Quran

Qur'ana Pîroz ya Misilmanan

Quran an jî Qur'an (bi erebî: القرآن‎), wekî Quran î-Kerîm jî tê naskirin, pirtûka pîroz a Îslamê ye ku li gorî misilmanên bawermend, wehya rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji Muhemmed re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva leyletûl qadirê hatiye despêkirin. Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê Sac tê zanîn. Quran ji 114 sûreyan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات/ayet) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî ortografî ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê Zanîngeha Ezherê ve li Qahîreyê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin.

Quran ji 114 sûreyan, 6.236 ayetan û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne.

Quran wekî bingeha baweriyê

Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî şerîet tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê sineta pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta erebî xizmet dike. Wekê din, zimanê Qur'anê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berê îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike.

Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya karîm ("esilzade, hêja") hatiye wesfandin.

Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed Ebdullah bin Ebas û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di şikefta çiyayê Hirayê de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike:

«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق»

„iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“

„Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“

Bi gelemperî hatiye bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku Melek Cibrayîl ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin".

Li gorî kevneşopiya îslamî wêjeya siyer û şîrovekirina Quranê (Tefsîr), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û firîşte Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe Xedîce ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê sûreya 74 hatiye wehyê kirin.

"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."

Li gorî rêûresmê, Elî îbn Ebî Talîb şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin (Adem, Birahîm, Nûh, Yûsif, Mûsa, Îsa û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike.

Dabeşbûna nivîsê

Sûre û ayet

Sûre û navên sûreyan

Quran ji 114 sûreyên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûreyekê ji peyvek taybetî ya ku di nav sûreyê de de tê dîtin tê girtin lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - wek mînak, Sûreya En-Nîsa (Jin) hinek beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, sûreya duyem (al-baqara - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî Duha û Înşirah, li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin.

Rêza sûreyan li gorî tu şêwazekî tematîk naçe; lêbelê, ji bilî sûreya yekem, Fatîhe, sûre bi awayekî texmînî li gorî dirêjahiyê hatine rêzkirin (ji ya herî dirêj destpê dikin). Bo nimûne, sûreya 108, bi tenê sê ayet û 42 an 43 tîpan, ger Hemze wekî tîpek were hesibandin, ya herî kurt e. Gelek sûreyên din jî ji vê rêza dirêjahiyê dûr dikevin ku misilman vê yekê wekî nîşanek dibînin ku rêzkirin ne keyfî bû. Misilman bawer in ku rêza sûreyan ji aliyê pêxember Muhemmed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Misilman bawer in ku rêza sureyan ji aliyê pêxember Muhammed ve bi vî rengî hatiye veguhastin. Ji ber vê yekê, li gorî kevneşopiyê, xwendina sûreyek paşîn berî sûreyek berê di nimêjê de nayê xwestin. Berevajî Tenaxê cihûyan û Încîlê, nivîsarên pîroz ên mezhebên xiristiyan ku bi girîngî ji pirtûkên dîrokê yên bi rêza kronolojîk hatine rêzkirin pêk tên, di nav sûreyan de an jî di rêzkirina wan de rêzek wisa tune ye, her çend rêza kronolojîk a sûreyan wekî diyarker tê hesibandin.

Ji bilî sûreya 9, hemû sûreyên Quranê bi formula Besmelayê destpê dikin (bi-smi llāhi r-rahmâni r-rahīm/بسم الله الرحمن الرحيم/'Bi navê Xwedayê Mezin, Yê Dilovan.'). Di destpêka 29 sûreyan de hin tîpên cuda hene ku ji ber wateya wan a nezelal, wekî "tîmên sirrî" an "tîmên nepenî" jî hatine binavkirin. Ji bo şîrovekirina van tîpên cuda gelek nêzîkatî hene. Mînakî, Celaledînê Rûmî wan bi awayekî mîstîk şîrove kiriye, û pêşniyar kiriye ku mirov dikare di wan de hêza wehya Xwedê nas bike. Lêbelê Reşad Xelîfe, kîmyager û quranîst yê misirî-amerîkî, van tîpan wekî nîşana kodek tevlihev a matematîkî di Quranê de şîrove dike ku jê re koda Quranê jî tê gotin. Di çapên nû ên Quranê de, ji bilî nav, hejmara ayetan û cihê wehyê - Meke an Medîne - di destpêka sûreyan de, ji bilî nav, têne dayîn.

Jimartinên cuda yên ayetan

Her sûre ji hejmareke cuda ya ayetan (āyāt, sg. āya) pêk tê. Heft sîstemên bingehîn ji bo jimartina ayetan hene ku di sedsala 8an de destpê kirine û navên wan ji navendên sereke yên zanistiya Quranê hatine girtin: Kufe, Besre, Şam, Hims, Meke, Medîne I û Medîne II. Lêbelê, tenê du ji van sîsteman hejmartinên ayetan ên sabît û bê guman hene, ango 6,236 ji bo Kufe û 6,204 ji bo Besre. Jimartina ayetan a îro bi gelemperî li gorî çapa standard a misirî ya di sala 1924an de hatiye weşandin ku li gorî jimartina ayetan a kufî ye, tê meşandin. Ji bilî van jimartina ayetan, di edebiyata rojhilatnasî ya kevintir de sîstemeke din a jimartina ayetan tê dîtin ku vedigere heta Gustav Flügel û ne girêdayî tu kevneşopiya jimartina ayetan a îslamî ye.

Cureyek din a jimara ayetan di çapa Ehmediya ya Quranê de tê dîtin. Berevajî çapa standard a misirî, ev çap Besmele wekî ayeta yekem digire nav xwe û jimara ayetên paşîn bi yekê diguhezîne (mînak, 2:30 → 2:31). Di çapên Quranê yên li ser bingeha çapa misirî de, Besmele tenê wekî ayetek cuda di sûreya yekem, Fatîhe de tê hesibandin. Ji ber ku hejmarên ayetan wekî beşek ji wehyê nayên hesibandin, ew di pirtûkên Quranê yên pir caran bi xemilandî bi rêya sinorekê ji nivîsa wehyê hatine derxistin. Hejmarên rûpelên din jî li derveyî nivîsa wehyê dimînin ku bi zelalî hatiye destnîşankirin.

Dabeşkirina ji bo armancên wêjeyî

Her çiqas sûre û ayet ji aliyê dirêjahiya wan ve pir cuda dibin jî, çend beşên din ên Quranê hene ku ev beş bi dirêjahiyeke wekhev hatine nivîsandin. Ev bi giranî di ayînan de têne bikaranîn û wekî yekîneyên pîvandinê ji bo destnîşankirina rêjeya nimêjê kar dikin. Ya herî girîng ji van yekîneyan beşa 30ê a Quranê ye ku jê re Juzʾ (جزء/ǧuzʾ, pirjimar أجزاء/aǧzāʾ) tê gotin, û beşa 60ê a Quranê ye ku jê re Hizb (حزب/ḥizb, pirjimar أحزاب/aḥzāb) tê gotin. Sinorên di navbera beşên Juzʾ û Hizbê yên ferdî de bi gelemperî di nav sûrekê de têne dîtin.

Dabeşkirina Quranê bo sî beş bi taybetî ji bo meha Remezanê girîng e, ji ber ku ew adetek navdar e ku meriv çatma bike, xwendinek tevahî ya Quranê ku li ser sî şevên Remezanê belav dibe. Dabeşkirinên Juz û Hizb bi gelemperî di qiraxên destnivîsên Quranê de têne nîşankirin; carinan jî çaryekên ferdî yên Hizbê têne destnîşan kirin.

Ji bo xwendina Quranê ya hevbeş di merasîman de, di demên pêş-nûjên de beşên juzê bi gelemperî bi ferdî dihatin pakkirin û di qutiyek darîn a taybetî de dihatin danîn ku jê re rabʿa digotin. Gelek hikûmdarên misilman ên dîrokî, wekî siltan Qaitbeg, qutiyên rabʿa yên bi sêwiranên xemilandî ferman didan û pêşkêşî cihên pîroz ên li Meke, Medîne û Orşelîmê dikirin. Xwendevanên Quranê yên perwerdekirî erkê xwendina rojane ji wan dihat girtin.

Dîrok

Ji xwendin heta pirtûkê

Quran di heyameke nêzîkî du dehsalan de hatiye nivîsandin. Li gorî cihê daketinê, cudahî di navbera sûreyên mekeyî û medîneyî de tê kirin. Sûreyên mekeyî bêtir dibin sûreyên mekeyî yên destpêk, navîn û dereng.

Pêvajoya ku Quran dibe pirtûkek dikare bi rêya pêşveçûna zû ya peyva erebî qurʾān were şopandin ku bingeha peyva kurdî "Quran" e. Ew di Quranê de bi qasî 70 caran xuya dibe. Wateya wê ya resen "gotar, xwendin, vegotin" e. Bi vê wateyê, ew, bo nimûne, di du beşên ji serdema Meke ya navîn de xuya dibe ku tê de Xwedê bang li Muhemmed dike:

"Û heta ku îlhama wê temam nebe, xwendina (Qur'anê) lez neke."
- Sûre 20:114

— "Nimêj ji rojavabûnê heta tarîbûna şevê bike, û Quranê jî di sibehê de bixwîne. Divê mirov tê de amade be."
- Sûre 75:16-18

Di kevneşopiya hînkirina îslamê de, ev peyv wekî navdêrek devkî tê şîrovekirin ku ji lêkera erebî qaraʾa (قرأ/'xwendin, vegotin') hatiye wergirtin. Christoph Luxenberg pêşniyar kiriye ku ew ji peyva suryanî qeryânâ hatiye wergirtin ku di ayîna xiristiyanî de xwendina perîkopan nîşan dide. Lêbelê, ev peyv di demên berî Quranê de di erebî de nehatiye pejirandin.

Di hin ayetan de ku ew jî ji serdema mekeyê navîn in, peyva Quran jixwe behsa nivîsek ku tê xwendin dike. Mînakî, di sûreya 72:1f de, pêxember tê agahdarkirin ku komek cinan guhdarî kirine û dûv re gotine: "Bi rastî, me Quranek ecêb bihîstiye ku rêya rast rêber dike, û em niha baweriya xwe pê tînin."

Bi demê re, ev têgeh wateya berhevokek ji wehyan wergirt ku di forma pirtûkekê de têne pêşkêş kirin. Bi vî awayî, di gelek beşên ku ji serdema destpêkê ya Medîneyê ve têne vegotin (sûreyên 12:1f; 41:2f; 43:2f), Quran wekî guhertoya erebî ya "Pirtûkê" (el-kitab) tê nas kirin. Di Sureya 9:111 de, beşek ku dîroka wê vedigere sala 630ê, Quran di dawiyê de wekî pirtûkek pîroz li kêleka Tewratê û Încîlê xuya dike. Her çend pêvajoya bûyîna pirtûkekê hîn temam nebûbe jî, eşkere ye ku Quran berê wekî pirtûkek hatibû fikirîn. Yek ji ayetên dawî yên Quranê yên ku hatine eşkerekirin sûreya 5:3 ye. Tê vegotin ku Muhemmed ev ayet çend meh berî mirina xwe di dema Heca Xatirxwestinê de cara yekem ji bawermendan re xwendiye.

Berhevkirina Quranê

Berî mirina pêxember Muhemmed, gelek beşên Quranê hatibûn nivîsandin û piştî şêwirîna bi hemû kesên ku Quran hem bi devkî (Hafiz) û hem jî bi nivîskî parastibûn, yekem kodeksa Quranê (مصحف muṣḥaf) piştî mirina Muhemmed di sala 11ê Hicrî (632 p.z.) de di serdema xelîfeyê yekem Ebûbekir de hate afirandin, da ku ew ji windabûn an tevlihevkirina bi gotinên din ên pêxember Muhemmed re were parastin.

Xelîfeyê sêyem, Osman îbn Efan (644–656), ev nivîsarên Quranê yên pêşîn ku hin ji wan bi zaravayên ji bilî zaravayê qureyşî - zaravayê pêxember Muhemmed - hatine nivîsandin, berhevkirin û şewitandin da ku Quranek bi fermî derbasdar çêbikin. Ji bo her ayetekê herî kêm du zilam diviyabû şahidiyê bidin ku wan rasterast ji devê pêxember bihîstiye. Lêbelê, şeş ayetên di Quranê de bi vî rengî tenê ji aliyê yek şahidî ve hatine piştrast kirin, ango Zeyd bin Sabit, xulamê berê yê pêxember. Rastiya ku ev ayet îro di Quranê de cih digirin ji ber qebûlkirina bêhempa ya şahidiya Zeyd ji aliya xelîfe ve ye.

Li gorî kevneşopiya Îslamî, pênc nusxeyên kodeksa osmanî ji bajarên cuda re hatine şandin: Medîne, Meke, Kufe, Besre û Şam. Di heman demê de, fermanek hat dayîn ku hemû nusxeyên taybet ên Quranê werin şewitandin da ku rê li ber belavbûna kevneşopiyên derew were girtin. Berê bawer dihat kirin ku nusxeya ku ji Medîneyê re hatiye şandin niha li Taşkendê ye, û nusxeyek duyem li Muzexaneya Topkapiyê ya li Stembolê dihat parastin. Lêbelê, her du nusxe bi tîpên kûfî hatine nivîsandin ku dikarin werin dîroka sedsala 9an a p.z., û ji ber vê yekê muhtemelen ne zûtirî 200 sal piştî Muhemmed derketine holê. Di sala 2015an de, du pelên pergamentê di çapeke dawiya sedsala 7an a Quranê de li Pirtûkxaneya Lêkolînê ya Cadbury li Birminghamê hatin dîtin. Ev pel, ku bi radyokarbonê di navbera salên 568 û 645an de hatine nivîsandin, beşên ji sûreyên 18 heta 20ê dihewînin ku bi şêweyekî kevin ê tîpên erebî, hîcazî, bi mîmarî hatine nivîsandin. Ev yek wan dike yek ji kevintirîn perçeyên Quranê yên cîhanê.

Hejmara û rêzkirina sureyan a niha jî vedigere serdemên çapkirina Osman. Kodeksa Quranê ya Ebdullah bin Mesûd ku piştî danasîna kodeksa Osman demekê berdewam kiriye, tenê 110 an 112 sûre hebûn ku bi awayekî cuda hatibûn rêzkirin. Komên Xaricîtî li Farisê înkar kirin ku sûreya 12 û sûreya 42 beşek ji Qurana orîjînal bûn. Destnivîsên li Mizgefta Mezin a Senayê nîşan didin ku kodîkên Quranê yên ji sedsala yekem a misilmanan (sedsala 7an a p.z.) di rastnivîs, xwendin (ango naverok) û rêzkirina sûreyan de cudahiyên girîng nîşan didin.

Nivîsa erebî ya kodeksa Osman hîn nîşanên dîakritîk ên wekî yên ku di nivîsa erebî ya nû de ji bo cudakirina dengdarên dişibin hev nayên bikaranîn, tunebûn. Ji ber vê yekê, serweriya devkî ya nivîsê pir girîng bû û forma nivîskî ya Rasmê bi giranî wekî amûrek bîranînê xizmet dikir.

Li cihên ku nusxeyên kodeksa Osman hebûn, xwendinên curbecur ên Quranê pêş ketin. Kevneşopiya îslamê paşê heft kevneşopiyên xwendinê yên weha wekî "kanonîk" nas kir. Tenê di destpêka sedsala 8an de tîpên di nivîsa Quranê de bi nîşanên dîakritîk hatin nîşankirin. Ev destpêşxerî ji el-Hacjac îbn Yûsif, waliyê xelîfeyê emewî Ebdulmelik li Iraqê hatiye ku dixwest bi vî rengî hemî nezelaliyên di veguhestina Quranê de ji holê rake. Delîlên yekem ên girîngiya Quranê di jiyana giştî ya misilmanan de jî ji vê serdemê ne, ji ber ku Ebdulmelik pereyên ku wî çêkirine û nivîsên li ser Qubbeya Kevirê ku wî ava kiriye bi îqtibasên Quranê hatine nivîsandin (bi taybetî sûreya 112).

Gotûbêjên teolojîk li ser xwezaya Quranê

Quran bi xwe çend gotinan li ser eslê xwe yê ezmanî dihewîne. Bo nimûne, sûreya 85:22 behsa "tabletek baş parastî" (lauḥ maḥfūẓ) dike ku tê gotin Quran li ser wê ye û sûreya 43:3f dibêje ku "pirtûkek eslî" (Umm al-kitāb) ji bo Qurana erebî heye ku li cem Xwedê ye. Herwiha tê gotin ku Quran ji aliyê Xwedê ve di meha Remezanê de (sûreya 2:185) û di "Şeva Qedrê" de (sûreya 97 "El-Qadr") hatiye daxistin. Paşê, di nav îslama sunî de, ev gotin hatine şîrovekirin ku Quran di "Şeva Qedrê" de bo qada ezmanî ya herî nizm hatiye şandin û ji wir di bîst salên wî yên wekî pêxember de, di demên wehyê yên têkildar de, bi beşên cuda ji Muhemmed re hatiye şandin. Li gorî gotinên jorîn ên di Quranê de, bi gelemperî hate encamdan ku Quran xwedî xwezayek serxwezayî ye.

Lêbelê, li dora nîvê sedsala 8an, nîqaşên germ derketin holê dema ku gelek teologên ji dibistana Murcî hebûna pêşwext a Quranê pirsî û teoriya afirandinê (ḫalq al-Qur'ān) pêşkêş kirin. Her çend kevneperest li dijî vê teoriyê derketin jî, ew ji aliyê mutezilî û îbediyan ve hate pejirandin û bêtir hate pêşve xistin. Her sê xelîfeyên Memûm, Mitasim, û Wasiq heta doktrîna neafirandina Quranê di xelîfeya ebasiyan de bilind kirin doktrîna fermî û hemî kesên ku red kirin ku wê qebûl bikin di bin Mihne de zilmek lêpirsînê kirin. Di vê çarçoveyê de, teolog Îbn Kuleb bi cudakirina di navbera naveroka wehyê û "îfadeya" wê (ʿibāra) de helwestek navîn pêş xistiye. Wî hîn kiriye ku tenê ya berê neafirandî ye û herheyî orîjînal e, lê forma îfadeya axaftina Xwedê dikare bi demê re biguhere. Ev doktrîn paşê ji hêla Eşariyê ve hatiye pejirandin.

Her çend muteziliyan xwezaya neafirandî ya Quranê înkar kirine jî, wan dogmaya "xwezaya bêhempa ya Quranê" (î'caz el-qur'an) pêşxistine. Ev li ser gelek beşên Quranê hatiye damezrandin ku tê de ji bêbaweran tê xwestin ku qebûl bikin ku ew nikarin tiştekî bi Quranê re berawird bikin (bnr. Sûre 2:223; 11:13), an jî tê de bi eşkere tê gotin ku her çend mirov û cin hêzên xwe bikin yek jî, ew nikarin tiştekî bi berawird bikin (bnr. Sûre 17:88). Ji ber vê yekê Quran di heman demê de wekî "mucîzeya rastkirinê" ji bo îdiaya pêxemberî ya Muhemmed tê hesibandin. Ev dogmaya îcazê paşê di Îslamê de pejirandinek berfireh bi dest xistiye.

Pêşveçûna zanistên Quranê yên îslamî

Gelek zanistên cuda li dora Quranê pêş ketin. Ji pêwîstiya şîrovekirina naveroka eşkerekirî, zanista şîrovekirina Quranê (ʿilm et-tefsîr) pêş ketiye. Şîroveyên berfireh ku pir caran bi dehan cildan tijî dikin, ji sedsala 2an a misilmanan û pê ve (sedsala 8an a p.z.) derketin holê; di nav yên herî navdar de yên Teberî (miriye 923), Zemahşerî (miriye 1144), Fexredîn Razî (miriye 1209), Qurtubî (miriye 1272), Beyzawî (miriye 1290), û Îbn Kesîr (miriye 1373) ne.

Mijarên din ên girîng ên ku di xebatên Quranê de têne nîqaşkirin Sebeb-î Nûsil, xwendinên cuda yên Quranê, ayetên Quranê yên betalkirî, û xwendina Quranê ne.

Naverok

Naveroka Quranê bi baweriyên bingehîn ên îslamî ve girêdayî ye, di nav de hebûna Xwedê û qiyametê. Vegotinên pêxemberên pêşîn, mijarên exlaqî û qanûnî, bûyerên dîrokî yên serdema Muhemmed, xêrxwazî ​​û nimêj jî di Quranê de xuya dibin. Ayetên Quranê şîretên giştî yên di derbarê rast û xelet de dihewînin û bûyerên dîrokî bi destnîşankirina dersên exlaqî yên giştî ve girêdayî ne. Şêwaza Quranê wekî "îşaret" hatiye binavkirin, û şîroveyên pêwîst ji bo ravekirina tiştê ku tê behs kirin hewce ne - "bûyer têne behs kirin, lê nayên vegotin; nakokî bêyî ku werin ravekirin têne nîqaş kirin; mirov û cih têne behs kirin, lê kêm caran nav lê têne kirin." Di demekê de ku tefsîr di zanistên îslamî de hewldana têgihîştina îfadeyên veşartî û nepenî yên Quranê diyar dike, fiqih behsa hewldanên berfirehkirina wateya îfadeyan dike, nemaze di ayetên têkildarî bendan de, û herwiha têgihîştina wê.

Lêkolînên Quranê diyar dikin ku, di çarçoveya dîrokî de, naveroka Quranê bi wêjeya rebî, cihû-mesîhî, suryanî-mesîhî û helenîk, û herwiha Erebistana berî-îslamê ve girêdayî ye. Gelek cih, mijar û kesayetên mîtolojîk di çanda ereban û gelek neteweyan de li cîranên wan ên dîrokî, nemaze çîrokên cihû-mesîhî, di Quranê de bi îşaretên piçûk, referans an carinan vegotinên piçûk ên wekî cinnat ʿadn, cehennam, Heft Xewçî, Şahbanûya Şebayê û hwd. têne nav kirin. Çîrokên Yûsif û Zuleyxa, Mûsa, Malbata Emram (li gorî Quranê dê û bavên Meryemê) û lehengê sirrî Zulqelreyn ("zilamê bi du qiloçan") ku li hember Gog û Mecûc astengiyek ava kiriye ku dê heta dawiya demê bimîne, çîrokên berfirehtir û dirêjtir in. Ji bilî bûyer û kesayetên nîv-dîrokî yên wekî Qiral Silêman û Dawid, li ser dîroka cihûyan û herwiha derketina îsraêliyan ji Misirê, çîrokên pêxemberên cihû yên ku di Îslamê de têne pejirandin, wekî afirandin, Tofan, têkoşîna Îbrahîm bi Qiral Nemrûd re, qurbankirina kurê wî cihekî fireh di Quranê de digirin.

Hin fîlozof û zanyar wekî Mihemed Arkûn ku girîngiyê didin naveroka mîtolojîk a Quranê, di nav derdorên îslamî de bi helwestên redker re rû bi rû dimînin. Di bersiva wê rastiyê de ku mirovên ku behsa wan tê kirin bi kesayetiyên dîrokî yên naskirî re li hev nakin, hin şîrovekarên nû pêşniyar kirine ku divê ev kesayet wekî kesayetiyên temsîlkar ên ku hin karakteran nîşan didin, ne yên rastîn, werin fêmkirin. Wekî din, dema ku encamên dibistana revîzyonîst a lêkolînên îslamî têne hesibandin, eşkere ye ku îfadeya hin têgehên vegotinê di Quranê de ku behsa cih, mirov û bûyeran dikin (wek Qureyş, Ebabil, û Ebû Leheb) bi yek peyvek an çend hevokên kurt dê şîrove û wateyên nû hewce bike ku ji vegotina kevneşopî di vê çarçoveya têgihîştinê de cûda bibin.

Afirandin û Xwedê

Mijara navendî ya Quranê yekxwedêyî ye. Xwedê wekî zindî, herheyî, her tiştzan û hertiştpêker tê xuyang kirin (mînak, Quran 2:20, 2:29, 2:255 binêre). Ew afirînerê her tiştî ye, ya ezmanan û erdê û tiştên di navbera wan de (mînak, Quran 13:16, 2:253, 50:38, hwd.). Hemû mirov di girêdayîbûna xwe ya tevahî bi Xwedê re wekhev in, û refaha wan bi qebûlkirina wê rastiyê û jiyana li gorî wê ve girêdayî ye. Quran di ayetên cuda de argumanên kozmolojîk û şertî bikar tîne bêyî ku behsa şertan bike da ku hebûna Xwedê îspat bike. Ji ber vê yekê, gerdûn ji destpêkê ve hatî afirandin û pêdivî bi afirînerek heye, û her tiştê ku heye divê sedemek têr ji bo hebûna xwe hebe. Ji bilî vê, sêwirana gerdûnê pir caran wekî xalek hizirkirinê tê binav kirin: "Ew e ku heft ezman bi hev re afirandiye. Hûn nikarin di afirandina Xwedê de ti xeletî bibînin; dûv re dîsa binêrin: Ma hûn dikarin ti xeletî bibînin?"

"Qur'an israr dike ku Muhemmed û peyrewên wî heman Xwedayê ku cihûyan dihebînin (29:46). Xwedayê Quranê heman Xwedayê Afirîner e ku bi Îbrahîm re peyman çêkiriye". Francis Edward Peters dibêje ku Quran Xwedê hem wekî Yahweh bihêztir û hem jî dûrtir, û hem jî wekî xwedayekî gerdûnî nîşan dide, berevajî Yahweh ku ji nêz ve li dû îsraêliyan e. Lêbelê, Yahweh di Quran û metnên îslamî de qet ji bo Xwedê nayê bikaranîn, lê "Rabb" peyvek erebî ye ku ji Xwedê re tê wateya Xudan û Quran di gelek cihan de wekî di Fatîhe de wiha dibêje; "Hemû Pesn û Spas ji Xwedê re, Xudanê hemû Gerdûnê ye".

Her çend misilman gumanê li ser hebûn û yekîtiya Xwedê nakin jî, dibe ku wan helwestên cuda qebûl kiribin ku di seranserê dîrokê de di derbarê xwezaya wî (taybetmendî), nav û têkiliya wî bi afirandinê re guheriye û pêş ketiye. Berevajî pirxwedatiya erebî ya berî îslamê, wekî ku lêkolînerê alman Gerhard Böwering gotiye, Xwedê di îslamê de ne hevkar û hemşîre hene, ne jî di navbera Xwedê û cinan de xizmek heye. Erebên berî îslamê baweriya xwe bi çarenûsek kor, bihêz, bêrawestan û bêhest dianîn ku mirov li ser wê tu kontrol tunebû. Ev bi baweriya îslamî ya kontrola Xwedayek bihêz lê dilovan û dilovan li ser jiyana mirovan hate guhertin. Di serdemên destpêkê yên îslamê de, têgeha Xwedê wekî xwedayekî şexsî ku li ezmanan dijî, hatiye damezrandin. Ev têgihîştin bi demê re di bin bandora teolojiya îslamî de pêş ketiye û karekterekî transandantal bi dest xist. Lêbelê, berevajî vê têgeha mutleq a Xwedê ku di nav elîtan de hatibû damezrandin, raya giştî û sofîtiyê têgihîştina kevneşopî ya li ser Xwedê parastin. Herwiha kiryar û taybetmendiyên wekî hatin, çûn, rûniştin, razîbûn, hêrs û xemgînî û hwd. yên dişibin mirovan ku di Quranê de ji bo vî Xwedêyî hatine bikar anîn, ji hêla zanyarên paşîn ve wekî muteşabîhat - "ji bilî Xwedê kes şîroveya wê nizane" (Quran 3:7) - dihatin hesibandin û digotin ku Xwedê bi tu awayî ji dişibiya mirovan bêpar e.

Qur'ana bi kurdî

 Gotara bingehîn: Qurana kurdî

Qur'anê, berê Mamoste Hejar zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê Husein Muhammed ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye Abdullah M. Varlı ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn.

Kamiran Alî Bedirxan di gelek hejmarên kovara Hawar û ên Roja Nûwê de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.

Binêre

• Mucîzeyên Quranê

Girêdanên derve

• Al-Quran online ^{Girêdana arşîvê 2009-01-29 li ser Wayback Machine}
• Quran.com