Adi Holzer: Serpêhatî (Lebenslauf) (1997). Adi Holzer jiyanê dişibîne bendê canbazan
Jînenîgarî, biyografî (gr. βιογραφία, ji βίος bíos „jiyan“ û grafîk), ji bi rêkûpêk nîgarkirina jiyana (jîna) kesan re tê gotin.
Biyografî dikare bi nivîskî yan gotinî be. Cureyek wê jî xwejînenîgarî (otobiyografî) ye. Otobiyografiyê mirov bi xwe, li ser xwe çêdike. Yan jî qet nebe pirraniyê bi xwe dike.
Zû de ye jînenîgarî tên amadekirin. Di dema Greka antîk de biyografî dihatin nivîsandin.
Di biyografiyê de sîstematî, birêkûpêkî girîng e. Mirov nikare bêî sîstematîkên jînenîgariyekê binivîsîne. Di jînenîgariyê de bûyer û demên girîng tên tomarkirin. Mirov nikare tiştên ne girîng in û bêwate ne binivîsîne. Biyografiyeke baş ji ristinên rastegînî pêk tên. Tomarkirinên farazî û razber, nirxê jînenîgariyekê kêm dikin. Helbet ev prînsîp ne ji bo berhemên wêjeyî ye.
Di jînenîgariyan de bo mînak behsa jidayîkbûn, perwerde, pîşe, marîbûn (zewac), mirin, berhem, tecrûbeyên jiyanê, bûyerên girîng ûêd tên tomarkirin.
Prînsibeke din jî ew e ku biyografiyek divê tevahiya jiyana kesê rabixe ber çavan. Mirov nikare bo mînak tenê behsa zaroktî yan çend salên perwerdeya yekê bike.
Biyografî divê bi xwe neyê nivîsandin. Heger bê nivîsandin dibe xwejînenîgarî. Qîmeta jînenîgariyê ji ya xwejînenîgariyê bilindtir e.
Li Kurdistanê dengbêj bi hostayî jînenîgariyen vedibêjin. Ew viya bi gotin û stranê dikin. Di biyografiyên dengbêjan de sîstematîkek taybet heye. Bo mînak ne dem û katjimêrê, bûyerên girîng birêkûpêk dirêsin. (Gotarê bixwînê...)
Mehmet Hakkı Suçin (jdb. 1970, Qulp, Îdir) nivîskar, zimannas, erebnas, akademîsyen û wergêrê edebî ye. Ew profesorê Beşa Perwerdehiya Zimanê Erebî ya Zanîngeha Gazî ye û bi taybetî bi wergerên xwe yên ji edebiyata erebî ya klasîk û nûjen bo zimanê tirkî tê naskirin. Di nav nivîskar û helbestvanên ku wergerandine de helbestvan û nivîskarên wekî helbestvanên Mu‘allaqatê, Îbn Hezm, Îbn Tufeyl, El-Mutenebbî, Cibran Xelîl Cibran, Adonîs, Mehmûd Derwêş, Nizar Qebanî, Necîb Mehfûz, Xessan Kenefanî, Adaniya Şiblî û Necwan Derwêş tê naskirin.
Suçin di sala 2024an de, ji bo wergera tirkî ya pirtûka Îbn Hezm Güvercin Gerdanlığı(Tawqu’l-Hamama), Xelata Wergerê ya Şarceyê “Turjuman” wergirt. Herwiha di sala 2022an de Xelata Serkeftinê ya Xelata Şêx Hemed ji bo Werger û Têgihiştina Navneteweyî wergirt. (Gotarê bixwîne...)
Pirranî bi helbestên xwe hatiye hezkirin. Berhema wî ya helbestan a Der Olympische Frühling (Bihara Olîmpîk) gelek deng daye. Sala 1919î de guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin. (Gotarê bixwîne...)
Telek sala 1957 li Kurdistana Bakur, bajarê Bitlîsê hatibû dinyayê. Li Tirkiyê di dibistana teknîkê da xwend, di sala 1980 ji ber kar û xebatên sîyasî, wekî gelek kesan derket der welat û li Almanya bû penaber. Telek li vir zimanê Almanî hîn bû berhemên xwe bi du zimanan, Almanî û Kurdî, piranî bi zimanê Almanî nivîsand. Endamê yekîtiya nivîskarên Alman û her usa jî endamê PEN’ê bû.
Nazîf Telek 30.09.2007 de li Duseldorf ê ji ber nexweşiya pençeşêre çû ser heqiya xwe. (Gotarê bixwîne...)
Şêx Faxrê Adiyanî, ji wî ku weke ku çawa ji gelek alim û mazinên kurd helbest mana, Ji wî jî, gelek helbestên ku bi destanî tên gotin mana roje ma. Şêx Faxrê Adîyanî, Li ser dîrokê, felsefê û astronomî û fizîkî hizrên xwe hanîna ser ziman. Di derbarê van beşên zanînê bi hinek beşên din re jî nivîsandîya û hanîya ser ziman. Şêx Faxrê Adîyanî, Şêxekî Êzîdî bû. Di dema xwe de xwedî dergeh bû. Heta ku hatîya kifşkirin ku ew di dema xwe de weke "şêxê şêxan" hatîya dîtin û naskirin û herê kirin. Bandûra wî, li ser dema wî pirr mazin bûya.
Şêx Faxrê Adiyanî, piştî Şêx Adî re hat û di dema xwe de, hewlda ku Şêx Adî pirr baş bi mirovan bide fahm kirin. Yanî, biqasî ku tê dîtin û bawerkirin, Şêx Faxrê Adîyanî, Şêx Adî piştî wî re jî, di nava xalkê kurdistanê de pirr baştir daye fahm kirin. Di wê dema ku pirr hêrîş li Êzîdîtîyê hebûn, di xate Şêx Adî de meşî û hemû hêrîşên li ola Êzîdîtiyê dan rawastiandin. Bi vê rengê, bandûra Şêx Faxrê Adîyanî, pirr bi giring heya ku wî ola êzîdîtiyê bi têgihiştin û bawerîya civate wê û dîroka wê re pirr baş hanî ser ziman. (Gotarê bixwîne...)
Flê Jiyan di sala 1990an de li bajarê Misirca girêdayî Sêrtê hatiye dinê. Ew li Misircê çûye dibistanên seretayî û navîn û li Sêrtê çûye lîseyê. Jiyan di 2009an de li Zanîngeha Dîcleyê Beşa Civaknasiyê xwendiye lê ji ber sedemên siyasî di 2011an de dev ji zanîngehê berdaye û koçberî bajarê Frankfurt/MainaAlmanyayê bûye. Li Zanîngeha Goetheyê li bajarê Frankfurt/Mainê di sala 2014an de dest bi Beşa Hiqûqê û di sala 2017an de dest bi Beşa Civaknasiyê kiriye û her du beşan di 2019an de serkeftî qedandiye. Di sala 2018an de li Akademiya Xebatkarên Perwerdehiyê ya Hessenê ji Azmûna Dewletê ya bo Wergêran derbas bûye û wekî wergêrekî sondxwarî û îcazetdar bo zimanê Kurdî ye.
Dîlber Hêma (jdb. 1981ê; li Qosera Mêrdînê) helbestvaneke kurd e. Dîlber Hêma dibistana seretayî, navîn û lîseyê li Qoserê xwendiye. Li zanîngeha Anatolyayê, Fakulteya Hîndekariya Ji Derve, Beşa Berêweberiya Gelemper xwendiye. (Gotarê bixwîne...)
Şemsê Bidlîsî zanyareke kurd e. Navê bavê wî Mele Ebdulxefûr e, torinê Mele Silêman Baba ye, Navê wî ê rastî Mehmûd e, Lê jê re gotine Şemsê Bidlîsî, Şems di erebî de tê wateya roj, "Roja Bidlîsê" bav û kalê wan di sala 1642an ji Hekarîyê hatine Bidlîsê.
Carna ji Ebu Kamil Şuca re "Eslem el-Hasib" ("pisporê hesab" an "pisporê matematîkê") jî dibêjin. Ebû Kamil Şuca bi xwe ji Misirê bû. Her çiqas di derheqê jiyana wî de agahî kêm be jî gellekî berhemên wî gihiştine îro. (Gotarê bixwîne...)
Ew tê fikirîn ko ew matematîknasê herî pêşin bû ko li trîgonometriyê wek beşeka ji matematîkê cuda nêzbûbû. Ew bi xebatê xweyê li ser aksiyoma xêzên paralêl jî dihat nas kirin.
Di sala 1259an de ew di rasatxaneyê li bajarê Meraxeyê li Azerbaycanê yê ji hêla hikûmdarê mongolî Hûlagû hatibû saz kirin de dest bi xebitîna xweyê ser stêrnasiyê dike. Ew li wir li ser ekînoksê dinê dixebite û nêzî rastiyê hesab dike. (Gotarê bixwîne...)
1941 – Erdheja Wan-Erdîşê: Li qezayê Erdîş a Wanê erdhejek bi mezinahiya 5,9 richerê qewimî. 192 kes jiyana xwe ji dest dan û gelek kes jî birîndar bûn.
