Portal:Dîrok

Portalên Wîkîpediya: Dîn • Dîrok • Erdnîgarî • Huner • Jînenîgarî • Matematîk • Teknolojî • Zanist

Portala Dîrokê

Dîrok an jî tarîx lêkolîna zanistî ya zemanê berê ye ku bûyerên berê li gorî konteksta kronolojiyê û çavkaniyan bi sedem û netîceyên xwe bi awayekî rexneyî tên nirxandin. Pisporên dîrokê dîroknas (dîrokzan, dîrokvan) in. Dîroknas di lêkolîna zemanê berê de çavkaniyên tarîxî yên wekî belgeyên nivîskî, tecribeyên devkî, nîşanên xwezayî û objeyên maddî wekî berhemên hunerî bi kar tînin.

Dîroknas bi riya vegotinan hewl didin ku zemanê berê fêm bikin û pêşkêş bikin. Bi gelemperî li ser kîjan vegotin bûyerekê herî baş rave dike û li ser muhîmiya sedem û netîceyên wan yên cuda nîqaş dikin.

Hêrodotos, dîroknasekî yewnan ê sedsala 5an, di nav tradisyona rojavayê de wek "bavê tarîxê" tê nasîn, tevî ku carinan jê re "bavê derewan" jî hatibe gotin. Li gel Tûkûdîdesî, wî bingehên lêkolîna tarîxa mirovahiyê ya modern damezrand. (Gotarê bixwînê...)

Gotarên din bîne (rojane bike)

biguhêre

Gotarên dîrokê yekî din nîşan bide

Image 1
Kurdava (bi Zimanê farisî: Kordabad) navê bajarekî Bakurê Kurdistanê ye.^{[çavkanî hewce ye]} Ew bû li dema Komara Agiriyê (1927-1930) li paytexta Kurdistanê û dû re roman şûnde zeft kirin û nav kirin Bazîd. (Gotarê bixwîne...)
Image 2
Gordion (bi yewnanî: Γόρδιον, Górdion; bi latînî: Gordium), paytexta paşageha kevnare ya Frîgyayê bû. Cihê wê nêzîkî bajarê îroyîn ê Yassıhüyük e ku dikeve herêma Polatliyê, 70-80 km li başûrê rojavayî Enqereyê paytexta Tirkiyeyê. Li herêmê gelek girên dîrokî hene. (Gotarê bixwîne...)
Image 3
Gatumdag, xwedawenda sumerî ye. Gatumdag weke xwedawenda bereket û dayinê tê nasîn. Ew, keça xwedawenda ezmanan, Anê bû ku diya wê herwiha weke parêzvana Lagaşê dihate zanîn. (Gotarê bixwîne...)
Image 4
Ua-Ildak, xwûdayakê jin ya mezopotamîya ya.Di dema sumerîyan de navê wê tê dîtin. Navê wî di dema babili û akadîyan de jî hat kişfkirin. weke xwûdayê Dar û Çolemergan a. (Gotarê bixwîne...)
Image 5
Frada navê serhildêrekî margawî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Marguşê serî hilda bû. Daryûs satrapê xwe yê Baxtriya yê bi navê Dadarşî dişîne ser hêzên Frada. Dadarşî serhildana wî têk dibe û ew tê kuştin. (Gotarê bixwîne...)
Image 6
Galya (latinî: Gallia) navçeyake erdnîgariyê di împaratoriya Roma de bû.

Galyayê berê şûna îroj Fransa, Belçîka û bakura Îtalya, rojavaya Swîsre û xakên Elmanya û Holandayên li rojavaya çemê Rhein dikeve bû. (Gotarê bixwîne...)
Image 7
Şîçataxma (elamî: Ṣi-iš-šá-an-tak-ma, babîlî: Ši-it-ra-an-taḫ-ma) navê serhildêrekî sagartî bû ku di dema Daryûsê Mezin de li Arbelayê serî hildabû. Daryûs serdarekî xwe yê medî yê bi navê Taxmaspada dişîne ser hêzên Şîçataxma. Serdarê medî wan têk dibe û wî dil digire. Piştre ew ji aliyê Daryûs ve tê kuştin. (Gotarê bixwîne...)
Image 8

Komkujiya Srebrenîtsayê (bi bosnî: Masakar u Srebrenici; Genocid u Srebrenici), Komkujiyekî di tîrmeha 1995an de bi piranî 8,000 kuştî li hember misilmanên bosnak ên mêr û xort, ku li bajaroka Srebrenîtsa ya di dema Şerê Bosnî de pêk hat.

Kuştin ji aliyê yekîneyên yekbûyî yên Sirbê ya Artêşa Komara Sirbîstanê (VRS) di bin fermandariya giştî Ratko Mladić ve hatin kuştin. Yekîneyên paramîlîter ên Dûpişk ya Sirbîstanê, ku beşek ji wezareta hundurê di sala 1991an de bû, tevlî komkujiyê beşdar bûn. Di nîsana 1993an de Neteweyên Yekbûyî (NY) ragihand ku deverên Srebrenîtsa li Geliyê Drinayê ya bakurê Bosniya hate dorpêçkirin û di bin parastina Herêmên Ewlehî yên Neteweyên Yekbûyî de ye. (Gotarê bixwîne...)
Image 9

Şedadî (carina Şeddadî tê nivîsandin) navê dewletekê ye ku di sala 951'ê (340´ê hicrî) de ji aliyê Şedadiyan ve li herêma Erana bakurê Azerbeycanê (Başûrê Qefqezê) hatiye damezrandin. Vê dewleta Kurdan heta sala 1164'an xwe ser piyan girt. Bajarê Anî (li Qersê, Tirkiye), Tibîlîsî (Gurcistan), Demirqapî, Qerebax, Naxçivan, Gence (li Azerbeycanê ye), Dvîn (li Ermenistanê ye).
Mînakek ji mîmariya Şedadiyan; Mizgefta Menûçêhr.
(Gotarê bixwîne...)
Image 10
Ebdullah Cewdetê Daskûzayî, Ebdullah Cewdet (navê fermî yê bi tirkî Abdullah Cevdet Karlıdağ) (jdb. 9ê îlonê 1869 li Arabkîr, Meledî, Bakurê Kurdistanê − m. 29ê çiriya paşîn 1932 li Stembol, Tirkiye), bijîşk, rewşenbîr, helbestvan û siyasetmedarekî kurd bû. Demekê tevlî nava refên contirkan bûye, di tevahiya jiyana xwe de poşmaniya xwe aniye ziman. (Gotarê bixwîne...)
Image 11
Mîr Tehsîn Beg di zaroktiya xwe de bi dapîra xwe Meyan Xatûn (1945)

Tehsîn Beg an Mîr Tehsîn Seîd Beg (jdb. 15ê tebaxa 1933 li Baedre, Başûrê Kurdistanê - m. 28ê kanûna paşîn a 2019 li Hannover, Almanya) mîrê êzidiyên Kurdistanê û cîhanê bû.

Mîr Tehsîn kurê Seîd Beg kurê Husên Bege, diya wî Xoxê keça Nayif Begê kurê Hesen Beg kurê Husên Beg e. Li 15 gilavêj a sala 1933an li Baedreyê ser bi qeza Şêxan li Başurê Kurdistanê ji dayîk bûye. Piştî koça mirina bavê wî, di dawiya meha tîrmeha 1944an di temenê 11 saliyê de ji bû postê mîratî a kurdên êzidî dihê berbijarkirin. Ji wê demê pê de 75 salan dibe mîrê êzidî yên Kurdistan û cîhanê. Di serdema ku ew sinêle de Meyan xatûn serperiştiya karûbarên mîratiyê dike heta ew dibe 18 sal. Di 18 saliya xwe de dest kir bi cîbicîkirina êrkên mîratiya hemû kurdên êzidî jî serokatiya karûbarên dinyewî heta nûnerîkirina êzidiyan li hemû kombîn û kor û peywendî ên bi welatan û pêkhateyên Mîr Tehsîn Beg di nîsana 1959an de di dema bizava Ebdulah Şewaf de li Mûsilê hate zîndanîkirin, di destpêka sala 1960î de û ta tebaxa 1961ê ji bo Amara, Bexda û Dîwaniyê hate sirgûnkirin. Di dema destpêkirina Şoreşa Îlonê di sala 1961ê de, hat zîndanîkirin û bo Dadgeha Urfî ya Mûsilê hate veguhastin. Di sala 1970î de pêwendî bi Şoreşa Îlonê re kir û li Nawpirdan li nêzîkî baregaha Barzaniyê Nemir niştecih bû, piştî têkçûyîna şoreşê li sala 1975an koçberî Îranê dibe, paşî di heman salê de berê xwe dide Brîtanya heta sala 1981ê ango 7 salan li Londonê dimîne. (Gotarê bixwîne...)
Image 12
Di mîtolojiya sumeriyan de, Hanbî û bi navê wî yên din jî "hanpa", weke bavê Pazuzu te ziman. Zêde, di derbarê wan de tiştek, zêde nayê ziman. (Gotarê bixwîne...)
Image 13
Tişpak, xwûdayekî deme Akadîyan yê bajarê Eşnûna ya. Berpirsîyarîya bajarê eşnûna ya wî ya. Bi xwûdayê Hûrîyan Tashup wekhev a û yek a (Gotarê bixwîne...)
Image 14
Nexşeya dewleta Mîtanî û peytexta wê Waşşûkanî

Waşşûkanî paytexta dewleta Mîtanî bû û gelek mezin bû. (Gotarê bixwîne...)
Image 15

Xanedana Zendiyan, xanedan û dewleteke kurdên lek bû li Îranê. Damezrînerê dewletê Kerîm Xanê Zend bû. Xanedanê di navbera 1750/1751 û 1794an de hikûmdarî lê kir.

Piştî mirina Nadir Şah li sala 1747ê li Îranê kaos peyda bû. Di nav vê kaosê de kurdekî bi navê Kerîm Xan Zend, desthilata xwe îlan kir. Ji sala 1750 heta 1779ê desthilata wî berdewam kir. Bi xiyanetekê desthilata wî jî hatiye rûxandin. (Gotarê bixwîne...)

Zêdetir gotar

biguhêre

Wêneyên bijartî

Image 1Îhsan Nûrî Paşa û jina wî Yaşar Xanim
Image 2Şerê cîhanî yê yekem
Dîmenekê çandinî ya xelkê Misirê.
Image 4Wênenîgariyeke Pirtûkxaneya Îskenderiyê

biguhêre

Di dîrokê de îro

Bûyer

1795 – Fransa, bajarê Holendayê ya bi navê Utrecht dagir kir.
1925 – Li Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst, Lev Trotskî ji peywira komîseriya şer hate dûrxistin.
1979 – Mihemed Reza Pehlevî, tevî malbata xwe ji Îranê derket û çû li Misirê bi cih bû.
1983 – Balafira Tirkiyeyê ya Afyonkarahisarê li Enqereyê kete xwar. Di encamê de 47 kes mirin.
1991 – Şerê Kendavê; DYAyê li dijî Iraqê dest bi şer kir.
1992 – Parlementerên DEPê Hatip Dicle û Leyla Zana, ji Partiya Sosyal Demokrat a Gelperwer (SHP) îstifa kirin.
1992 – Li El Salvadorê piştî şerê navxweyî yê 12 salan de hikûmet û serhildêran peymaneke aştiyê girêdan. Berî ku ev peyman li Meksîkoyê were îmzekirin, di encama tevahiya şer de 75.000 kesan jiyana xwe ji dest dabû.
1995 – Rêveberê partiya kurdên Kurdistana Bakur a fermî HADEP a şaxa Êlihê M. Zeki Aldığ ji aliyê kontrayan ve hate kuştin.
1998 – Dadgeha Zagona Bingehîn a Tirkiyeyê partiya oldar a bi navê Refah Partisi girt.
2001 – Serokê Komara Demokratîk a Kongoyê Laurent-Désiré Kabila, ji aliyê parêzkarekî wî ve li mala wî ya li Kînşasayê hate kuştin.

Jidayikbûn

972 – Sheng Zong, împeratorê Xanedana Liao (m. 1031)
1093 – Îsakios Komnênos, lawê împeratorê bizansî Aleksios I Komnênos (m. 1152)
1409 – René d'Anjou, qiralê Napoliyê (m. 1480)
1477 – Johannes Schöner, stêrnas û nexşesazê alman (died 1547)
1516 – Bayinnaung, qiralê Birmanyayê (m. 1581)
1634 – Dorothe Engelbretsdatter, nivîskar û helbestvana norwêcî (m. 1716)
1749 – Vittorio Alfieri, helbestvan û şanonivîsê talyan (m. 1803)
1853 – André Michelin, bazirganê fransî, yek ji danerên kompaniya lastîka tekerên tirombêlan Michelin (m. 1931)
1888 – Osip Brik, nivîskarê rewteka avantgard û rexnegirê edebî yê rûs (m. 1945)
1897 – Carlos Pellicer, helbestvan û akademîsyenê meksîkî (m. 1977)
1901 – Fulgencio Batista, efeser, siyasetmedar û dîktatorê kûbayî, serokkomarê Kûbayê (1940-1944, 1952-1959)
1924 – Katy Jurado, aktrîsa meksîkî (m. 2002)
1932 – Dian Fossey, heywannas û antropologa amerîkan (m. 1985)
1933 – Susan Sontag, romannivîs, nivîskara ceribandin û rexneya wêjeyî (m. 2004)
1939 – Ralph Gibson, fotograferê amerîkan
1948 – John Carpenter, rejîsor, derhêner, senaryonivîs û bestekarê amerîkan
1952 – Fuad II, qiralê Misirê
1959 – Sade, stranbêj û strannivîsa nîjerî-inglîz
1971 – Sergi Bruguera, lîstikvanê tenîsê yê ketelan
1979 – Aaliyah, stranbêj û aktrîsa amerîkan (m. 2001)
1980 – Seydou Keita, lîstikvanê futbolê yê maliyî
1982 – Birgitte Hjort Sørensen, aktrîsa danîmarkî
1982 – Tuncay, lîstikvanê futbolê yê tirk
1983 – Andriy Rusol, lîstikvanê futbolê yê ûkraynî
1987 – Jake Epstein, aktorê kanadayî
1998 – Boo Seung-kwan (Seungkwan), stranbêjê başûrkorêyî

Mirin

654 – Gao Jifu, siyasetmedar û şansêlyeyê çînî (jdb. 596)
957 – Abu Bakr Muhammad ibn Ali al-Madhara'i, wezîrê tûlûnî (jdb. 871)
970 – Polîeuktos, patrîkê bîzansî yê Konstantînopolîsê (jdb. 956)
1289 – Buqa, wezîrê mogol
1327 – Nîkêforos Xoumnos, keşîş, zana û siyasetmedarê bîzansî (jdb. 1250)
1354 – Jeanne de Châtillon, duşesa Atînayê (jdb. c.1285)
1391 – Mihemed V, mîrê nesrî yê Xernateya (Granada) (jdb. 1338)
1547 – Johannes Schöner, stêrnas û nexşesazê alman (jdb. 1477)
1595 – Mirad III, siltanê osmanî (jdb. 1546)
1635 – Mariana de Jesús Torres, reben û mutasawifa kastîlî (jdb. 1563)
1710 – Higashiyama, împeratorê japonî (jdb. 1675)
1856 – Thaddeus William Harris, kêziknas û botanîstê amerîkan (jdb. 1795)
1879 – Octave Crémazie, helbestvan û kitêbfiroşê kanadayî-fransî (jdb. 1827)
1886 – Amilcare Ponchielli, bestekar û akademîsyenê talyan (jdb. 1834)
1901 – Jules Barbier, helbestvan û şanonivîsê fransî (jdb. 1825)
1933 – Bekir Sami Kunduh, siyasetmedarê osetî-tirk (jdb. 1867)
1938 – Sarat Chandra Chattopadhyay nivîskar û şanonivîsê hindistanî (jdb. 1876)
1959 – Phan Khôi, rojnamevan û nivîskarê viyetnamî (jdb. 1887)
1975 – Israel Abramofsky, resamê rûs-amerîkan (jdb. 1888)
1981 – Bernard Lee, aktorê inglîz (jdb. 1908)
2004 – Kalevi Sorsa, siyasetmedarê fînî, serokwezîrê 34em ê Fînlendayê (jdb. 1930)
2012 – Sigursteinn Gíslason, lîstîkvanê futbolê û antrenorê îslendî (jdb. 1968)
2015 – Yao Beina, stranbeja çînî (jdb. 1981)
2021 – Pedro Trebbau, heywannasê venezuelayî bi eslê alman (jdb. 1929)
2021 – Chris Cramer, rojnamevanê brîtanî (jdb. 1948)
2025 – Dame Joan Plowright, aktrîsa inglîz (jdb. 1929)

Arşîv – Bêhtir…

Îro, 16ê kanûna paşîn a 2026an e (UTC) – nûkirin

biguhêre

Kategorî

Ji bo dîtina binkategoriyan pê li [►] bike

Dîrok • Li gorî serdemê • Arkeolojî • Pirtûk • Şitil • Kes