin, aîda qada elîtê bûn.[9] Îro, ew bi gelemperî wekî beşek ji gelê tacîk têne hesibandin.[10]
Nîşe
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- ^ Herwiha jî wekî kumsor an kimsor
Çavkanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- ^ Mawṣilī, Mundhir (1995). عرب وأكراد: رؤية عربية-- للقضية الكردية : الأكراد في وطنهم القومي وفي الجوار العراقي-التركي-الإيراني-- وفي سورية ولبنان (bi erebî). دار الغصون،. r. 292.
- ^ Roger M. Savory, "The office of khalifat al-khulafa under the Safawids", in JOAS, lxxxv, 1965, r. 501
- ^ Minorsky, Vladimir (1943) "Tadhkirat al-muluk", London, pp. 16–18, 188
- ^ Tapper, Richard (2011). "Introduction". Tribe and State in Iran and Afghanistan. London: Routledge. r. 11. ISBN 978-0-415-61056-8.
- ^ Savory, Roger M. (1965). "The consolidation of Safawid power in Persia". Der Islam. 41 (1): 71–94. doi:10.1515/islm.1965.41.1.71. S2CID 161679360.
- ^ M.J. McCaffrey, Encyclopaedia Iranica, "Čālderān", v, rr. 656–8
- ^ "Alevis protest plans to name third bridge after Ottoman Sultan". todayszaman.com. Ji orîjînalê di 14 kanûna pêşîn 2014 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 10 kanûna pêşîn 2014.
- ^ "Turkey's Alevis Outraged by 'Executioner' Name for Bridge". bloomberg.com. 31 gulan 2013. Roja gihiştinê 10 kanûna pêşîn 2014.
- ^ U.S. Library of Congress, "Afghanistan: The society and its environment", index s.v. Qizilbash, (Lînk)
- ^ Henry Yule, "Hobson-Jobson", London, 1886, r. 380
| Neteweyî | |
|---|---|
| Yên din | |
